Przyrost masy ciała po antydepresantach – dlaczego waga rośnie?
Dla wielu pacjentów chorych na depresję informacja o możliwym przyroście masy ciała bywa barierą, która powstrzymuje przed podjęciem ratującej życie terapii. Statystyki są nieubłagane: przyrost masy ciała dotyczy od 55% do nawet 65% osób stosujących leki antydepresyjne [1, 5]. Ryzyko to zależy od rodzaju preparatu, czasu leczenia oraz indywidualnych predyspozycji. Potencjalne mechanizmy obejmują m.in. zmiany łaknienia i sygnalizacji serotoninowej oraz dopaminergicznej, a także zaburzenia związane z leptyną, greliną i wrażliwością na insulinę [1]. Lekarze często obserwują dylemat – z jednej strony pacjent pragnie odzyskać radość życia, z drugiej boi się utraty kontroli nad własnym ciałem.
Zmiany wagi podczas terapii antydepresyjnej nie wynikają jedynie z braku silnej woli czy nadmiernego apetytu. To złożony proces biologiczny, w którym lek modyfikuje sposób, w jaki organizm zarządza energią.
Przeczytaj również:
Nowy lek na depresję SPT-300 (GlyphAllo) – co to jest, jak działa i na jakim etapie są badania?
Kiedy spodziewać się zmian na wadze?
Wpływ antydepresanta na wagę rzadko objawia się natychmiastowo. O ile niektóre preparaty, jak mirtazapina, mogą zwiększać łaknienie już w pierwszych dniach, o tyle w przypadku popularnych leków z grupy SSRI (np. escitalopramu), zmiany obserwujemy zazwyczaj w perspektywie długoterminowej, po kilku miesiącach systematycznego przyjmowania dawki [3]. To sprawia, że pacjenci często czują się zaskoczeni, gdy po początkowym sukcesie w leczeniu nastroju, nagle muszą mierzyć się z ciasnymi ubraniami. Rozumienie, że zmiany wagi przy stosowaniu antydepresantów stanowią efekt uboczny, a nie winę pacjenta, jest kluczowe dla zachowania ciągłości leczenia.
Podczas leczenia warto zwracać uwagę na:
stopniowy wzrost masy ciała,
zwiększenie apetytu lub częstsze podjadanie,
zmianę preferencji żywieniowych,
zwiększenie obwodu talii,
ograniczenie aktywności fizycznej związane np. ze zmęczeniem lub sennością.
Z perspektywy klinicznej, przyrost masy ciała po lekach na depresję uznajemy za istotny, gdy przekracza on 5% wyjściowej wagi ciała [3]. Dla osoby ważącej 70 kg jest to 3,5 kg, jednak w odczuciu pacjenta taka zmiana może obniżyć samoocenę, co paradoksalnie może pogłębiać objawy depresyjne. Dlatego tak ważne jest, aby lekarz i pacjent wspólnie monitorowali ten aspekt od początku drogi terapeutycznej [5].
Które leki antydepresyjne najbardziej wpływają na masę ciała?
Poszczególne leki przeciwdepresyjne różnią się wpływem na masę ciała. Jednym z największych badań porównawczych była analiza typu target trial emulation, w której wykorzystano dane medyczne 183 118 osób rozpoczynających stosowanie jednego z ośmiu popularnych antydepresantów. Po sześciu miesiącach niewielkie, ale istotne statystycznie różnice względem sertraliny stwierdzono m.in. dla escitalopramu, paroksetyny i duloksetyny [3].
Lek | Różnica średniej zmiany masy ciała względem sertraliny | Ryzyko przyrostu ≥5% masy wyjściowej |
|---|---|---|
Escitalopram | +0,41 kg | względnie wyższe o ok. 10–15% |
Paroksetyna | +0,37 kg | względnie wyższe o ok. 10–15% |
Duloksetyna | +0,34 kg | względnie wyższe o ok. 10–15% |
Sertralina | lek referencyjny | lek referencyjny |
Bupropion | −0,22 kg | względnie niższe o ok. 15% |
Autorzy zaznaczają, że przeciętne różnice między lekami były niewielkie, a reakcja konkretnego pacjenta może odbiegać od średniej [3].
Warto zauważyć, że trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne (TLPD) oraz mirtazapina generują jeszcze większe wyzwania dla gospodarki energetycznej niż wymienione wyżej SSRI czy SNRI [1]. Mirtazapina, choć niezwykle skuteczna w walce z bezsennością i lękiem, działa jak stymulator apetytu poprzez silne blokowanie receptorów histaminowych H1. Z kolei paroksetyna, mimo przynależności do tej samej grupy co fluoksetyna, wykazuje znacznie silniejsze działanie antycholinergiczne, co bezpośrednio przekłada się na spowolnienie metabolizmu [1, 2].
Przeczytaj również:
Spravato – lek na depresję lekooporną. Etapy leczenia, wskazania, przeciwwskazania
Dlaczego antydepresanty mogą wpływać na apetyt i masę ciała?
Mechanizm wpływu leków przeciwdepresyjnych na masę ciała nie został całkowicie wyjaśniony. Prawdopodobnie jest wieloczynnikowy i zależy zarówno od właściwości konkretnego preparatu, jak i od czasu leczenia oraz indywidualnych cech pacjenta. To nie jest prosta zależność „więcej jem – tyję”. Leki te ingerują głęboko w neuroprzekaźnictwo oraz gospodarkę hormonalną, zmieniając sposób, w jaki mózg interpretuje sygnały o sytości i głodzie [1]. Kluczową rolę odgrywa tutaj desensytyzacja (odwrażliwienie) receptorów serotoninowych oraz wpływ na układ dopaminergiczny, który odpowiada za odczuwanie przyjemności z jedzenia.
Apetyt, sytość i gospodarka hormonalna
Antydepresanty mogą zaburzać subtelną równowagę między leptyną (hormonem sytości) a greliną (hormonem głodu). Gdy poziomy leptyny spadają lub organizm przestaje na nią prawidłowo reagować, pacjent czuje permanentny niedosyt, nawet po zjedzeniu pełnowartościowego posiłku [1, 2]. Dodatkowo, niektóre leki mogą sprzyjać rozwojowi insulinooporności, zwłaszcza przy długotrwałym stosowaniu. Oznacza to, że komórki gorzej radzą sobie z wychwytem glukozy, co zmusza trzustkę do produkcji większej ilości insuliny – hormonu, który sprzyja magazynowaniu tkanki tłuszczowej i hamuje jej spalanie.
Znaczenie mogą mieć między innymi:
receptory histaminowe H1 – ich blokowanie, charakterystyczne m.in. dla mirtazapiny i części leków trójpierścieniowych, może zwiększać apetyt oraz powodować senność;
receptory serotoninowe 5-HT2C – ich antagonizowanie może osłabiać sygnały hamujące łaknienie;
układ dopaminergiczny – uczestniczy w odczuwaniu nagrody i motywacji, również w odniesieniu do jedzenia;
czynniki genetyczne – warianty genów kodujących enzymy metabolizujące leki, np. CYP2C19, mogą wpływać na ich stężenie w organizmie i ryzyko części działań niepożądanych [1].
Przyrost masy ciała nie zawsze wynika więc wyłącznie z braku samokontroli. U niektórych pacjentów leczenie może zwiększyć apetyt, nasilić senność albo zmniejszyć spontaniczną aktywność. Znaczenie może mieć także powrót apetytu wraz z ustępowaniem objawów depresji.
Dlatego postępowanie powinno obejmować regularne monitorowanie masy ciała, apetytu i aktywności oraz indywidualne omówienie problemu z lekarzem. Zmiana pory przyjmowania, dawki lub rodzaju leku powinna następować wyłącznie po konsultacji medycznej.
Przeczytaj również:
Menopauza a tycie – przyczyny, leczenie
Bupropion – antydepresant o najkorzystniejszym profilu wagowym?
Bupropion wyróżnia się na tle wielu leków przeciwdepresyjnych korzystnym profilem wagowym. W badaniach konsekwentnie wiązał się z najmniejszym przyrostem masy ciała, jej względną stabilnością, a u części pacjentów także z niewielkim spadkiem [1, 3]. Nie oznacza to jednak, że każda osoba stosująca ten lek schudnie.
Bupropion jest inhibitorem wychwytu zwrotnego noradrenaliny i dopaminy (NDRI), dlatego działa inaczej niż leki z grupy SSRI. Jego wpływ na masę ciała nie został całkowicie wyjaśniony. Znaczenie może mieć oddziaływanie leku na układy regulujące apetyt, motywację i odczuwanie nagrody.
W badaniu Petimar i wsp. rozpoczęcie stosowania bupropionu wiązało się po sześciu miesiącach ze średnią zmianą masy ciała o 0,22 kg mniejszą niż w przypadku sertraliny. Względne ryzyko zwiększenia masy ciała o co najmniej 5% było natomiast niższe o około 15% [3]. Są to wyniki porównawcze – nie oznaczają, że pacjenci przyjmujący bupropion schudli przeciętnie 0,22 kg.
Bupropion znajduje również zastosowanie we wspomaganiu zaprzestania palenia. W przeglądzie Cochrane ograniczał przyrost masy ciała pod koniec leczenia średnio o około 1,01 kg w porównaniu z grupą kontrolną [6]. Wyników dotyczących rzucania palenia nie można bezpośrednio odnosić do osób leczonych z powodu depresji.
Korzystny profil wagowy może być jednym z czynników uwzględnianych przy wyborze leku dla pacjenta z nadwagą lub obawą przed przyrostem masy ciała. Nie powinien być jednak jedynym kryterium. Bupropion może powodować m.in. bezsenność, pobudzenie lub lęk i obniża próg drgawkowy. Jest przeciwwskazany m.in. u osób z padaczką oraz aktualną lub przebytą bulimią albo anoreksją.
Jaki jest wpływ atypowych leków przeciwpsychotycznych na tycie?
W przypadku depresji, która nie odpowiada wystarczająco na standardowe leczenie, lekarz może rozważyć dołączenie drugiego preparatu. Jedną z takich strategii jest zastosowanie wybranego atypowego leku przeciwpsychotycznego. Choć taka strategia znacząco zwiększa szansę na osiągnięcie remisji, niesie ze sobą potężne wyzwanie dla metabolizmu [4]. Leki takie jak kwetiapina czy olanzapina są znane z tego, że mogą drastycznie zmieniać profil lipidowy i zwiększać masę ciała szybciej niż same antydepresanty.
Poszczególne leki znacznie różnią się pod tym względem. Szczególnie niekorzystny profil metaboliczny ma olanzapina, która może zwiększać masę ciała oraz pogarszać parametry lipidowe i gospodarkę glukozową. Kwetiapina również może powodować przyrost masy, chociaż ryzyko jest na ogół mniejsze niż w przypadku olanzapiny. Korzystniej wypadają natomiast arypiprazol i kariprazyna, ale także podczas ich stosowania nie można całkowicie wykluczyć zmian metabolicznych [4, 5].
Kariprazyna w dawce 1,5 mg na dobę jest w Stanach Zjednoczonych stosowana również jako terapia wspomagająca dużej depresji. W krótkoterminowych badaniach jej wpływ na masę ciała był stosunkowo niewielki [2].
W Unii Europejskiej lek jest jednak obecnie zarejestrowany do leczenia schizofrenii, dlatego jego zastosowania w depresji nie należy przedstawiać jako standardowego wskazania obowiązującego w Polsce.
Dołączenie kolejnego leku może zwiększać lub kumulować ryzyko niektórych działań niepożądanych. W zależności od zastosowanego preparatu, czasu terapii i indywidualnych czynników ryzyka lekarz może zalecić kontrolowanie masy ciała, obwodu talii, ciśnienia tętniczego, glikemii oraz profilu lipidowego [2, 5].
Przeczytaj również:
Tycie po rzuceniu palenia – fakt czy mit
Jak ograniczyć przyrost masy ciała podczas leczenia antydepresantami?
Przyrost masy ciała po lekach przeciwdepresyjnych nie musi być procesem nieodwracalnym. Zarządzanie tym skutkiem ubocznym wymaga jednak proaktywnego podejścia i ścisłej współpracy z lekarzem. Pierwszym krokiem zawsze powinna być ocena: czy tycie wynika bezpośrednio z działania leku, czy może z poprawy nastroju i powrotu apetytu, który był stłumiony przez depresję? Jeśli mechanizm jest czysto farmakologiczny, medycyna oferuje kilka sprawdzonych ścieżek złagodzenia tego zjawiska [1, 5].
Jedną z najskuteczniejszych metod jest zmiana leku na taki o mniejszym potencjale tycia (np. przejście z paroksetyny na fluoksetynę lub bupropion). Jeśli zmiana nie jest możliwa ze względu na skuteczność terapeutyczną, lekarze rozważają dołączenie leków wspomagających metabolizm. Metformina, tradycyjnie stosowana w cukrzycy, skutecznie uwrażliwia tkanki na insulinę i pomaga hamować przyrost wagi indukowany psychotropami [1, 5]. W ostatnich latach coraz częściej wspomina się również o roli agonistów receptora GLP-1, choć ich stosowanie w tym konkretnym wskazaniu wciąż wymaga dalszych badań klinicznych.
Podstawę postępowania stanowią możliwe do utrzymania zmiany stylu życia:
regularne spożywanie sycących posiłków zawierających białko, warzywa i produkty bogate w błonnik;
ograniczenie wysokokalorycznych przekąsek oraz słodzonych napojów;
dostosowana do stanu zdrowia aktywność fizyczna;
regularny sen i obserwowanie zmian apetytu;
okresowe kontrolowanie masy ciała bez codziennego, nadmiernego skupiania się na wyniku.
Obawa przed przyrostem masy ciała jest uzasadnionym tematem rozmowy z psychiatrą. Przy wyborze leczenia należy uwzględniać zarówno skuteczność przeciwdepresyjną, jak i profil działań niepożądanych oraz preferencje pacjenta [5].
