Jak działa metformina?
Substancja ta należy do pochodnych biguanidu i jest stosowana w lecznictwie od ponad 50 lat. Pomimo szerokiego zastosowania, mechanizm leku nadal nie jest w pełni wyjaśniony. Do działań metforminy – wpływających na obniżenie glukozy we krwi – należy między innymi to, że lek ten:
zmniejsza wchłanianie glukozy w jelicie cienkim,
zwiększa transport cukru glukozy do komórek,
powoduje spadek stężenia wolnych kwasów tłuszczowych w osoczu,
zahamowuje proces glukoneogenezy (tj. wytwarzania glukozy przez wątrobę).
Najnowsze badania wskazują również na możliwe działanie: hipotensyjne, przeciwmiażdżycowe (zmniejszanie stężenia cholesterolu całkowitego i triglicerydów) oraz potencjalnie przeciwnowotworowe.
Metformina – jak długo działa i kiedy zaczyna działać?
Metformina zaczyna obniżać stężenie glukozy we krwi już po kilku dniach od rozpoczęcia leczenia, jednak pełny efekt terapeutyczny jest zazwyczaj widoczny po 2–4 tygodniach regularnego stosowania. Czas działania pojedynczej dawki standardowej tabletki wynosi około 6–8 godzin. Tabletki o przedłużonym uwalnianiu (XR) działają przez całą dobę i mogą być lepiej tolerowane przez układ pokarmowy.
Metformina – wskazania do stosowania
Jakie są wskazania do stosowania metforminy? Metformina jest lekiem stosowanym w leczeniu pacjentów cierpiących na cukrzycę typu 2 („niezależną od insuliny”), wtedy gdy przy przestrzeganiu diety oraz przy regularnej aktywności fizycznej nie uzyskano prawidłowego stężenia glukozy we krwi. Metformina jest wskazana szczególnie u pacjentów z nadwagą i otyłością.
U dorosłych pacjentów można stosować metforminę w monoterapii lub w skojarzeniu z innymi doustnymi lekami przeciwcukrzycowymi lub insuliną. Dzieci powyżej 10. roku życia oraz młodzież mogą przyjmować preparaty z metforminą w monoterapii lub w skojarzeniu z insuliną.
Metforminę stosuje się także przy nieprawidłowej tolerancji glukozy, inaczej nazywanej stanem przedcukrzycowym, wtedy gdy za pomocą przestrzeganej diety oraz aktywności fizycznej stężenie glukozy nie unormowało się.
Wskazaniem do stosowania leku jest też zespół policystycznych jajników (PCOS).
Przeczytaj również
Amykretyna (nowy lek na otyłość) – kiedy będzie dostępna?
Dawkowanie metforminy
Najczęściej dawka początkowa leku wynosi 500 mg chlorowodorku metforminy 2 lub 3 razy na dobę w trakcie lub po posiłku. Po upływie około 2 tygodni leczenia należy dostosować dawkę na podstawie pomiaru stężenia glukozy we krwi.
Powolne wprowadzanie większych dawek może poprawić tolerancję produktu leczniczego w przewodzie pokarmowym. Maksymalna zalecana dobowa dawka metforminy wynosi 3 g. Należy pamiętać, że nie można samodzielnie zmieniać przepisanej przez lekarza dawki leku.
Metformina a ciąża i karmienie piersią
Metformina jest przeciwwskazana w okresie karmienia piersią. Jeśli chodzi o ciążę, sytuacja jest bardziej złożona: lek przenika przez łożysko, jednak część towarzystw diabetologicznych dopuszcza jego stosowanie w I i II trymestrze u kobiet z cukrzycą ciążową lub cukrzycą typu 2, jeśli korzyści dla matki przewyższają potencjalne ryzyko. Decyzję zawsze podejmuje lekarz prowadzący. Kobiety planujące ciążę powinny poinformować go o stosowanej terapii metforminą.
Stosowanie metforminy – przeciwwskazania
Przeciwwskazaniami do stosowania leków z metforminą są:
nadwrażliwość na substancję czynną – metforminę;
ostre stany z ryzykiem zaburzeń czynności nerek, tj.: odwodnienie, ciężkie zakażenie, wstrząs czy donaczyniowe podanie środków kontrastowych z jodem;
ostre i/lub przewlekłe choroby, na przykład: niewydolność serca, niewydolność oddechowa, niedawno przebyty zawał serca, wstrząs;
niewydolność wątroby, ostre zatrucie alkoholem czy alkoholizm;
karmienie piersią;
ostra kwasica metaboliczna (np. kwasica mleczanowa, cukrzycowa kwasica ketonowa);
Przed rozpoczęciem leczenia lekarz ocenia czynność nerek (wskaźnik eGFR) — jest to warunek bezpiecznego stosowania metforminy.
Metformina a inne leki – interakcje
Metformina może wchodzić w interakcje z wieloma lekami. Najważniejsze z nich to:
- donaczyniowe środki kontrastowe z jodem – należy odstawić metforminę przed badaniem i wznowić ją dopiero po potwierdzeniu prawidłowej czynności nerek (zwykle 48 godzin po badaniu);
- leki moczopędne – mogą nasilać ryzyko zaburzeń czynności nerek,
- alkohol – zwiększa ryzyko kwasicy mleczanowej,
- kortykosteroidy – mogą podwyższać stężenie glukozy i osłabiać działanie metforminy,
- niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) – przy długotrwałym stosowaniu mogą pogarszać czynność nerek.
O wszystkich przyjmowanych lekach, suplementach i ziołach należy poinformować lekarza przed rozpoczęciem terapii metforminą.
Metformina – skutki uboczne
Podczas leczenia metforminą mogą wystąpić następujące skutki uboczne:
zaburzenia smaku;
zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego, takie jak: bóle brzucha, nudności, wymioty czy biegunka należą do bardzo częstych działań niepożądanych przy rozpoczęciu terapii lekiem i zazwyczaj ustępują samoistnie. Żeby zmniejszyć ryzyko ich występowania, można przyjmować dawkę leku w 2 lub 3 dawkach podzielonych w ciągu doby, w trakcie posiłku lub po nim.
Do bardzo rzadkich działań niepożądanych należą reakcje skórne, takie jak: pokrzywka, rumień czy świąd skóry. Metformina nie wpływa na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn.
Przeczytaj również
Liraglutyd – co to jest? Wskazania, preparaty, recepta, opinie
Metformina a alkohol
Podczas terapii metforminą należy unikać spożywania alkoholu nawet w małych ilościach ze względu na możliwość wystąpienia interakcji i skutków ubocznych.
Metformina bez recepty
Leki, które zawierają w swoim składzie metforminę jako substancję czynną (np.: Glucophage, Metformax czy Siofor), są dostępne wyłącznie za okazaniem recepty. Dla pozostałych pacjentów refundacja zależy od wskazań i decyzji lekarza prowadzącego. We wskazaniach refundacyjnych będzie on bezpłatny dla tych osób.
Czy metformina jest bezpieczna?
Metformina to dobrze przebadany i skuteczny lek, stosowany w cukrzycy od dziesięcioleci. Działa poprzez zmniejszenie oporności organizmu na insulinę. Przy stosowaniu standardowych dawek wpływa korzystnie nie tylko na poziom glukozy we krwi, ale również na: metabolizm lipidów, wagę pacjenta, profil czynników krzepnięcia krwi oraz układ sercowo-naczyniowy. Metformina nie pobudza wydzielania insuliny i tym samym nie powoduje hipoglikemii.
Z tego względu jest uważana za jeden z najbezpieczniejszych leków przeciwcukrzycowych i bardzo często stanowi lek pierwszego rzutu w terapii cukrzycy typu 2.
Przeczytaj również:
Etform – lek przeciwcukrzycowy dla osób z nadwagą. Działanie, przeciwwskazania, recepta
Metformina a nerki – kiedy należy zachować ostrożność?
Nerki odgrywają kluczową rolę w eliminacji metforminy z organizmu. U pacjentów z upośledzoną czynnością nerek lek może się kumulować i zwiększać ryzyko kwasicy mleczanowej. Dlatego:
- przy eGFR 30–45 ml/min/1,73 m² lekarz może zmniejszyć dawkę i zalecić częstszą kontrolę nerek,
- przy eGFR poniżej 30 ml/min/1,73 m² metformina jest przeciwwskazana.
Czynność nerek należy kontrolować przynajmniej raz w roku, a u osób starszych lub z chorobami współistniejącymi – częściej.
Czy po metforminie się chudnie?
Obecnie w Polsce niewiele jest dostępnych preparatów, które są stosowane do leczenia farmakologicznego otyłości. Należą do nich np. Saxenda czy Mysimba. Jednak w przypadku chorego z otyłością ze współistniejącymi: cukrzycą, padaczką czy depresją, można stosować leki, które poza działaniem na chorobę główną, spowodują dodatkowo utratę masy ciała.
Stosowanie preparatów z metforminą ma wiele zalet – zwłaszcza u pacjentów z cukrzycą typu 2 dodatkowo cierpiących na nadwagę lub otyłość, jednak metformina nie jest lekiem odchudzającym.
Utrata wagi pod wpływem metforminy następuje przez zmniejszenie łaknienia, a tym samym zredukowanie liczby przyjmowanych kalorii. Zmniejszenie masy ciała może się wiązać również ze zmniejszeniem hiperinsulinemii, co związane jest ze wzrostem wrażliwości na insulinę u pacjentów. W ciągu pierwszego roku leczenia metforminą wiele osób chorych na cukrzycę redukuje swoją masę ciała o ok. 2–3 proc.
Metformina a Ozempic
Metformina jest substancją czynną występującą w preparatach stosowanych w leczeniu cukrzycy typu 2, w formie tabletek doustnych. Lek Ozempic to również lek przeciwcukrzycowy, ale zawierający inną substancję czynną – semaglutyd. Ozempic występuje w postaci roztworu do wstrzykiwań i także jest dostępny jedynie na receptę. Oba leki mogą być stosowane łącznie, jeśli tak zdecyduje lekarz.
Metformina a inne leki na cukrzycę – porównanie
Na rynku dostępnych jest kilka grup leków stosowanych w cukrzycy typu 2. Metformina wyróżnia się na ich tle pod kilkoma względami:
- w przeciwieństwie do pochodnych sulfonylomocznika nie wywołuje hipoglikemii,
- w odróżnieniu od inhibitorów DPP-4 i flozyn jest znacznie tańsza i od dekad objęta refundacją,
- w porównaniu z analogami GLP-1 (jak semaglutyd/Ozempic) ma skromniejszy wpływ na redukcję masy ciała, ale jest dostępna w formie tabletki doustnej.
współpraca: redakcja Wylecz.to
