Schizofrenia to nie „podwójna osobowość”. Objawy, przyczyny i leczenie choroby

Schizofrenia – dlaczego wciąż pozostaje jedną z najbardziej niezrozumiałych chorób?

Schizofrenia nadal uchodzi za jedną z najbardziej niezrozumiałych chorób psychicznych, głównie z powodu utrwalonych mitów oraz uproszczonych, często sensacyjnych przekazów medialnych. Przez wiele lat przedstawiano ją jako synonim chaosu i nieprzewidywalności, co sprzyjało lękowi i społecznej stygmatyzacji osób chorujących.

Dodatkową trudnością jest niejednoznaczny i bardzo zróżnicowany obraz samej choroby. Niepokojące objawy mogą wyglądać inaczej u różnych pacjentów i zmieniać się na przestrzeni czasu, co utrudnia ich zrozumienie osobom z zewnątrz. Brak rzetelnej edukacji w zakresie zdrowia psychicznego sprawia, że schizofrenia bywa nadal postrzegana jako choroba całkowicie wykluczająca z normalnego życia, mimo że współczesna medycyna pokazuje znacznie bardziej złożony i jednoznacznie mniej pesymistyczny obraz.

Jak współczesna medycyna definiuje schizofrenię?

Współczesna medycyna opisuje schizofrenię jako przewlekłe zaburzenie psychiczne o podłożu neurobiologicznym, które wpływa na myślenie, postrzeganie rzeczywistości, emocje oraz zachowanie. Nie jest to zaburzenie osobowości ani efekt „słabej psychiki”, lecz konsekwencja nieprawidłowego funkcjonowania określonych mechanizmów w mózgu.

Zaburzenia schizofreniczne cechują się różnymi grupami objawów: pozytywnymi, takimi jak urojenia, halucynacje czy omamy słuchowe, oraz negatywnymi, obejmującymi m.in. wycofanie społeczne, spłycenie emocji i brak odczuwania przyjemności, a także zaburzeniami poznawczymi.

Typy schizofrenii według ICD-10 i DSM-4

W zależności od dominujących w obrazie choroby objawów wyróżnia się kilka podtypów schizofrenii:

• schizofrenia paranoidalna – najczęstsza postać schizofrenii, w której przeważają typowe dla schizofrenii urojenia i omamy;

• schizofrenia hebefreniczna – występuje rzadziej, najbardziej charakterystyczne dla tej postaci schizofrenii są nieprzewidywalne zachowania, często nieodpowiedzialne, bez liczenia się z jakimikolwiek normami czy konwencjami społecznymi, większość działań jest bezcelowych i podejmowanych bez jakiegokolwiek planu. W tej postaci schizofrenii najbardziej zaznacza się niedostosowanie nastroju i wyrażanych emocji do sytuacji;

• schizofrenia katatoniczna – dominują zaburzenia motoryki – szeroko rozumianej aktywności ruchowej. Może to być osłupienie – brak reakcji na otoczenie i brak spontanicznych ruchów; negatywizm – opór wobec wszelkich próśb i poleceń, zastyganie na długi czas w niewygodnej, nienaturalnej pozycji albo nagłe gwałtowne pobudzenie ruchowe;

• depresja poschizofreniczna – u wielu chorych po ustąpieniu objawów paranoidalnych, hebefrenicznych albo katatonicznych pojawiają się objawy zespołu depresyjnego: obniżony nastrój, bezprzedmiotowy lęk, zmniejszenie aktywności i zaburzenia snu.

Rodzaje schizofrenii według ICD-11 i DSM-5 – nowe podejście wymiarowe

W najnowszych klasyfikacjach psychiatrycznych, takich jak ICD-11 oraz DSM-5, zrezygnowano z tradycyjnego podziału schizofrenii na sztywne typy. Uznano bowiem, że dawne kategorie nie oddają w pełni złożoności i zmienności przebiegu choroby.

Zamiast tego wprowadzono podejście wymiarowe, które koncentruje się na nasileniu poszczególnych objawów, takich jak urojenia, halucynacje czy objawy negatywne. Takie spojrzenie umożliwia dokładniejszy opis indywidualnego obrazu choroby i ułatwia dobór leczenia dostosowanego do realnych potrzeb pacjenta.

Przeczytaj również:

Osobowość schizoidalna – objawy, cechy, test, leczenie, rokowanie

Skąd bierze się schizofrenia? Genetyka, neurobiologia i czynniki środowiskowe

Przyczyny schizofrenii są złożone i nie ograniczają się do jednego czynnika. Jej rozwój jest efektem współdziałania czynników genetycznych, zmian neurobiologicznych oraz wpływów środowiskowych. Dziedziczne obciążenie zwiększa ryzyko zachorowania, ale samo w sobie nie przesądza o wystąpieniu choroby.

Istotną rolę odgrywają także zaburzenia funkcjonowania mózgu, zwłaszcza w zakresie przekazywania sygnałów między neuronami i pracy układów neuroprzekaźników. Najbardziej prawdopodobne wydają się wyjaśnienia przyczyn tej choroby upatrywane w zaburzeniach rozwoju układu nerwowego, co przyczynia się do nieprawidłowości w systemach neuroprzekaźników – dopaminy, serotoniny i noradrenaliny oraz innych, których rola w schizofrenii nie jest jeszcze dokładnie znana, takich jak kwas gamma-aminomasłowy czy kwas glutaminowy. Na rozwój choroby mogą wpływać również czynniki środowiskowe, takie jak długotrwały stres, doświadczenia traumatyczne, powikłania okołoporodowe czy nadużywanie substancji psychoaktywnych.

Jakie są pierwsze objawy schizofrenii?

Początek choroby to czas późnej adolescencji i wczesnej dorosłości. U mężczyzn to ok. ok. 15–25 lat, u kobiet zwykle ok. 20–35 lat (często nieco później). Schizofrenia rzadko pojawia się w wieku dziecięcym, rzadko też w późniejszym (po 40. roku życia).

Faza prodromalna (wczesna, zwiastująca) schizofrenii to okres poprzedzający pełnoobjawowy epizod ostrych objawów psychotycznych, w którym pojawiają się pierwsze objawy, zwykle niespecyficzne. Objawy te bywają subtelne i łatwe do przeoczenia lub mylnie interpretowane jako efekt stresu, przemęczenia czy trudności wieku dorastania.

Do najczęstszych wczesnych symptomów należą stopniowe:

• wycofanie społeczne,

• spadek motywacji,

• pogorszenie funkcjonowania w szkole lub pracy,

• zaburzenia snu

• zmiany nastroju i zachowania.

Czasem pojawiają się także trudności z koncentracją, narastająca podejrzliwość czy poczucie chaosu myśli.

Objawy te trzeba zróżnicować z innymi zaburzeniami psychicznymi, jak depresja czy zaburzenia lękowe.

Przeczytaj również:

Haloperidol – co to za lek, działanie, zastosowanie, skutki uboczne, opinie

Objawy schizofrenii – pozytywne, negatywne, afektywne i poznawcze

W schizofrenii „choruje” to wszystko, co stanowi podstawę osobowości człowieka: odczuwanie własnego ja, indywidualności i odrębności od innych ludzi, tracona jest również zdolność do kierowania własnym postępowaniem.

Urojenia są jednym z najczęstszych objawów schizofrenii (chociaż mogą występować również w innych chorobach). Są to fałszywe sądy, w których prawdziwość człowiek chory na schizofrenię wierzy pomimo jednoznacznych dowodów, że nie mają nic wspólnego z prawdą. Urojenia mogą mieć różnorodną treść, niektóre są jednak szczególnie charakterystyczne dla tej choroby – na przykład przekonanie, że wszystkie, nawet najbardziej intymne myśli, są „odsłonięte” i znane innym ludziom.

Równie często w schizofrenii występują omamy, najczęściej „głosy”, które chory słyszy tak jak realne dźwięki. Zwykle są to słowa nieprzyjemne, krytycznie oceniające chorego, szydzące, wypowiadające groźby albo nakazujące zrobienie czegoś, czego chory nie chce zrobić.

Myślenie osoby chorej na schizofrenię staje się niejasne – sedno problemu jest tracone z pola widzenia, na pierwszy plan wysuwają się mało istotne szczegóły. Bieg myśli traci płynność, jest w przypadkowych miejscach przerywany, kolejne myśli pojawiają się bez związku z poprzednimi.

Różnorodne objawy dotyczące myślenia, spostrzegania i emocji mogą występować w różnych chorobach i zaburzeniach psychicznych. Niektóre z nich są jednak szczególnie charakterystyczne dla schizofrenii. Należą do nich:

• wspomniane wcześniej urojenia odsłonięcia myśli oraz urojenia nasyłania obcych albo wykradania własnych myśli;

• urojenia nazywane urojeniami oddziaływania albo owładnięcia – chory jest przekonany, że jego odczucia, myśli i działania są sterowane przez jakąś obcą, zewnętrzną siłę;

• inne urojenia – na przykład o posiadanej nadludzkiej mocy, o byciu wybranym dla spełnienia jakiejś niezwykle ważnej misji, urojenia prześladowcze i odnoszące, w których chory wierzy, że jest ciągle obserwowany, albo że ktoś zagraża jego (albo jej) życiu;

• omamy słuchowe i czasami omamy z zakresu innych zmysłów – wzrokowe, węchowe, smakowe, czuciowe;

• rozkojarzenie toku myślenia, używanie niezwykłych, często dziwacznych słów – neologizmów;

• trudności w myśleniu abstrakcyjnym – na przykład utrata możliwości rozumienia znaczenia przysłów;

• zakłócenia w aktywności ruchowej – nagłe zdezorganizowane pobudzenie albo zastyganie w nienaturalnej pozycji;

• spłycenie reakcji emocjonalnych, niedostosowanie w wyrażaniu uczuć;

• utrata zainteresowań, bezczynność albo bezcelowość zachowania, wycofanie z kontaktów z ludźmi;

• brak zainteresowania własnym wyglądem i dbania o higienę.

Przeczytaj również:

Zaburzenia schizoafektywne – co to jest, jakie są przyczyny i objawy, jak wygląda leczenie?

Objawy pozytywne (tzw. „wytwórcze”)

To objawy, których wcześniej nie było, a pojawiają się nadmiarowo

• Omamy (halucynacje)
  najczęściej słuchowe: głosy komentujące, rozmawiające, rozkazujące

• Urojenia
  np. prześladowcze („ktoś mnie śledzi”), oddziaływania („sterują mną”), wielkościowe

• Zaburzenia toku myślenia
  rozkojarzenie, „rozsypane” wypowiedzi, trudność w logicznym wypowiadaniu się

• Dziwaczne zachowania
  nietypowe, nieadekwatne do sytuacji, niekiedy impulsywne

• Zachowania katatoniczne (u części osób)
  np. stupor, zastyganie, pobudzenie bez celu

Objawy negatywne (deficytowe – coś zanika / słabnie)

Czyli spadek normalnych funkcji emocjonalnych i społecznych.

• Spłycenie lub stępienie afektu (mało emocji na twarzy i w głosie)

• Alogia (ubóstwo mowy, krótkie odpowiedzi)

• Awolicja (brak motywacji i energii do działania)

• Anhedonia (mniejsze odczuwanie przyjemności)

• Wycofanie społeczne / izolacja

• Zaniedbywanie higieny i codziennych obowiązków

Objawy afektywne (dotyczą nastroju i emocji)

Mogą przypominać depresję lub wahania nastroju i często współwystępują.

• Objawy depresyjne
  smutek, poczucie pustki, beznadziejność

• Lęk / napięcie

• Drażliwość

• Zaburzenia snu

• Zmienność nastroju (u niektórych)

• Myśli samobójcze (szczególnie przy depresji)

Objawy poznawcze (kognitywne – problemy z „przetwarzaniem informacji”)

Często bardziej subtelne, ale mocno wpływają na funkcjonowanie.

• Trudność z koncentracją i uwagą

• Problemy z pamięcią roboczą, np. trzymanie informacji „w głowie” podczas rozmowy lub zadania

• Spowolnienie myślenia

• Trudności w planowaniu i organizacji (funkcje wykonawcze)

• Gorsza elastyczność myślenia, np. trudność w zmianie strategii, „utknięcie” w jednym sposobie myślenia

• Problemy z rozumieniem intencji innych (poznanie społeczne), np. odczytywanie emocji, ironii, kontekstu

Przeczytaj również:

Kwetaplex – wskazania do stosowania, dawkowanie, skutki uboczne, opinie

Przebieg schizofrenii – epizody, remisje i rokowanie w długiej perspektywie

Przebieg schizofrenii jest zazwyczaj zmienny i bardzo indywidualny. Choroba najczęściej przybiera postać epizodów psychotycznych, pomiędzy którymi mogą występować okresy remisji z wyraźnym osłabieniem objawów.

U części pacjentów dochodzi do nawrotów przeplatanych względną stabilizacją, u innych przebieg ma charakter bardziej przewlekły, często z utrzymującymi się objawami negatywnymi. Wczesna diagnoza, regularne leczenie oraz odpowiednie wsparcie znacząco poprawiają rokowanie.

Jak diagnozuje się schizofrenię? Kryteria, obserwacja i diagnostyka różnicowa

Rozpoznanie schizofrenii opiera się przede wszystkim na ocenie klinicznej. Kluczowe znaczenie ma szczegółowy wywiad psychiatryczny oraz obserwacja objawów i ich wpływu na funkcjonowanie pacjenta w dłuższym okresie, zgodnie z obowiązującymi kryteriami diagnostycznymi.

W praktyce lekarze opierają się na klasyfikacjach ICD-11 lub DSM-5. Ogólna zasada jest taka, że aby zdiagnozować schizofrenię, u pacjenta musi występować psychoza (np. urojenia, omamy, dezorganizacja – rozpad spójności myślenia i działania) i objawy muszą być:

• wystarczająco nasilone,

• odpowiednio długo trwające,

• niewynikające z innych przyczyn (substancje, choroba neurologiczna itd.).

Uwaga: dokładny wymagany czas zależy od klasyfikacji (ICD vs DSM), ale w obu ważne jest, że to nie jest chwilowy epizod.

Istotnym elementem procesu jest diagnostyka różnicowa, która pozwala wykluczyć inne zaburzenia psychiczne (np. choroba afektywna dwubiegunowa, depresja psychotyczna), choroby neurologiczne i somatyczne (np. padaczka, guz mózgu, zaburzenia pracy tarczycy) oraz objawy wynikające z używania substancji psychoaktywnych (narkotyki, alkohol). Badania dodatkowe (krwi, cytologiczne, obrazowanie mózgu) pełnią rolę pomocniczą i służą głównie wykluczeniu innych możliwych przyczyn dolegliwości.

Przeczytaj również:

HPPD – jak często pojawiają się zaburzenia postrzegania spowodowane psychodelikami?

Leczenie schizofrenii – od farmakoterapii po terapię rodzinną i wsparcie środowiskowe

Leczenie schizofrenii ma charakter długoterminowy i wymaga podejścia kompleksowego. Podstawą terapii jest leczenie farmakologiczne z wykorzystaniem leków przeciwpsychotycznych, które pomagają kontrolować objawy oraz zmniejszają ryzyko nawrotów choroby.

Równie ważne są metody niefarmakologiczne, takie jak psychoterapia, psychoedukacja czy terapia rodzinna, które wspierają zarówno pacjenta, jak i jego bliskich w codziennym radzeniu sobie z chorobą. Duże znaczenie ma także wsparcie środowiskowe, obejmujące rehabilitację społeczną i zawodową, pomagającą utrzymać możliwie samodzielne i stabilne życie.

Nowoczesne metody terapii – leki II generacji, preparaty długodziałające i innowacje

Współczesne leczenie schizofrenii coraz częściej opiera się na lekach przeciwpsychotycznych II generacji, które są zazwyczaj lepiej tolerowane i wiążą się z mniejszym ryzykiem części działań niepożądanych. Umożliwiają one skuteczną kontrolę objawów przy jednoczesnym zachowaniu lepszej jakości życia.

Istotnym postępem są również preparaty długodziałające, podawane w formie iniekcji co kilka tygodni lub miesięcy, które ograniczają ryzyko nawrotów wynikających z nieregularnego przyjmowania leków. Równolegle rozwijane są nowe strategie terapeutyczne, ukierunkowane m.in. na objawy negatywne i poznawcze oraz długofalowe wsparcie leczenia.

Życie ze schizofrenią – możliwości funkcjonowania, pracy i budowania relacji

Życie ze schizofrenią nie musi oznaczać rezygnacji z aktywności zawodowej czy społecznej. Przy odpowiednio dobranym leczeniu wiele osób może pracować, uczyć się i samodzielnie radzić sobie z codziennymi obowiązkami. Kluczowe znaczenie ma systematyczna terapia oraz szybkie reagowanie na pierwsze sygnały pogorszenia stanu zdrowia. Nawroty często pojawiają się po:

• nagłym odstawieniu leków,

• stresie i braku snu,

• używkach (szczególnie THC/amfetamina),

• „zbyt szybkim” powrocie do obciążeń.

Wsparcie bliskich, stabilne relacje społeczne oraz rehabilitacja zawodowa i społeczna pomagają budować poczucie bezpieczeństwa i większą niezależność. Coraz częściej celem leczenia staje się nie tylko kontrola objawów, ale także poprawa jakości życia i pełniejsze uczestnictwo w życiu społecznym.

Przeczytaj również:

Borderline – co to za osobowość? Przyczyny, objawy i leczenie osobowości z pogranicza

Najczęstsze mity na temat schizofrenii

Wokół schizofrenii narosło wiele mitów, które utrudniają zrozumienie choroby. Jednym z najczęściej powtarzanych jest utożsamianie jej z „podwójną osobowością”, co nie ma żadnych podstaw naukowych.

Często pojawia się także przekonanie, że osoby chore są niebezpieczne lub niezdolne do normalnego życia. W rzeczywistości, większość osób ze schizofrenią nie jest agresywna.

Nie jest prawdą, że osoby chorujące na schizofrenię nie mają kontaktu z rzeczywistością – przebieg choroby bywa falowy, po okresach zaostrzeń są okresy stabilizacji i u części pacjentów – bardzo dobrego funkcjonowania.

Nie jest też prawdą, że schizofrenia to wyrok. Przy leczeniu i wsparciu wiele osób schizofrenik: pracuje/uczy się, ma relacje i rodzinę oraz prowadzi samodzielne życie.

Nie jest prawdą, że jak ktoś ma urojenia, to znaczy że jest głupi albo słaby psychicznie. Urojenia nie wynikają ze „słabości”. To objaw choroby, gdzie mózg: błędnie interpretuje bodźce, nadaje im nadmierne znaczenie, traci możliwość krytycznej oceny. Schizofrenia może dotyczyć osób bardzo inteligentnych.

„Schizofrenia zawsze oznacza słyszenie głosów” – to częściowa prawda, ponieważ omamy są częste, ale nie obowiązkowe. U części osób dominują: urojenia, dezorganizacja, objawy negatywne (apatia, wycofanie), trudności poznawcze.

Nie jest też prawdą, że schizofrenia zawsze jest dziedziczna – genetyka ma znaczenie, ale można mieć schizofrenię bez obciążeń rodzinnych i odwrotnie – mieć obciążenia i nie zachorować.

współpraca: psychiatra Rafał Pniewski, redakcja Wylecz. to