Zioła na trawienie – które warto stosować?

Jak przebiega trawienie i co może je zaburzać?

Trawienie jest niezwykle skomplikowanym oraz wieloetapowym procesem obejmującym m.in.:

• dokładne rozdrobnienie pokarmu w jamie ustnej oraz mieszanie go ze śliną zawierającą amylazę;

• wstępny rozkład białek (denaturacja) w żołądku pod wpływem kwasu solnego i pepsyny (głównego enzymu trawiennego w żołądku). To właśnie niedobór soków trawiennych jest najczęstszą – obok spożycia zbyt obfitego posiłku – przyczyną uczucia przepełnienia;

• wydzielanie przez trzustkę enzymów, które trawią trzy główne składniki odżywcze, czyli białka, tłuszcze oraz węglowodany;

• produkcję żółci przez wątrobę oraz jej magazynowanie w pęcherzyku żółciowym;

• wchłanianie substancji odżywczych w jelicie cienkim;

• ruchy robaczkowe jelit niezbędne w procesie usuwania z organizmu niestrawionych resztek.

Ten skomplikowany układ procesów trawiennych łatwo zaburzyć. Wystarczy pośpiech, duże porcje jedzenia i połykanie zbyt dużych kęsów bez ich rozdrobnienia. Szybkie wypicie gorącego płynu może spowodować stany zapalne błon śluzowych. Stres blokuje wydzielanie soków trawiennych. Współczesna dieta jest wysoko przetworzona, bogata w tłuszcze trans oraz cukry proste, a uboga w błonnik.

Gdy trawienie jest spowolnione, pokarm zalega zbyt długo w jelitach, co nasila procesy fermentacji i prowadzi do bolesnych wzdęć oraz uczucia dyskomfortu, określanego jako „uczucie ciężkości” w podbrzuszu. Do zaparć prowadzić mogą zarówno zbyt mała ilość błonnika i związane z nią zaburzenia motoryki jelita grubego (tzw. ruchów robaczkowych), jak i dieta ubogoresztkowa oraz mała ilość spożywanych płynów. Natomiast stres i pośpiech oraz nadmierny perfekcjonizm prowadzić mogą – paradoksalnie – zarówno do zaparć, jak i biegunek.

Niestrawność to również ryzyko niedoboru substancji odżywczych (lepsze trawienie to przecież również lepsze wchłanianie) i to nie tylko ze względu na zaburzone ich wchłanianie. Dolegliwości ze strony układu pokarmowego często bowiem skutkują zmniejszonym apetytem lub wręcz niechęcią do jedzenia. Jest to duży problem szczególnie w przypadku dzieci (okres rozwoju) i seniorów (naturalne zaburzenia wydzielnicze związane z wiekiem).

Przeczytaj również:

Zioła obniżające cholesterol – jak je stosować i jakich efektów się spodziewać?

Zioła na lepsze trawienie – które wybrać?

Gdy podstawowa dbałość o funkcjonowanie układu pokarmowego nie wystarcza, warto sięgnąć po naturalne, ziołowe sposoby na poprawę trawienia. Do najczęściej stosowanych i najskuteczniejszych ziół na niestrawność zaliczamy:

• liść mięty pieprzowej – zwiększa ilość soku żołądkowego, ułatwia przyswajanie pokarmów, działa rozkurczowo;

• owoc kopru włoskiego – pobudza perystaltykę jelit, działa wiatropędnie i moczopędnie;

• koszyczek rumianku – działa przeciwzapalnie, rozkurczowo, wzmaga wydzielanie żółci, łagodzi wzdęcia;

• owoc kminku – pobudza wydzielanie soków trawiennych, działa wiatropędnie; polecany przy kolce jelitowej;

• ziele dziurawca – ma działanie rozkurczające, łagodzi zgagę i wzdęcia;

• liść szałwii lekarskiej – likwiduje uczucie pełności, przeciwdziała wzdęciom, ma właściwości rozkurczające;

• liść melisy – reguluje pracę żołądka, pobudza procesy trawienne.

Zioła na niestrawność mogą być stosowane w postaci naparów, kropli czy olejków. Niektóre dostępne na rynku ziołowe herbatki na trawienie zawierają również w swoim składzie:

• nasiona babki jajowatej (które uzupełniają niedobory błonnika w diecie),

• owoc śliwki (przyspieszający perystaltykę jelit),

• owoc kolendry (łagodzący dolegliwości układu trawiennego).

Warto pamiętać, że zioła na lepsze trawienie są dostępne w aptekach również w postaci tabletek.

Mięta pieprzowa – jak działa na trawienie i kiedy jej unikać?

Mięta pieprzowa (Mentha piperita L.), a właściwie liść mięty pieprzowej (Menthae piperitae folium), to jeden z najpopularniejszych surowców „wspomagających trawienie”, choć warto pamiętać, że jest to pojęcie bardzo szerokie. Liść mięty pieprzowej zaliczany jest do surowców olejkowych, a jego głównym składnikiem czynnym jest bogaty w mentol olejek miętowy. Jego smak i aromat często kojarzą się z gumami do żucia, pastami do zębów oraz płynami do płukania jamy ustnej. Co ciekawe, napar z mięty może być naturalnym sposobem łagodzenia nudności, w tym porannych mdłości.

Napary z mięty pieprzowej wykazują działanie rozkurczowe na zwieracz oddzielający przełyk od żołądka (u osób z refluksem może to nasilić dolegliwości), a także na mięśnie gładkie przewodów żółciowych i jelit. Często używa się ogólnego sformułowania „mięśnie gładkie przewodu pokarmowego”. Mechanizm ten łagodzi lub znosi bolesne skurcze jelit, ułatwia oddawanie gazów oraz wspomaga przepływ żółci, co ułatwia trawienie i przyswajanie składników pokarmowych.

Czasem można spotkać stwierdzenie, że mięta „poprawia pracę żołądka”. Odnosi się ono do stymulacji przez mentol komórek produkujących kwas solny, co zwiększa ilość soku żołądkowego.

Choć mięta pieprzowa uważana jest za surowiec bezpieczny, nie należy podawać przetworów z miętą, a szczególnie olejku eterycznego, niemowlętom i dzieciom poniżej 2. roku życia. Zawarty w nich mentol może spowodować u dzieci tzw. odruchowy skurcz krtani (laryngospazm), który blokuje dopływ powietrza i stanowi poważne zagrożenie dla życia dziecka.

Przeczytaj również:

Zioła na hemoroidy – jak leczyć hemoroidy naturalnymi sposobami?

Rumianek na trawienie – właściwości rozkurczowe i łagodzenie wzdęć

Rumianek pospolity (Matricaria chamomilla L.), nazywany często rumiankiem lekarskim lub po prostu rumiankiem, jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych ziół. Surowcem zielarskim jest koszyczek rumianku, a sama roślina od dawna ceniona jest w medycynie ludowej. Choć czasem bywa mylony na łące z wrotyczem maruną, dawniej znanym jako złocień maruna. Łatwo go wówczas rozpoznać... po zapachu.

Rumianek działa przeciwzapalnie, co przynosi efekty szczególnie w terapiach nieżytów błon śluzowych układu pokarmowego oraz nadżerek i wrzodów. Właściwości przeciwzapalne surowca warto wykorzystać łącząc go z innymi surowcami o działaniu przeciwzapalnym i powlekającym, jak kwiat nagietka, liść babki lancetowatej czy korzeń prawoślazu. Dodatkowo wykazuje działanie przeciwzapalne na błony śluzowe.

Ponadto, rumianek wykazuje właściwości rozkurczające dzięki czemu przynosi ulgę w wzdęciach oraz skurczach jelit i pomaga w łagodzeniu wzdęć. W takim przypadku warto łączyć go z opisanym powyżej liściem mięty pieprzowej. Herbaty z rumianku zwiększają też wydzielanie śliny, soków trawiennych oraz żółci, poprawiając tym samym trawienie, a napar bywa stosowany również przy nudnościach.

Dużą zaletą rumianku jest fakt, że jest on powszechnie uważany za surowiec bardzo bezpieczny. Zalecany jest wszystkim grupom wiekowym i stanowi częsty składnik mieszanek ziołowych. Powszechnie uważa się go nawet za jedno z najskuteczniejszych ziół znoszących kolki u dzieci, choć w tym przypadku (szczególnie do 6. miesiąca życia) najlepiej by herbatkę z rumianku piła karmiąca piersią mama – składniki aktywne przenikną bowiem do mleka matki.

Mięta pieprzowa, koper włoski i rumianek to jedne z najskuteczniejszych ziół wspomagających trawienie, które łagodzą dolegliwości takie jak wzdęcia i niestrawność.

Koper włoski na wzdęcia – właściwości i zastosowanie na trawienie

Koper włoski (Foeniculum vulgare Mill.) nazywany jest też fenkułem włoskim lub po prostu „koprem”, choć to ostatnie określenie jest mało precyzyjne, bowiem równie dobrze może się odnosić do kopru ogrodowego. Surowcem jest owoc kopru (fructus foeniculi) nazywany często ziarnem kopru. Jest – podobnie jak mięta pieprzowa – surowcem typowo aromatycznym, zawierającym olejki eteryczne (bogate w trans-anetol), które odpowiadają za efekt rozluźniający i wiatropędny, oraz pochodne kumaryny, flawonoidy i fitosterole.

Owoc kopru włoskiego znany jest szczególnie ze swoich właściwości rozkurczających i łagodzących wzdęcia i jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych „surowców wiatropędnych”. Rzeczywiście, napary z kopru a nawet zmielone owoce przyjęte na sucho i popite wodą w sposób wyraźny zmniejszają napięcie mięśni gładkich przewodu pokarmowego.

Nasiona kopru włoskiego działają też rozkurczowo na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, ułatwiają przepływ gazów i zmniejszają uczucie wzdęcia. Dodatkowo pobudzają ruchy robaczkowe (ruchy perystaltyczne) jelit, co znacznie ułatwia oddawanie gazów.

Owoc kopru doskonale sprawdza się zarówno u małych dzieci jak i seniorów. Napary z kopru włoskiego nie są jednak zalecane w dużych dawkach kobietom w ciąży, ponieważ w tym okresie mogą wywołać – paradoksalnie, mimo działania głównie rozkurczającego – skurcze macicy. Osoby, które z różnych przyczyn zmagają się ze wzdęciami, mogą na bazie kopru przygotować sobie mieszankę o składzie:

• owoc kopru 100 g,

• owoc anyżu 50 g,

• owoc kminku 50 g.

Po zmieszaniu składników, można przygotować:

• napar; 1 łyżkę stołową mieszanki zalać szklanką wrzącej wody i odstawić – koniecznie pod przykryciem – na 15 minut. Przecedzić i pić 3-4 razy dziennie po posiłkach;

• przyprawę (doskonała do ciężkostrawnych potraw); 1 czubatą łyżeczkę ziół zmielić na proszek i dodawać do potraw. Choć wymaga to większego zaangażowania i bywa kłopotliwe, najlepiej jest codziennie (a nawet do każdego posiłku) przygotowywać sobie świeżą porcję proszku. Zapobiega to utlenianiu się olejków eterycznych i zwiększa wartość terapeutyczną mieszanki.

Kminek zwyczajny pomaga ograniczać fermentację jelitową i ułatwia usuwanie gazów.

Warto pamiętać, że owoc kopru łagodnie pobudza wydzielanie soku żołądkowego, dlatego może być również składnikiem mieszanek przy niestrawności spowodowanej zaburzeniami wydzielniczymi oraz braku apetytu. Pomaga również znieść uczucie „ciężkości”, choć tutaj często potrzebny jest również umiar w jedzeniu lub zastosowanie lekkostrawnej diety.

Surowiec uważany jest za bezpieczny i stanowi częsty składnik herbatek dla dzieci. Jednocześnie należy zachować ostrożność przy stosowaniu czystego olejku eterycznego koprowego, bowiem przedawkowany może spowodować duszności oraz stany zapalne błon śluzowych.

Przeczytaj również:

Zioła na zatoki – jakie wybrać?

Mniszek lekarski i ostropest plamisty – właściwości i wpływ na wątrobę

Mniszek pospolity (Taraxacum sect. Taraxacum lub w dawnych pozycjach Taraxacum officinale) najczęściej nazywany jest mniszkiem lekarskim lub dmuchawcem. Surowcem jest korzeń mniszka (radix taraxaci) zawierający taraksacynę (o gorzkim smaku), triterpeny, cholinę, inulinę oraz garbniki.

Przetwory z korzenia mniszka charakteryzują się działaniem żółciotwórczym i żółciopędnym. Jako jedno z gorzkich ziół mniszek pobudza wydzielanie żółci przez wątrobę, ułatwia jej przepływ przez drogi żółciowe do bańki wątrobowo-trzustkowej znajdującej się w dwunastnicy i łagodnie reguluje wypróżnienia. Zaobserwowano również (choć w mniejszym stopniu) pobudzenie czynności wydzielniczych trzustki.

Natomiast ostropest plamisty (Silybum marianum), a właściwie jego łuska nasienna, jest źródłem kompleksu flawonolignanów, z których najbardziej znana jest sylimaryna. Wykazuje ona silne działanie ochronne oraz regenerujące na komórki wątrobowe oraz wspomaga pracę wątroby.

Zioła na trawienie jako wsparcie zdrowego stylu życia

Oczywiście należy zdawać sobie sprawę, że same zioła – nawet najlepiej dobrane „naturalne zioła sypane” – choć wspierają procesy trawienne, nie rozwiążą problemu, jeśli jednocześnie nie zostaną wprowadzone pewne zmiany w stylu życia, do których zaliczyć można:

• powolne spożywanie posiłków – ponieważ szybkie spożywanie posiłku (połykanie dużych, niepogryzionych kęsów) może nawet spowodować mechaniczne uszkodzenie przełyku. Przede wszystkim jednak brak odpowiedniego rozdrobnienia przy zbyt małej zawartości amylazy ślinowej wydłuża czas trawienia takiego posiłku. Zioła wiatropędne, takie jak mięta czy koper, najlepiej stosować bezpośrednio po posiłku, a gorzkie – około 30 minut przed jedzeniem. Mniszek lekarski i cykoria, zaliczane do gorzkich ziół, pobudzają wydzielanie soków trawiennych, dlatego są szczególnie polecane przy ciężkostrawnych posiłkach. Warto więc znaleźć kilka minut na spokojne zjedzenie posiłku oraz… doprawienie go, by można było nie tylko zaspokoić głód (oraz ułatwić trawienie i poprawić pracę jelit), ale również rozkoszować się smakiem. Pomocny bywa tu także karczoch zwyczajny, który wspiera metabolizm tłuszczów oraz zwiększa produkcję i przepływ żółci. Zwłaszcza że obecnie kupić można gotowe mieszanki przyprawowe nie tylko do grilla czy mięsa, ale również do sałatek, ziemniaków, warzyw, a nawet kanapek;

• odpowiednie nawodnienie – zbyt mała podaż płynów może wywoływać liczne niepożądane efekty, w tym bóle i zawroty głowy, osłabienie oraz zaparcia. Znaczenie ma tu nie tylko ilość wypijanych płynów, ale również dieta. Produkty bogate w błonnik (warzywa, kasze, produkty pełnoziarniste) wymagają zwiększenia ilości przyjmowanych płynów, bowiem w przeciwnym razie nasilą problem zaparć. Osoby, które mają problem z piciem czystej wody, mogą po części zastąpić ją naparami ziołowymi, np. z czerwonokrzewu (rooibos), nawłoci, mięty, kopru, anyżu czy dziurawca;

• łagodzenie stresu – życie w ciągłym napięciu zaburza pracę układu trawiennego. Oczywiście stresujących zdarzeń i sytuacji nie sposób uniknąć, warto jednak w takich sytuacjach wspomóc organizm, stosując zioła o działaniu nie tylko wyciszającym czy rozkurczającym, ale również wspomagającym trawienie, np. rumianek lekarski, lawendę wąskolistną (szerzej znaną jako lekarska), werbenę pospolitą czy melisę lekarską.

Przeczytaj również:

Zioła na wątrobę – które najlepiej wspierają regenerację i pracę wątroby?

Czy herbatki ziołowe wspomagające trawienie są bezpieczne?

Większość ziół stosowanych w zaburzeniach trawienia ma dobrze udokumentowane działanie oraz wielowiekową tradycję stosowania, a niektóre są dostępne także w formie suplementów diety. Wiele z nich, jak koper, kminek, anyż, bazylia, tymianek czy majeranek, znalazło również zastosowanie w kuchni jako popularne przyprawy, choć najlepsze zioła nie zawsze są najlepszym wyborem dla każdego. Nie zmienia to faktu, że w niektórych przypadkach pojawić się mogą reakcje alergiczne. Ponadto stosowanie niektórych ziół prowadzi samoczynnie do efektów niepożądanych. Przykładowo stosowana w stanach zapalnych przewodu pokarmowego lukrecja przy dłuższym stosowaniu, wskutek zatrzymania sodu w organizmie, powoduje wzrost ciśnienia krwi.

Przede wszystkim należy zawsze liczyć się z możliwością wystąpienia indywidualnej nadwrażliwości. Dotyczy to nawet ziół o działaniu przeciwzapalnym oraz antyhistaminowym, takich jak rumianek lekarski. Generalnie należy pamiętać, że nadwrażliwość na rośliny, zwłaszcza z dużej rodziny astrowatych (Asteraceae), dawniej opisywanej jako złożone (Compositae), jest dość powszechna. A należą do niej popularne surowce zielarskie, jak rumianek, krwawnik, nagietek, arnika czy jeżówka purpurowa. U osób nadwrażliwych ich spożycie może spowodować wysypkę, obrzęk, a nawet duszności.

Pojęcie „zioła na trawienie” jest bardzo szerokie i obejmuje również surowce żółciopędne, takie jak dziurawiec, kocanki piaskowe czy szantę. Osoby ze zdiagnozowaną kamicą woreczka żółciowego muszą podchodzić do ziół zwiększających ilość wytwarzanej przez wątrobę żółci z dużą ostrożnością. Zwiększony przepływ żółci w połączeniu ze skurczem woreczka żółciowego może spowodować przemieszczenie się złogów w obręb dróg żółciowych i całkowite ich zablokowanie, co wywołuje silny ból (kolka żółciowa).

Ważna jest również forma, w jakiej przyjmowane są preparaty na trawienie. Zioła można stosować zarówno w postaci naparów i odwarów, jak i nalewek. Szczególnie nalewki ziołowe powinny być przyjmowane – ze względu na zawartość alkoholu – po konsultacji z lekarzem. Bezwzględnie powinny zrezygnować ze stosowania na własną rękę nalewek ziołowych osoby przyjmujące przewlekle leki, chorujące na zapalenie wątroby albo trzustki oraz zmagające się z problemem uzależnienia od alkoholu.

Istnieje bowiem duże prawdopodobieństwo, że stosowane zioła będą jedynie maskowały objawy, co może – paradoksalnie – nasilić stan chorobowy. Przykładowo długotrwale stosowane niesteroidowe leki przeciwzapalne mogą spowodować bóle brzucha, jednak rozwiązaniem nie będzie picie rumianku, choć zalecany jest w redukcji stanów zapalnych. Przy nawracających objawach odpowiednie zioła na dolegliwości trawienne powinny być dobierane ostrożnie.