Fitosterole – czy pomagają obniżyć cholesterol?

Czym są fitosterole i jakie mają właściwości?

Fitosterole (sterole roślinne) to naturalne związki chemiczne występujące w błonach komórkowych roślin. Pod względem budowy przypominają cholesterol obecny w organizmie człowieka, jednak pełnią inną funkcję biologiczną. To właśnie podobieństwo strukturalne sprawia, że od wielu lat są przedmiotem badań dotyczących profilaktyki chorób sercowo-naczyniowych.

Najlepiej poznaną właściwością fitosteroli jest korzystny wpływ na gospodarkę lipidową, jednak nie jest to ich jedyne potencjalne działanie. Wyniki badań sugerują, że mogą wykazywać właściwości przeciwutleniające i przeciwzapalne oraz wspierać prawidłowe funkcjonowanie śródbłonka naczyń krwionośnych. Obecnie nie są jednak zalecane z tego powodu – najlepiej udokumentowaną korzyścią zdrowotną pozostaje ich wpływ na obniżenie stężenia cholesterolu LDL (tak zwanego złego cholesterolu).

Czy fitosterole pomagają w obniżeniu cholesterolu? Jak to robią?

Tak. Skuteczność fitosteroli w obniżaniu stężenia cholesterolu LDL została potwierdzona w licznych badaniach klinicznych i metaanalizach. Z tego powodu Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne (ESC) oraz Europejskie Towarzystwo Miażdżycowe (EAS) zalecają je jako element postępowania dietetycznego u osób z podwyższonym stężeniem cholesterolu.

Fitosterole nie usuwają cholesterolu z organizmu ani nie rozpuszczają blaszek miażdżycowych. Ograniczają natomiast jego wchłanianie w jelicie cienkim. Mają budowę podobną do cholesterolu, konkurują z nim o miejsce w strukturach odpowiedzialnych za jego transport. W efekcie mniej cholesterolu trafia do krwi, a więcej zostaje wydalone z organizmu.

Mniejsze wchłanianie cholesterolu sprawia, że wątroba zaczyna intensywniej wychwytywać cholesterol LDL z krwi, co prowadzi do stopniowego obniżenia jego stężenia. Pierwsze efekty obserwuje się zwykle po kilku tygodniach regularnego spożywania fitosteroli.

Najlepiej udokumentowane korzyści uzyskuje się przy spożyciu około 1,5–3 g fitosteroli dziennie. Taka ilość pozwala obniżyć stężenie cholesterolu LDL średnio o 7–12%, choć efekt zależy m.in. od wyjściowego stężenia cholesterolu, sposobu odżywiania oraz stosowanego leczenia.
Fitosterole nie wpływają istotnie na stężenie cholesterolu HDL ani triglicerydów. Najlepsze efekty przynoszą jako element zdrowej diety, bogatej w błonnik i ubogiej w tłuszcze nasycone, połączonej z regularną aktywnością fizyczną.

Czy sterole roślinne mogą zastąpić statyny?

Nie. Fitosterole i statyny obniżają stężenie cholesterolu w odmienny sposób, dlatego nie powinny być traktowane jako zamienniki.
Statyny ograniczają produkcję cholesterolu w wątrobie poprzez hamowanie enzymu odpowiedzialnego za jego syntezę. Fitosterole działają inaczej – zmniejszają ilość cholesterolu wchłanianego z przewodu pokarmowego. Oznacza to, że wpływają na inny etap gospodarki cholesterolowej.
U osób z niewielkim lub umiarkowanym podwyższeniem stężenia cholesterolu LDL lekarz może zalecić rozpoczęcie od zmiany stylu życia, odpowiedniej diety oraz zwiększenia spożycia fitosteroli. Jeżeli jednak ryzyko sercowo-naczyniowe jest wysokie lub wartości cholesterolu znacznie przekraczają normę, sama dieta zwykle nie jest wystarczająca i konieczne może być wdrożenie leczenia farmakologicznego.

Fitosterole mogą natomiast stanowić cenne uzupełnienie terapii statynami lub ezetymibem. Ponieważ działają w innym mechanizmie, ich jednoczesne stosowanie może przynieść większe obniżenie stężenia cholesterolu LDL niż zastosowanie tylko jednej z tych metod. Nie należy jednak samodzielnie odstawiać statyn na rzecz produktów zawierających fitosterole ani traktować ich jako alternatywy dla leczenia zaleconego przez lekarza.

Gdzie naturalnie występują fitosterole?

Fitosterole naturalnie występują niemal we wszystkich produktach pochodzenia roślinnego, jednak ich zawartość jest bardzo zróżnicowana. Największe ilości znajdują się w produktach bogatych w tłuszcze roślinne, ponieważ właśnie w nich sterole roślinne stanowią naturalny składnik błon komórkowych.

Do produktów zawierających najwięcej fitosteroli należą:

• oleje roślinne, zwłaszcza olej rzepakowy, słonecznikowy, kukurydziany, sojowy oraz z kiełków pszenicy,
• orzechy włoskie, migdały, pistacje, orzechy laskowe i orzeszki ziemne,
• pestki dyni, nasiona słonecznika, siemię lniane oraz sezam,
• produkty pełnoziarniste, takie jak płatki owsiane, otręby pszenne, pieczywo razowe, kasza jęczmienna i żytnia,
• rośliny strączkowe, m.in. soja, ciecierzyca, fasola, soczewica i bób,
• warzywa, np. brokuły, brukselka, kalafior, jarmuż i awokado,
• owoce, m.in. pomarańcze, mandarynki i marakuja, choć zawierają ich znacznie mniej niż oleje czy orzechy.

Choć dieta bogata w produkty roślinne zwiększa spożycie fitosteroli, ich ilość zwykle wynosi około 200–400 mg dziennie. To znacznie mniej niż dawki, które w badaniach wykazywały wyraźny wpływ na obniżenie stężenia cholesterolu LDL.

Z tego powodu na rynku dostępna jest również żywność funkcjonalna wzbogacana w fitosterole. Należą do niej między innymi jogurty oraz margaryny. W rzeczywistości producenci celowo dodają do tych produktów oczyszczone fitosterole, aby zwiększyć ich zawartość do poziomu pozwalającego osiągnąć efekt udokumentowany w badaniach klinicznych.

Fitosterole a stanole – czym się różnią?

Fitosterole i stanole roślinne to związki o bardzo podobnej budowie i działaniu. Obie grupy naturalnie występują w roślinach i zmniejszają wchłanianie cholesterolu w jelicie cienkim, dzięki czemu pomagają obniżyć stężenie cholesterolu LDL we krwi. Różnica polega przede wszystkim na ich budowie chemicznej. Stanole są nasyconą formą steroli roślinnych i w naturze występują w znacznie mniejszych ilościach. W praktyce nie ma to jednak dużego znaczenia dla większości pacjentów, ponieważ zarówno fitosterole, jak i stanole wykazują podobną skuteczność w obniżaniu stężenia cholesterolu LDL.

W żywności funkcjonalnej producenci mogą stosować zarówno fitosterole, jak i stanole lub ich estry. Z punktu widzenia konsumenta najważniejsze jest nie to, który związek został wykorzystany, lecz jego ilość. To właśnie odpowiednia dzienna dawka ma największy wpływ na skuteczność działania.
Niektóre badania sugerują, że stanole są wchłaniane przez organizm w jeszcze mniejszym stopniu niż fitosterole, jednak obecnie nie uważa się, aby przekładało się to na istotnie większe korzyści zdrowotne. Dlatego w zaleceniach dietetycznych oba związki są traktowane jako równoważne elementy wspomagające leczenie hipercholesterolemii.

Czy warto stosować suplementy z fitosterolami?

Większość osób dostarcza wraz z codzienną dietą około 200–400 mg fitosteroli. Jest to ilość korzystna dla zdrowia, jednak znacznie mniejsza od dawek, które w badaniach klinicznych wykazywały wyraźny wpływ na obniżenie stężenia cholesterolu LDL. Z tego powodu u osób z podwyższonym cholesterolem lekarz lub dietetyk może zalecić stosowanie produktów wzbogacanych w fitosterole albo suplementów diety zawierających te związki. Dzięki temu łatwiej osiągnąć ilość około 1,5–3 g fitosteroli dziennie, która przynosi najlepiej udokumentowane efekty.

Suplementy nie powinny jednak zastępować zdrowej diety. Jeżeli codzienny jadłospis obfituje w tłuszcze nasycone, produkty wysokoprzetworzone i niewielką ilość warzyw, samo przyjmowanie kapsułek nie zrekompensuje tych błędów żywieniowych.

Po jakim czasie fitosterole zaczynają działać?

Fitosterole nie obniżają stężenia cholesterolu natychmiast. Ich działanie zależy od regularnego spożywania odpowiedniej ilości przez dłuższy czas.
Pierwsze efekty można zwykle zaobserwować po około 2–3 tygodniach codziennego stosowania. W tym czasie organizm stopniowo ogranicza wchłanianie cholesterolu z przewodu pokarmowego, a wątroba zwiększa wychwyt cholesterolu LDL z krwi.

Największe korzyści uzyskuje się wtedy, gdy fitosterole są spożywane codziennie i w odpowiedniej ilości. Nieregularne stosowanie lub przyjmowanie zbyt małych dawek zwykle nie pozwala osiągnąć efektów obserwowanych w badaniach klinicznych.

Jeżeli spożywanie fitosteroli zostanie przerwane, ich wpływ na stężenie cholesterolu stopniowo zanika. Oznacza to, że nie powodują trwałego obniżenia cholesterolu, lecz działają tylko wtedy, gdy są regularnym elementem diety. Skuteczność warto ocenić na podstawie kontrolnego lipidogramu wykonanego po kilku tygodniach lub miesiącach stosowania, zgodnie z zaleceniami lekarza.

Czy fitosterole są bezpieczne?

Dla większości dorosłych osób fitosterole są uznawane za bezpieczne, jeżeli są spożywane w zalecanych ilościach. Badania kliniczne nie wykazały, aby ich stosowanie w dawkach zalecanych do obniżania cholesterolu wiązało się z istotnym ryzykiem działań niepożądanych. U części osób mogą jednak wystąpić łagodne dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, takie jak uczucie pełności, wzdęcia czy dyskomfort w jamie brzusznej.

Wysokie spożycie fitosteroli może nieznacznie zmniejszać wchłanianie beta-karotenu oraz niektórych witamin rozpuszczalnych w tłuszczach, zwłaszcza witaminy A, D, E i K. Z tego powodu zaleca się jednoczesne spożywanie odpowiedniej ilości warzyw i owoców, szczególnie tych bogatych w karotenoidy.

Czy dzieci mogą stosować fitosterole?

Produkty wzbogacane w fitosterole nie są przeznaczone dla wszystkich dzieci. Ich stosowanie może być rozważane przede wszystkim u dzieci z rodzinną hipercholesterolemią lub innymi zaburzeniami lipidowymi, zawsze po konsultacji z lekarzem prowadzącym. W takich przypadkach fitosterole mogą stanowić element kompleksowego postępowania obejmującego odpowiednią dietę oraz, jeśli jest to konieczne, leczenie farmakologiczne.

Zdrowe dzieci, u których stężenie cholesterolu mieści się w normie, nie odnoszą udokumentowanych korzyści z dodatkowego spożywania produktów wzbogacanych w fitosterole. Dlatego nie zaleca się ich rutynowego stosowania w tej grupie. W przypadku najmłodszych podstawą profilaktyki chorób sercowo-naczyniowych pozostają prawidłowo zbilansowana dieta, regularna aktywność fizyczna oraz utrzymanie prawidłowej masy ciała.

Pytania, które zadają pacjenci

Czy fitosterole trzeba stosować codziennie?

Tak. Fitosterole działają tylko wtedy, gdy są regularnym elementem diety. Aby osiągnąć efekt potwierdzony w badaniach, należy spożywać je codziennie w odpowiedniej ilości. Przerwanie ich stosowania powoduje, że wpływ na stężenie cholesterolu stopniowo zanika.

Czy po odstawieniu fitosteroli cholesterol wróci do poprzedniego poziomu?

Niekoniecznie. Samo odstawienie fitosteroli powoduje, że przestają one ograniczać wchłanianie cholesterolu. Ostateczny poziom cholesterolu zależy jednak również od diety, aktywności fizycznej, masy ciała oraz ewentualnego leczenia. Jeżeli te elementy uległy poprawie, cholesterol nie musi wrócić do wcześniejszych wartości.

Czy fitosterole obniżają cholesterol całkowity?

Tak, jednak ich największy wpływ dotyczy cholesterolu LDL, czyli tzw. „złego cholesterolu". Obniżenie stężenia LDL przekłada się zwykle również na spadek cholesterolu całkowitego. Fitosterole nie wpływają natomiast w istotny sposób na stężenie cholesterolu HDL ani triglicerydów.