Wątroba – czym jest i jakie są jej najczęstsze choroby?
Wątroba to największy narząd, a jednocześnie największy gruczoł naszego organizmu. Ponieważ składa się z określonych (i tworzących zwartą strukturę) tkanek, to z biologicznego punktu widzenia jest narządem. Jednocześnie jednak jest gruczołem (dokrewnym i wydzielania zewnętrznego) – wydziela i produkuje żółć oraz czynniki krzepnięcia krwi.
Choć kojarzona jest głównie z trawieniem oraz „oczyszczaniem organizmu” (pojęcie mocno nieprecyzyjne i nadużywane), to do jej ważnych funkcji zaliczyć można również: wytwarzanie, gromadzenie oraz uwalnianie glukozy i enzymów, udział w procesach termoregulacji oraz magazynowanie niektórych witamin i żelaza.
Najczęściej spotykane choroby wątroby
Wątroba, ze względu na swoje liczne funkcje, narażona jest na liczne obciążenia. Do najczęściej występujących jednostek chorobowych zalicza się:
stłuszczenie wątroby (niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby, NAFLD), u którego podłoża leżą schorzenia i problemy cywilizacyjne takie jak otyłość, insulinooporność, cukrzyca typu 2, zaburzenia poziomów lipidów we krwi. Nieleczone lub zaniedbane prowadzi do niealkoholowego stłuszczeniowego zapalenia wątroby (NASH) oraz zwłóknienia, a w niektórych przypadkach nawet marskości wątroby;
schorzenia wynikające z przewlekłego nadużywania alkoholu, do których zaliczyć można zarówno problemy mogące ustąpić po odstawieniu używki (jak stłuszczenie wątroby), jak i jej nieodwracalne uszkodzenia (marskość wątroby);
wirusowe zapalenia wątroby (znane powszechnie jako WZW), wywołane najczęściej przez wirusy typu B (HBV) oraz C (HCV). Często potocznie nazywane „żółtaczką” (w rzeczywistości zażółcenie skóry i gałek ocznych to objaw, a nie jednostka chorobowa) mogą prowadzić do groźnych powikłań jak rak wątrobowokomórkowy;
schorzenia autoimmunologiczne, w trakcie których układ odpornościowy pacjenta atakuje jego własne komórki wątrobowe. Przykładem może być autoimmunologiczne zapalenie wątroby (AIH);
polekowe uszkodzenie wątroby (DILI), które może być wywołane m.in. przez niektóre z antybiotyków czy leki przeciwgruźlicze. Wbrew powszechnej opinii obciążająco na wątrobę działa nie tylko stosowanie leków przepisywanych na receptę (Rx), ale również tych ogólnodostępnych (OTC). Przykładem może być nadużywanie paracetamolu, stanowiące jedną z najczęstszych przyczyn toksycznego uszkodzenia wątroby.
Kamica żółciowa, choć często potocznie zaliczana do chorób wątroby, nie jest schorzeniem samego narządu, lecz układu żółciowego. Warto jednak podkreślić, że jest ściśle powiązana z zaburzeniami pracy wątroby. To właśnie w wątrobie powstaje żółć, a zmiany jej składu mogą sprzyjać wytrącaniu się złogów (kamieni żółciowych) w pęcherzyku żółciowym lub drogach żółciowych.
Przeczytaj również:
Wątroba – budowa, funkcje, choroby, dieta
Czy wątrobę można naprawić?
Wątroba posiada znaczne możliwości regeneracyjne. W przypadku uszkodzeń obserwuje się wzrost tempa namnażania się komórek wątrobowych, co pozwala na odbudowę nawet większości dawnej masy narządu.
Należy jednak pamiętać, że proces ten możliwy jest jedynie w przypadku zdrowych komórek. Komórki objęte zaawansowanym włóknieniem lub marskością nie odzyskują prawidłowej funkcji regeneracyjnej. Dlatego też ważna jest dbałość o wątrobę w zakresie stylu życia (wyeliminowanie, ograniczenie używek) jak i diety. Zioła stanowić mogą element zarówno profilaktyki, jak i terapii schorzeń oraz zaburzeń funkcjonowania wątroby.
Ostropest plamisty – chroni miąższ wątroby
Ostropest plamisty (Silybum marianum (L.) Gaertner), choć w stanie naturalnym występuje w rejonie basenu Morza Śródziemnego, to z powodzeniem uprawiany jest również w Polsce. Jako roślina lecznicza zalecana w problemach z układem pokarmowym znana jest od czasów starożytnych – jej działanie opisywali greccy lekarze w I wieku naszej ery.
Swoje działanie ostropest zawdzięcza obecności w surowcu (owocu oraz – w największej ilości – w łupinie nasiennej) sylimaryny, czyli kompleksu flawonolignanów, do których zalicza się m.in. sylibinę oraz izosylibinę, sylidianinę. Oczywiście w surowcu znajdują się również inne cenne związki, jak fitosterole (w tym beta-sitosterol i kampesterol), witaminy, flawony (jak apigenina i luteolina) czy flawonole (kwercetyna). Owoce są również źródłem oleju ostropestowego, dostępnego w postaci oleju tłoczonego na zimno i nierafinowanego.
Sylimaryna posiada zdolność uszczelniania uszkodzonych błon komórkowych wątroby, co blokuje wnikanie do ich wnętrza związków toksycznych. Ponadto wpływa na pobudzenie regeneracji komórek wątrobowych oraz pośrednio (poprzez stymulację syntezy wybranych białek) bierze udział w zwiększeniu poziomu enzymów wątrobowych.
Działania te pozytywnie wpływają na procesy regeneracji wątroby (miąższu wątrobowego). Sylimaryna wykazuje również działanie żółciopędne oraz żółciotwórcze, a także przeciwzapalne i antyoksydacyjne. W większych dawkach działa łagodnie rozkurczowo na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego oraz może ułatwiać wypróżnianie (nie należy jednak traktować jej jako środka przeczyszczającego). Wykazuje zdolność do obniżania stężenia cholesterolu we krwi oraz spowolnienia procesu powstawania blaszek miażdżycowych, co może być wykorzystane (za zgodą i po uzgodnieniu z lekarzem prowadzącym) jako element terapii w problemach miażdżycowych.
Surowcem jest owoc (popularnie zwany ziarnem) ostropestu oraz łuska nasienna, w której znajduje się najwięcej sylimaryny. Należy jednak pamiętać, że sylimaryna dobrze rozpuszcza się w octanie etylu oraz acetonie (i to te rozpuszczalniki stosowane są na skalę przemysłową do jej pozyskiwania), natomiast o wiele słabiej w alkoholu i praktycznie nie przechodzi do roztworów wodnych. Dlatego też w przypadku schorzeń wątroby, by wykorzystać właściwości ostropestu należy sięgać po preparaty – najlepiej leki OTC w formie tabletek i kapsułek – zawierające sylimarynę (kompleksy flawonolignanów przeliczane na sylibininę). Natomiast mielone ziarna ostropestu mogą stanowić doskonałe źródło białka i witamin (całe ziarna również kwasów tłuszczowych), nie można ich natomiast traktować jako źródła sylimaryny w stopniu wystarczającym do prowadzenia kuracji leczniczej.
Przeczytaj również:
Próby wątrobowe – co to jest, jak przebiega badanie i co wykrywa?
Karczoch zwyczajny – wspiera funkcjonowanie wątroby
Karczoch zwyczajny (Cynara scolymus) jest cenionym warzywem, a do zastosowań kulinarnych wykorzystywane są charakterystyczne mięsiste pędy kwiatowe oraz dno kwiatowe. Natomiast surowcem zielarskim – opisanym po raz pierwszy przez benedyktynów w XVIII wieku – jest liść karczocha.
Podstawową substancją czynną wpływającą na właściwości terapeutyczne karczocha jest cynaryna, należąca do grupy kwasów fenolowych. Ważną rolę pełnią również: flawonoidy (głównie cynarozyd), laktony seskwiterpenowe (m. in. cynarolid) oraz triterpeny takie jak stigmasterol i beta-sitosterol.
Badania potwierdzają działanie żółciotwórcze i żółciopędne surowca oraz działanie rozkurczające zarówno na drogi żółciowe jak i na pęcherzyk żółciowy. Wykazano również, że ekstrakty z karczocha o wysokiej zawartości cynaryny działają ochronnie na hepatocyty. Ponadto obserwuje się obniżenie poziomu triglicerydów oraz cholesterolu frakcji LDL (popularnie i nieprawidłowo nazywanego „złym cholesterolem”), co znajduje zastosowanie w terapii miażdżycy tętnic. Ponadto regularne stosowanie preparatów z karczocha (zaleca się kilkumiesięczne kuracje) wspomaga terapię stłuszczenia wątroby oraz zapobiega jej stłuszczeniu, a także pobudza procesy przemiany materii i procesy trawienne.
Preparaty z karczocha mogą być również stosowane w kuracjach „oczyszczania wątroby”, czyli wspierania jej funkcji w zakresie eliminacji z organizmu szkodliwych oraz zbędnych metabolitów. Jednocześnie jednak należy pamiętać, że nadmierne pobudzenie aktywności enzymów wątrobowych (w dużym uproszczeniu: układy enzymatyczne jak cytochrom P450 uczestniczą w transformacji substancji chemicznych – jak leki czy toksyny – do związków łatwiejszych do wydalenia) może prowadzić do zaburzenia wchłaniania przyjmowanych leków, co jest sytuacją groźną dla zdrowia, a nawet życia.
W sprzedaży dostępne są preparaty w postaci kapsułek i tabletek zawierających ekstrakty z karczocha standaryzowane na cynarynę oraz zioła sypane (liść karczocha) do przygotowania herbaty. Jak przygotować taką herbatę? 1 łyżkę stołową liścia karczocha zalać 1 szklanką wrzącej wody i zaparzać pod przykryciem około kwadransa. Następnie przecedzić i pić po szklance ciepłego naparu 2-3 razy dziennie przed lub między posiłkami.
Warto łączyć preparaty z karczocha zwyczajnego oraz ostropestu plamistego ze względu na ich synergistyczne działanie.
Przeczytaj również:
Dieta wątrobowa – zasady, zalecenia, jadłospis, produkty zakazane
Mniszek lekarski – wsparcie prawidłowego funkcjonowania wątroby
Mniszek lekarski (mniszek pospolity) zwany często „dmuchawcem” to znana i ceniona roślina zielarska, której surowcem są korzenie (stosuje się również ziele mniszka), zbierane wiosną lub jesienią. Korzenie zawierają: kwasy fenolowe (cykoriowy, chlorogenowy), laktony seskwiterpenowe, triterpeny, inulinę (surowiec jest cennym prebiotykiem wspierającym rozwój prawidłowej flory bakteryjnej jelit) oraz związki mineralne.
Korzeń mniszka (w postaci herbatek – naparów i odwarów oraz soku standaryzowanego alkoholem) wspomaga procesy trawienne zwiększając ilość żółci oraz soku żołądkowego. Wykazuje łagodne działanie rozkurczowe, co wpływa na poprawę przepływu żółci przez drogi żółciowe. Może być stosowany w profilaktyce kamicy żółciowej (działa przeciwzapalnie w obrębie dróg żółciowych). W medycynie tradycyjne stosowany jest jako środek odtruwający, wspomagający „oczyszczenie wątroby” oraz wspierający jej prawidłową pracę.
