Czym jest AIDS i czym różni się od zakażenia HIV?
HIV (ang. human immunodeficiency virus), czyli ludzki wirus niedoboru odporności, atakuje komórki układu odpornościowego, przede wszystkim limfocyty CD4. Zakażenie wirusem HIV może przez wiele lat nie powodować charakterystycznych objawów, dlatego wiele osób nie wie o swoim zakażeniu.
Termin AIDS (ang. acquired immunodeficiency syndrome) został wprowadzony w 1982 roku po opisaniu pierwszych przypadków zespołu nabytego niedoboru odporności. Pierwsze opisy dotyczyły głównie młodych mężczyzn chorujących na rzadkie zakażenia oportunistyczne. Choroba ta polega na znacznym upośledzeniu funkcjonowania układu immunologicznego. Rozwija się wtedy, gdy nieleczone zakażenie HIV prowadzi do znacznego osłabienia odporności.
HIV oznacza zakażenie wirusem, natomiast AIDS to skutek długotrwałej, niekontrolowanej infekcji.
W jaki sposób można się zarazić wirusem HIV?
Źródłem zakażenia jest nosiciel wirusa HIV, a transmisja cząsteczek wirusa odbywa się:
drogą krwiopochodną,
drogą okołoporodową (zakażenie o charakterze wertykalnym, co oznacza, że noworodek podczas przechodzenia przez kanał rodny zostaje zainfekowany cząsteczkami wirusa).
Istnieje możliwość kontaktu z wirusem HIV w trakcie karmienia piersią.
Zakażenie krwiopochodne to zakażenie wirusem w trakcie wykonywania procedur medycznych, np. iniekcji dożylnych, transfuzji krwi (preparatów krwiopochodnych). Do tej grupy należy również zaliczyć osoby uzależnione od środków psychoaktywnych, przede wszystkim narkotyków, których droga podania odbywa się poprzez wkłucia.
Obecnie zakażenia HIV w zakładach fryzjerskich czy gabinetach stomatologicznych należą do sytuacji wyjątkowo rzadkich dzięki obowiązującym procedurom sterylizacji i dezynfekcji. Mówiąc o transmisji wirusa podczas stosunków seksualnych, mamy na myśli związki zarówno heteroseksualne, jak i homoseksualne.
Zatem do zdefiniowanych czynników ryzyka zakażenia wirusem HIV zaliczamy:
zakłucie ostrym przedmiotem, np. igłą zanieczyszczoną krwią osoby będącej nosicielem wirusa,
narkotyki przyjmowane drogą iniekcji dożylnych.
Ostatnie badania wykazały, że znacznie większe ryzyko zakażenia występuje u osób obciążonych dodatnim wywiadem w kierunku chorób wenerycznych, czyli przenoszonych drogą płciową. Prawdopodobnie wynika to z faktu uszkodzenia naturalnej bariery ochronnej – błony śluzowej.
Zakażenie wirusem HIV następuje, gdy odpowiednia ilość wirusa zostanie przetransmitowana przez wrota zakażenia, czyli miejsce wniknięcia HIV. W materiale biologicznym, takim jak ślina, plwocina, łzy znajduje się śladowa ilość wirusa, w związku z tym ryzyko zarażenia poprzez kontakt z tego typu materiałem jest znikome.
Do zakażenia wirusem HIV dochodzi tylko w przypadku naruszenia ciągłości skóry czy błon śluzowych, co oznacza, że obawy przed codziennym kontaktem (wspólne używanie naczyń, podanie ręki na przywitanie czy nawet pocałunek – o ile nie dochodzi do kontaktu z krwią w obrębie jamy ustnej) z nosicielem wirusa są niepotrzebne.
Przeczytaj również:
HIV – najważniejsze informacje w pigułce
Po jakim czasie pojawiają się objawy HIV i jak mogą wyglądać?
Pierwsze objawy zakażenia wirusem HIV mogą pojawić się już po 2–6 tygodniach od infekcji. U części osób rozwija się wtedy tzw. ostra infekcja HIV (ostra choroba retrowirusowa), której objawy często przypominają grypę lub inną infekcję wirusową.
Do najczęstszych dolegliwości zgłaszanych przez pacjentów zaliczamy:
ogólne osłabienie,
łatwą męczliwość,
nocne zlewne poty,
chroniczne bóle głowy,
objawy skórne pod postacią swędzącej wysypki, zlokalizowanej na twarzy i tułowiu, rzadko na kończynach,
powiększenie węzłów chłonnych typowe dla mononukleozy zakaźnej (powiększone węzły chłonne na szyi i potyliczne),
owrzodzenia błony śluzowej jamy ustnej czy narządów płciowych,
nawracający półpasiec (częściej obserwowany w późniejszych stadiach zakażenia HIV związanych z osłabieniem odporności),
utratę masy ciała,
rzadko pierwsze objawy ze strony układu nerwowego pod postacią zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych.
Po tym okresie osłabiony układ immunologiczny nosiciela poprzez zachowane mechanizmy obronne zapobiega większości infekcji. Dzięki temu nawet przez kilkanaście lat pacjent może żyć nieświadomy swojego zakażenia i nieświadomie przenosić wirusa na inne osoby.
W kolejnym etapie pojawia się uogólnione powiększenie węzłów chłonnych. Początkowo mogą być drobne, twarde i niebolesne, stopniowo stając się bolesne, asymetryczne i przyjmujące bardzo znaczne rozmiary. Na tym etapie zakażenia pacjent może odczuwać dolegliwości, takie jak: ból głowy, uczucie ciągłego zmęczenia, dosyć późno obserwuje się powiększenie wątroby i śledziony. Częściej niż w populacji ogólnej chorzy zgłaszają się do lekarza z powodu nawracających zakażeń skóry, dróg oddechowych czy przewodu pokarmowego.
Objawy wczesnego zakażenia HIV są jednak nieswoiste, a u części osób nie pojawiają się wcale. Po ich ustąpieniu zakażenie często przechodzi w wieloletnią fazę bezobjawową, podczas której wirus nadal namnaża się w organizmie.
Dopiero po wielu latach mogą wystąpić symptomy związane ze znacznym osłabieniem odporności i rozwojem zaawansowanego stadium choroby. Z tego powodu samopoczucie nie pozwala ani potwierdzić, ani wykluczyć zakażenia HIV – jedyną wiarygodną metodą diagnostyki jest wykonanie testu.
Przeczytaj również:
Gdy AIDS było wyrokiem – przypadek Freddiego Mercury’ego
Jak wygląda diagnostyka HIV i AIDS?
W celu rozpoznania zakażenia wirusem HIV należy wykonać odpowiednie badania diagnostyczne. Znane są następujące metody wykrywania zakażenia:
stwierdzenie obecności przeciwciał skierowanych przeciwko cząsteczce wirusa – są to białka produkowane przez układ immunologiczny. Pojawiają się zwykle po kilku tygodniach od zakażenia, dlatego zbyt wczesne wykonanie testu może dać wynik fałszywie ujemny;
test na obecność antygenu HIV – białka rdzenia wirusa. W badaniu opisanym powyżej poszukiwane są białka (produkty układu immunologicznego, które są produkowane w odpowiedzi na zakażenie), natomiast w tym przypadku dążymy do zidentyfikowania fragmentu wirusa;
wykrywanie materiału genetycznego wirusa metodami biologii molekularnej (np. PCR), stosowane m.in. w szczególnych sytuacjach diagnostycznych oraz u noworodków matek zakażonych HIV.
Jak rozwija się AIDS bez leczenia?
Nieleczone zakażenie HIV prowadzi do stopniowego uszkadzania układu odpornościowego. Ludzki wirus niedoboru odporności atakuje limfocyty CD4, przez co organizm coraz gorzej radzi sobie z obroną przed drobnoustrojami. Proces ten może trwać wiele lat, często bez wyraźnych dolegliwości.
W zaawansowanym stadium infekcji HIV dochodzi do rozwoju AIDS. Wówczas znacząco wzrasta ryzyko wystąpienia chorób wskaźnikowych, takich jak niektóre rodzaje zapalenia płuc, a także innych ciężkich zakażeń i nowotworów związanych z niedoborem odporności.
Na co chorują chorzy na AIDS?
Dla AIDS znamienny jest spadek liczby limfocytów pomocniczych, który sprzyja tzw. zakażeniom oportunistycznym (terminem tym określamy zakażenia wywołane przez drobnoustroje, które u zdrowych ludzi nie wywołują zakażenia ).
Do charakterystycznych chorób z tego kręgu zaliczamy:
półpaśca,
leukoplakię włochatą (wykwity obejmujące język, przypominające zakażenie grzybicze),
oporną na leczenie grzybicę gardła,
grzybicę pochwy i/lub sromu.
W tym stadium dołączają także objawy ogólne, takie jak:
gorączka utrzymująca się nawet 1 miesiąc,
nawracające krwawienia z nosa, dziąseł, przewodu pokarmowego jako manifestacja małopłytkowości.
W ostatnim etapie pełnoobjawowego AIDS oprócz chorób oportunistycznych pacjenci skarżą się na: duszność, uporczywy kaszel, poty nocne.
Dołączają się czasem dolegliwości ze strony układu nerwowego: bóle głowy, dezorientacja, zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych. Ze strony układu pokarmowego najczęściej są to przewlekłe i uporczywe biegunki, kolki jelitowe.
Przeczytaj również:
Wyleczenie HIV, odporność na HIV, a mutacja genu CCR5 – co dzisiaj wiemy na ten temat?
Czy HIV można skutecznie leczyć?
HIV leczy się za pomocą terapii antyretrowirusowej (ART), która hamuje namnażanie wirusa w organizmie. Obecnie nie istnieje lek całkowicie usuwający HIV z organizmu, jednak regularne przyjmowanie leków pozwala większości pacjentów żyć długo i normalnie. Skuteczne leczenie prowadzi do obniżenia liczby wirusów we krwi do poziomu niewykrywalnego, co praktycznie eliminuje ryzyko przeniesienia zakażenia drogą płciową. Zasada ta, znana jako U=U (undetectable, pol. „niewykrywalny” = untransmittable, pol. „niemożliwy do przekazania”), dotyczy wyłącznie transmisji drogą płciową — nie obejmuje np. karmienia piersią czy wspólnego używania igieł.
W terapii stosuje się kilka grup leków. Do najczęściej używanych należą inhibitory odwrotnej transkryptazy, takie jak: tenofowir, emtrycytabina, lamiwudyna i abakawir. Kolejną grupę stanowią inhibitory integrazy, m.in. dolutegrawir, biktegrawir, raltegrawir i kabotegrawir (przy czym kabotegrawir stosowany jest przede wszystkim w formie długo działających iniekcji domięśniowych podawanych co 2 miesiące, a nie jako standardowa tabletka doustna). Stosuje się także inhibitory proteazy, np. darunawir i atazanawir, oraz rzadziej inhibitory wejścia wirusa do komórki, takie jak marawirok.
Współczesne leczenie najczęściej opiera się na preparatach złożonych zawierających kilka substancji czynnych w jednej tabletce. Przykładami są Biktarvy (biktegrawir, emtrycytabina, tenofowir alafenamid), Dovato (dolutegrawir, lamiwudyna) czy Triumeq (dolutegrawir, abakawir, lamiwudyna). Dzięki temu terapia jest wygodniejsza i łatwiejsza do przestrzegania.
Leczenie AIDS obejmuje tę samą terapię antyretrowirusową co leczenie HIV, ale dodatkowo konieczne jest zwalczanie chorób oportunistycznych, takich jak gruźlica, pneumocystozowe zapalenie płuc czy zakażenia grzybicze. W zależności od rodzaju infekcji stosuje się odpowiednie leki przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze lub przeciwwirusowe.
Jak leczenie HIV wpływa na długość i jakość życia?
Wczesne rozpoczęcie leczenia oraz przestrzeganie zaleceń lekarza sprawiają, że osoby żyjące z HIV mogą prowadzić aktywne życie zawodowe, rodzinne i społeczne. Regularna terapia pomaga utrzymać prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego oraz ogranicza ryzyko występowania różnych infekcji.
Obecnie długość życia wielu osób żyjących z HIV, które pozostają pod stałą opieką medyczną i regularnie przyjmują leki, jest zbliżona do długości życia populacji ogólnej. Kluczowe znaczenie mają regularne kontrole medyczne, przyjmowanie leków zgodnie z zaleceniami oraz stała opieka lekarza specjalisty.
Przeczytaj również:
Kiła (syfilis) – objawy, co ją wywołuje, zakażenie, badanie, jak zapobiegać?
HIV a ciąża – jak zmniejszyć ryzyko zakażenia dziecka?
Zakażenie wirusem HIV nie wyklucza możliwości urodzenia zdrowego dziecka. Dzięki nowoczesnym metodom leczenia oraz odpowiedniej opiece medycznej ryzyko zakażenia wertykalnego, czyli przeniesienia wirusa z matki na dziecko, jest dziś bardzo niskie.
Największe znaczenie ma jak najwcześniejsze rozpoznanie zakażenia wirusem HIV oraz szybkie wdrożenie leczenia. Matka zakażona HIV powinna pozostawać pod stałą opieką lekarza specjalisty przez cały okres ciąży. Regularne przyjmowanie leków pozwala ograniczyć ilość wirusa w organizmie i zmniejszyć prawdopodobieństwo jego przekazania dziecku.
Do zakażenia może dojść w czasie ciąży, podczas porodu lub w okresie karmienia piersią. Z tego względu sposób prowadzenia ciąży i porodu jest zawsze indywidualnie dostosowywany do stanu zdrowia pacjentki.
Jak nie zarazić się HIV – profilaktyka
Bardzo duże znaczenie w prewencji zakażenia wirusem HIV ma profilaktyka. Znając drogi transmisji wirusa, można unikać sytuacji potencjalnie ryzykownych.
Kontakty seksualne:
podczas stosunków seksualnych zaleca się zachowanie ostrożności i stosowanie lateksowych prezerwatyw, które stanowią barierę dla wirusa HIV;
należy unikać przypadkowych kontaktów analnych, a także takich, w których dochodzi do kontaktu z krwią, spermą, moczem czy kałem partnera;
z zabawek erotycznych (np. wibratory, które są wprowadzane do naturalnych otworów ciała) powinna korzystać tylko jedna osoba.
Droga krwiopochodna zakażenia wirusem HIV:
należy używać sterylnego sprzętu chirurgicznego;
należy stosować tylko jednorazowe igły i strzykawki (zasada ta dotyczy wszystkich, nie tylko osób uzależnionych przez narkotyki);
wszelkie ozdoby na ciele (np. tatuaże, piercing) należy wykonywać w sprawdzonych miejscach, gdzie dba się o bezpieczeństwo klienta;
badania na obecność wirusa HIV we krwi oddawanej w punktach krwiodawstwa.
Zakażenia okołoporodowe wirusem HIV:
w przypadku stwierdzonego zakażenia wirusem HIV u matki należy zastosować odpowiednie leczenie (matka, dziecko) podczas porodu, a także po nim;
rezygnacja z karmienia piersią.
W grupach zwiększonego ryzyka zakażenia stosowana jest również profilaktyka przedekspozycyjna (PrEP). Polega ona na regularnym przyjmowaniu leków antyretrowirusowych przed potencjalnym kontaktem z wirusem. Przy prawidłowym stosowaniu PrEP znacząco zmniejsza ryzyko zakażenia HIV drogą kontaktów seksualnych oraz ekspozycji na zakażoną krew. Kwalifikację do stosowania PrEP oraz kontrolę leczenia prowadzi lekarz specjalista.
Przeczytaj również:
Seks – jak się zabezpieczyć podczas stosunku? Zabezpiecznie przed niechcianą ciążą i chorobami wenerycznymi
Najczęstsze pytania pacjentów dotyczące HIV i AIDS
Ile żyje osoba z HIV?
Obecnie osoba żyjąca z HIV, która wcześnie rozpocznie leczenie antyretrowirusowe (ART) i regularnie je stosuje, może żyć niemal tak długo jak osoba niezakażona. Badania wskazują, że oczekiwana długość życia takich pacjentów jest często krótsza jedynie o kilka lat w porównaniu z populacją ogólną. W wielu krajach rozwiniętych osoby z HIV dożywają 70–80 lat i więcej.
Ile żyje osoba chora na AIDS?
Bez leczenia AIDS wiąże się z bardzo złym rokowaniem. Średni czas przeżycia po rozpoznaniu pełnoobjawowego AIDS wynosi zwykle około 1–3 lat, choć zależy od rodzaju powikłań i ogólnego stanu zdrowia pacjenta. Obecnie dzięki nowoczesnej terapii antyretrowirusowej nawet osoby, u których rozpoznano AIDS, mogą żyć wiele lat, a nawet kilkadziesiąt lat, jeśli leczenie zostanie szybko wdrożone i będzie skuteczne.
Czy HIV można przenieść przez pocałunek, ślinę lub wspólne przedmioty?
Nie. HIV nie przenosi się przez pocałunki, ślinę, podawanie ręki, korzystanie z tej samej toalety, naczyń, ręczników czy wspólnych przedmiotów codziennego użytku. Do zakażenia nie dochodzi również przez kaszel, kichanie ani ukąszenie komara. Transmisja wirusa wymaga kontaktu z określonym materiałem potencjalnie zakaźnym, takim jak krew, nasienie, wydzielina z narządów płciowych czy mleko kobiece osoby zakażonej.
Czy osoba z HIV może zakażać podczas leczenia?
Skuteczne leczenie antyretrowirusowe może obniżyć ilość wirusa HIV we krwi do poziomu niewykrywalnego. Badania wykazały, że osoby regularnie przyjmujące leki i utrzymujące niewykrywalną ilość wirusa nie przenoszą HIV drogą kontaktów seksualnych. Dlatego tak ważne jest wczesne rozpoczęcie leczenia HIV oraz przestrzeganie zaleceń lekarza. Regularne kontrole pozwalają monitorować skuteczność terapii i utrzymywać infekcję pod kontrolą.
Jak zapobiegać zakażeniu HIV?
Aby zmniejszyć ryzyko zakażenia HIV, należy stosować zabezpieczenia podczas kontaktów seksualnych, unikać przygodnych kontaktów seksualnych oraz korzystać wyłącznie z jednorazowego sprzętu medycznego i kosmetycznego. Nie należy również wspólnie używać igieł ani innych narzędzi mogących mieć kontakt z krwią. W przypadku potencjalnego narażenia na zakażenie warto jak najszybciej skonsultować się z lekarzem i wykonać odpowiednie badania.
współpraca: lek. Agnieszka Żalińska
