Czym jest choroba Haff (choroba Zalewu Wiślanego)?
Choroba Zalewu Wiślanego to schorzenie związane z rozpadem komórek mięśniowych (rabdomiolizą), która następuje w ciągu doby od spożycia niektórych gatunków skorupiaków i ryb. Choroba Haff została po raz pierwszy opisana jesienią 1924 roku na terenach dzisiejszego Zalewu Wiślanego.
U lokalnych mieszkańców okolicy Królewca obserwowano pierwsze przypadki tej choroby objawiające się nagłymi i silnymi bólami mięśni wraz z ich narastającą sztywnością oraz brunatnym zabarwieniem moczu, którym nie towarzyszyła podwyższona temperatura ani zaburzenia neurologiczne.
Ponieważ chorzy zgłaszali, że objawy nastąpiły niedługo po spożyciu dużej ilości ryb, zjawisko nazwano „Haffkrankheit”, czyli chorobą zalewu. W kolejnych latach podobne ogniska zachorowań wykrywano na różnych kontynentach po spożyciu ryb i skorupiaków innych niż te występujące na terenie Zalewu Wiślanego.
Okresowe ogniska choroby Haff odnotowywane były w USA, Brazylii, Japonii, Chinach i Rosji, co ostatecznie dowiodło, że choroba ma zasięg globalny i nie zależy od jednego zbiornika wodnego.
Przeczytaj również:
Karp – wartości odżywcze, jak przyrządzić karpia?
Co wywołuje chorobę Haff?
Etiologii schorzenia nie udało się do tej pory jednoznacznie ustalić. Uważa się, że choroba Haff wywoływana jest przez termostabilną toksynę odporną na gotowanie, smażenie i pieczenie, produkowaną przez glony, algi lub drobnoustroje, która jest rozpuszczalna w tłuszczach i ulega coraz większej akumulacji w mięśniach kolejnych ogniw łańcucha pokarmowego zwierząt wodnych.
Hipotezą jest, że w ujawnieniu się objawów choroby u konkretnych osób szczególną rolę odgrywa dawka przyjętej toksyny oraz indywidualna podatność, gdyż objawy nie rozwijają się u wszystkich narażonych spożywających skorupiaki i ryby z danego zbiornika wodnego.
Najczęściej z wystąpieniem choroby Zalewu Wiślanego związane są lokalne ryby słodkowodne będące zdrowym źródłem białka i tłuszczy jak: miętus, flądra, szczupak i węgorz. W Stanach Zjednoczonych opisywano przypadki zatrucia po zjedzeniu ryby buffalo, w Brazylii po zjedzeniu morskich ryb drapieżnych seriola oraz myctoperca. Od 2000 roku w Chinach obserwuje się coraz liczniejsze epidemie choroby Haff, które korelują się ze spożywaniem raków, natomiast w Japonii toksyna może kumulować się w rybie Lactoria diaphana.
Objawy i możliwe powikłania choroby Zalewu Wiślanego
Objawy choroby Zalewu Wiślanego pojawiają się bardzo gwałtownie, a pierwsze symptomy chorzy obserwują zwykle między 6. a 24. godziną po zjedzeniu skażonej ryby lub skorupiaka. Początkowe objawy są najczęściej wyrażane jako nagły ból mięśni w okolicy kręgosłupa, obręczy barkowej i kończyn dolnych. Ból nie przypomina typowych „zakwasów” w mięśniach po ciężkim treningu.
Rabdomioliza w chorobie Haff charakteryzuje się jako ból zlokalizowany głęboko w mięśniach o charakterze rozrywającym, który może człowieka sparaliżować, uniemożliwiając mu poruszanie się o własnych siłach.
Drugim, głównym objawem jest oddawanie mniejszej ilości moczu o ciemnym zabarwieniu. Takie zabarwienie wskazuje na obecność mioglobiny w moczu, która dostaje się do niego w procesie rozpadu mięśni. Duża ilość mioglobiny w moczu określana jest mianem mioglobinurii. W odróżnieniu od typowych nieżytów wywołanych przez zakażenie wirusowe, choroba Zalewu Wiślanego nie ma charakteru infekcyjnego – chorzy nie prezentują objawów typowego zakażenia z gorączką włącznie. Do łagodniejszych objawów zalicza się nudności i wymioty (bez biegunki), przeczulicę skóry oraz zwiększoną potliwość.
Przeczytaj również:
Sandacz – wartości odżywcze, jak przyrządzić sandacza
Rozpoznanie choroby Haff
W diagnostyce choroby Zalewu Wiślanego nie ma jednego schematu postępowania, a postawienie prawidłowej diagnozy opiera się przede wszystkim na szczegółowym badaniu podmiotowym i wynikach badań laboratoryjnych. Kluczowe znaczenie w historii pacjenta ma ustalenie, czy spożywał on ryby lub skorupiaki w ciągu ostatniej doby. Odpowiedź twierdząca wraz z towarzyszącym silnym bólem mięśni i mioglobinurią pozwala ukierunkować diagnostykę na to schorzenie.
Istotnie ważnym badaniem diagnostycznym z krwi jest oznaczenie stężenia enzymu kinazy kreatynowej (CK) w osoczu, którego aktywność w chorobie Haff, będzie przekraczała normę kilkanaście tysięcy razy na skutek uwolnienia tego białka z uszkodzonych włókien mięśniowych. W procesie diagnostycznym nie może zostać pominięte badanie moczu, które ujawni nasiloną mioglobinurię i jego ciemne zabarwienie.
W diagnostyce różnicowej przyczyn rabdomiolizy należy wziąć pod uwagę stany takie, jak poważny uraz, intensywny wysiłek fizyczny, hipertermię, zatrucie lekami oraz inne rzadsze przyczyny mogące objawiać się rabdomiolizą, tak jak niektóre zespoły schorzeń genetycznych.
Leczenie choroby Haff
W leczeniu choroby Zalewu Wiślanego nie istnieje swoiste antidotum, a proces terapeutyczny polega głównie na niwelowaniu objawów. Najważniejszym aspektem w leczeniu jest ochrona nerek do czasu uzyskania wyników badań.
W tym celu kluczowe jest intensywne natychmiastowe nawodnienie organizmu dożylnie w ramach pobytu szpitalnego, które zwiększa diurezę i wspomaga usuwanie toksycznych metabolitów z organizmu.
W trakcie pobytu na oddziale pacjenci wymagają również regularnego monitorowania stężeń sodu, potasu, magnezu i wapnia oraz parametrów funkcji przesączania kłębuszkowego poprzez oznaczanie ilości kreatyniny w osoczu krwi, której narastanie to cecha niewydolności nerek. W niektórych, ciężkich przypadkach stosuje się wymuszoną alkalizację moczu wraz z diuretykami osmotycznymi oraz zabieg hemodializy. Po intensywnym nawodnieniu pacjenta zwykle otrzymuje on także leki przeciwbólowe, które uśmierzają narastający ból mięśni i nie wpływają obciążająco na pracę nerek.
Przeczytaj również:
Ryba fugu – właściwości trującej ryby, przyrządzanie, jak działa jej trucizna?
Możliwe powikłania i rokowanie
Najgroźniejszym możliwym powikłaniem choroby Zalewu Wiślanego jest ryzyko ostrej niewydolności nerek, spowodowane toksycznym działaniem mioglobiny na pracę kłębuszków nerkowych. Po ustąpieniu objawów choroby Haff może ono prowadzić do trwałego uszkodzenia narządu pod postacią przewlekłej choroby nerek.
Chociaż u chorych nie dochodzi do trwałego uszkodzenia mięśni, to gwałtownie przejściowy rozpad komórek może być poważnie niebezpieczny dla życia, bo prowadzi do zaburzeń elektrolitowych, zwłaszcza wysokiego poziomu potasu (hiperkaliemii), który stwarza ryzyko arytmii serca. Część pacjentów z tego powodu może odczuwać duszność, nierówną kołaczącą pracę serca i ból w klatce piersiowej.
Na szczęście rokowanie zazwyczaj jest pomyślne, jeśli leczenie rozpoczęto szybko. Wraz z ustąpieniem objawów parametry biochemiczne ulegają normalizacji, z kolei włókna mięśniowe regenerują się stopniowo, przy czym chorzy wracają do pełni zdrowia w ciągu kilku tygodni.
Jak zapobiegać chorobie Zalewu Wiślanego?
Najlepszym sposobem profilaktyki tej choroby jest spożywanie ryb wyłącznie ze sprawdzonych źródeł, gdzie pobrano próbki wody. W regionach, gdzie odnotowano przypadki zatrucia, zaleca się unikanie spożywania gatunków ryb powiązanych z wcześniejszymi ogniskami epidemicznymi. Należy pamiętać, że obróbka termiczna pokarmu nie uchroni przed zachorowaniem w przypadku spożycia skażonej ryby, jeśli w jedzonym mięsie znajduje się duża ilość toksyny. Jeżeli po posiłku w ciągu 24 godzin pojawią się osłabienie, bóle mięśni, a oddawany mocz jest ciemny, koniecznie trzeba zgłosić się jak najszybciej do pobliskiego szpitala, gdyż stanowi to stan zagrożenia życia.
