Zespół Ekboma – co to za zaburzenie?
Zespół Ekboma, w literaturze medycznej znany również jako parazytoza urojeniowa lub obłęd pasożytniczy, to specyficzne zaburzenie psychotyczne. Osoba nim dotknięta żywi głębokie, niezachwiane przekonanie, że jej ciało zostało zaatakowane przez żywe organizmy – najczęściej pasożyty, insekty, larwy, a rzadziej przez niewidoczne gołym okiem drobnoustroje, takie jak bakterie czy grzyby.
Nazwa pochodzi od nazwiska szwedzkiego neurologa Karla-Axela Ekboma, który w 1938 roku opublikował przełomowe prace na temat tego zjawiska. Warto zaznaczyć, że jest to halucynoza dotykowa, co oznacza, że pacjent realnie odczuwa bodźce, których źródło nie istnieje w świecie zewnętrznym. Choć skóra jest obiektywnie zdrowa, psychika generuje sygnały o inwazji. Zaburzenie jest trudne w leczeniu, bo chory swe pierwsze kroki kieruje najpierw do dermatologa lub lekarza chorób zakaźnych, a nie psychiatry.
Objawy zespołu Ekboma
To, jak objawia się to schorzenie, jest niezwykle charakterystyczne.
Głównym symptomem są urojone odczucia płynące ze skóry: uczucie pełzania, kąsania, kłucia czy drążenia tuneli pod naskórkiem. Niektórym osobom wydaje się nawet, że widzą, jak insekty opuszczają ich ciało przez pory skóry lub naturalne otwory.
W wyniku tych doznań chory podejmuje drastyczne próby pozbycia się intruzów. Dochodzi do samouszkodzeń – drapania, wycinania fragmentów tkanki pęsetą czy przemywania skóry silnymi środkami dezynfekującymi, a nawet kwasami. W efekcie na ciele pojawiają się liczne zmiany skórne: nadżerki, owrzodzenia i trwałe blizny. Pacjent często przynosi do lekarza małe pojemniki wypełnione drobinkami kurzu, złuszczonym naskórkiem czy nitkami ubrań, będąc święcie przekonanym, że to dowody na obecność pasożytów.
Przeczytaj również:
Bóle somatyczne – czym są bóle psychogenne i jak je leczyć?
Przyczyny i czynniki ryzyka
Dlaczego mózg zaczyna generować tak realistyczne, a zarazem błędne przekonania? Przyczyny mogą być zróżnicowane. Medycyna dzieli zespół Ekboma na postać pierwotną (gdy występuje jako samoistne zaburzenie urojeniowe) oraz wtórną. Ta druga często towarzyszy innym zaburzeniom psychicznym, takim jak schizofrenia czy depresja endogenna.
Badania wskazują na istotną rolę dopaminy w powstawaniu tych urojeń. Do innych czynników ryzyka zalicza się:
wiek i płeć – zwykle częściej chorują kobiety powyżej 50. roku życia, choć zaburzenie może dotknąć osoby w każdym wieku;
izolacja społeczna – brak kontaktów z innymi ludźmi może nasilać fiksację na punkcie własnego ciała;
używki – występowanie objawów stwierdza się czasem w związku z nadużywaniem alkoholu, amfetaminy lub kokainy;
przyjmowanie niektórych leków – glikokortykosteroidów, ketokonazolu, topiramatu, ciprofloksacyny;
choroby somatyczne: niewydolność nerek, nadczynność tarczycy, cukrzyca czy niedobory witamin (szczególnie B12) mogą prowokować świąd, który staje się podłożem dla parazytozy.
Ciekawostką historyczną jest fakt, że niektórzy badacze dopatrują się cech tej choroby w biografii najsłynniejszych malarzy świata (m.in. Salvadora Dali), którzy w swoich dziełach oddawali niepokój związany z rozpadem cielesności.
Jak wygląda diagnostyka zespołu Ekboma?
Prawidłowe rozpoznanie wymaga od lekarza ogromnej cierpliwości i delikatności. Proces diagnostyczny zaczyna się zazwyczaj w gabinecie dermatologicznym. Najważniejsze jest wykluczenie realnej obecności pasożytów (świerzbu, wszawicy). Lekarze muszą przeprowadzić dokładne badanie przedmiotowe i poddać analizie dostarczone przez pacjenta próbki.
Jeśli w badaniu fizykalnym nie stwierdza się pasożytów, a pacjent nadal wykazuje silne urojone przekonania o ich istnieniu, lekarz powinien zasugerować wizytę u psychiatry. Diagnostyka obejmuje również badania krwi, by wykluczyć wspomniane wcześniej przyczyny somatyczne (np. zaburzenia tarczycy), które mogą wywoływać realne uczucie świądu. Z fizycznego punktu widzenia pacjent naprawdę cierpi – ból i swędzenie są dla niego autentyczne.
Przeczytaj również:
Efekt Pigmaliona – na czym polega, przykłady
Z czym można pomylić to zaburzenie?
W diagnostyce różnicowej należy zachować czujność, ponieważ halucynoza pasożytnicza może być mylona z wieloma innymi jednostkami chorobowymi. Przede wszystkim trzeba wykluczyć realne inwazje pasożytnicze, które w początkowym stadium mogą dawać niejasny obraz kliniczny.
Ważne jest rozróżnienie zespołu Ekboma od:
świądu neuropatycznego wynikającego z uszkodzenia nerwów;
formikacji (uczucia „chodzenia mrówek”, wynikającego np. z niedoborów witamin, zmian hormonalnych lub odstawienia alkoholu. Różnica jest jednak wyraźna: pacjent wie, że jego objawy wynikają z „błędu” układu nerwowego, podczas gdy chory na zespół Ekboma jest przekonany, że winne są prawdziwe insekty);
innych zaburzeń o podłożu obsesyjno-kompulsywnym, gdzie pacjent może nadmiernie oczyszczać skórę z obawy przed bakteriami.
Leczenie zespołu Ekboma – dostępne metody
Zespół Ekboma to choroba, która bezwzględnie wymaga leczenia. Problem polega na tym, że pacjenci często odmawiają terapii psychotropowej, czując się niezrozumiani. „Przecież ja mam robaki, a nie chorą psychikę” – to najczęstszy argument.
W leczeniu stosuje się głównie leki przeciwpsychotyczne nowej generacji (np. risperidon, olanzapina) oraz leki z grupy SSRI. W przeszłości standardem był pimozyd, jednak ze względu na działania niepożądane obecnie wybiera się nowocześniejsze preparaty. Leki podaje się w celu wyciszenia urojeń i zniwelowania uciążliwych odczuć skórnych.
Równolegle prowadzone jest leczenie dermatologiczne, mające na celu wygojenie ran i blizn powstałych w przebiegu choroby. Niezwykle ważna jest psychoterapia, która pomaga pacjentowi zrozumieć naturę problemu i odbudować zaufanie do personelu medycznego. Niezależnie od nasilenia objawów, terapia musi być prowadzona w atmosferze pełnej akceptacji.
Przeczytaj również:
Zespół Cotarda – syndrom chodzącego trupa. Czym jest, jak się objawia?
Rokowania i życie z chorobą
Czy z tego można wyjść? Rokowania są relatywnie dobre, pod warunkiem że pacjenta uda się skłonić do podjęcia fachowego leczenia. Wczesna interwencja pozwala na niemal całkowite ustąpienie objawów i powrót do normalnego funkcjonowania społecznego. Bez terapii choroba staje się przewlekła, prowadząc do całkowitej izolacji, depresji, a w skrajnych przypadkach nawet do prób samobójczych wywołanych desperacją i bólem.
Życie z parazytozą urojeniową to ogromny ciężar. Rodzina i bliscy powinni pamiętać, że zaprzeczanie wizjom chorego najczęściej wywołuje agresję i poczucie osamotnienia. Zamiast tego lepiej skupić się na wspólnym szukaniu pomocy u specjalistów, którzy wiedzą, jak podejść do tego rodzaju zaburzeń.
