Czym są zaburzenia psychiczne?
Zaburzenia psychiczne to grupa stanów, które wpływają na myślenie, emocje, zachowanie oraz relacje człowieka z innymi ludźmi. Wykraczają poza przejściowe reakcje na trudności i stają się źródłem cierpienia lub zaczynają utrudniać pacjentowi codzienne funkcjonowanie. Niektóre z nich mają związek z zaburzeniami fizjologicznymi i czynnikami fizycznymi.
Warto też przywołać bardziej naukową definicję: towarzystwa psychologiczne definiują zaburzenia psychiczne jako zespół objawów, który charakteryzuje się znaczącym klinicznie zniekształceniem w obrębie postrzegania, regulacji emocji lub obecnością zachowań odzwierciedlających psychologiczną, biologiczną lub rozwojową dysfunkcję, leżącą u podstaw psychicznego funkcjonowania.
Jak często występują zaburzenia psychiczne?
Zaburzenia psychiczne są powszechne i mogą dotknąć każdego, bez względu na wiek czy płeć. Z polskiego badania EZOP wynika, że w ciągu życia doświadcza ich mniej więcej co czwarty dorosły (około 23–26% Polaków).
Depresja dotyka ok. 5-17% populacji, w sumie na świecie to blisko 280 milionów osób. Zaburzenia lękowe występują u około 14% Europejczyków, a schizofrenia u około 1% ludzi.
Szacuje się, że same zaburzenia nastroju w ciągu życia dotyczą kilkunastu procent populacji. To pokazuje, że osoby cierpiące z powodu problemów psychicznych nie są odosobnione, a problemy ze zdrowiem psychicznym mogą dotknąć także nas lub naszych bliskich.
Przeczytaj również:
Choroby psychiczne – rodzaje, przyczyny powstawania, sposoby leczenia
Jakie są rodzaje zaburzeń psychicznych?
Podział zaburzeń psychicznych w Polsce opiera się na Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-10. Klasyfikacja zaburzeń psychicznych porządkuje je w większe grupy. Wyróżnia się m.in. poniższe rodzaje zaburzeń psychicznych:
Zaburzenia nastroju (afektywne) – do zaburzeń afektywnych zalicza się dobrze znaną depresję, czyli chorobę afektywną jednobiegunową, oraz zaburzenia afektywne dwubiegunowe (inaczej chorobę afektywną dwubiegunową). Choroba afektywna dwubiegunowa charakteryzuje się skrajnymi zmianami nastroju: przeplatającymi się epizodami depresji i manii lub hipomanii (które objawiają się pobudzeniem, euforią i gonitwą myśli). Do tej grupy należą też uporczywe zaburzenia nastroju (np. cyklotymia czy dystymia).
Zaburzenia nerwicowe, lękowe i związane ze stresem – wśród tej grupy wymienia się zaburzenia lękowe, fobie specyficzne, fobię społeczną, zaburzenia obsesyjno-kompulsywne (tzw. nerwica natręctw), reakcje na ciężki stres, zaburzenia dysocjacyjne oraz zaburzenia pod postacią somatyczną.
Schizofrenia i zaburzenia urojeniowe – zaburzenia te przebiegają z objawami psychotycznymi i zmienionym postrzeganiem rzeczywistości. Do tej grupy zalicza się też zaburzenia schizoafektywne.
Zespoły behawioralne związane z zaburzeniami fizjologicznymi – zalicza się do nich zespoły behawioralne związane z ciałem i jego postrzeganiem. Przykładem są: zaburzenia odżywiania w tym jadłowstręt psychiczny czy bulimia. Zaburzeniem czynności fizjologicznych są również zaburzenia snu czy zaburzenia związane z połogiem.
Zaburzenia osobowości i zachowania dorosłych – należą do nich zaburzenia dyssocjalne oraz zaburzenia preferencji seksualnych.
Zaburzenia neurorozwojowe oraz zaburzenia zachowania i emocji – Zwykle rozpoczynają się w dzieciństwie i okresie dojrzewania. Przykładem jest zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD).
Zaburzenia związane z używaniem substancji psychoaktywnych.
Zaburzenia otępienne – np. otępienie występuje w przebiegu choroby Alzheimera i choroby Parkinsona.
Które zaburzenia psychiczne występują najczęściej?
Najczęstsze zaburzenia psychiczne to depresja oraz zaburzenia lękowe. Częste są też zaburzenia nastroju o łagodniejszym przebiegu, zaburzenia snu i zaburzenia związane ze stresem.
Jakie objawy mogą wskazywać na zaburzenia psychiczne?
Objawy zaburzeń psychicznych zależą od rodzaju zaburzenia.
Głównymi objawami depresji są: obniżenie nastroju, utrata zainteresowań i radości, a w cięższych przypadkach pojawiają się myśli samobójcze. Nieleczone epizody depresji mogą utrzymywać się przez bardzo długi czas.
Zaburzenia obsesyjno-kompulsywne objawiają się natrętnymi myślami i przymusem powtarzania czynności, np. wielokrotnym myciem rąk.
W zaburzeniach lękowych dominuje paraliżujący, nieproporcjonalny do sytuacji lęk, napady paniki lub różne postaci fobii. Chroniczny lęk bywa jednym z najczęstszych objawów nerwic.
W schizofrenii pojawiają się objawy psychotyczne i zaburzenia postrzegania rzeczywistości.
W zaburzeniach odżywiania (np. jadłowstręt psychiczny) występują skrajne ograniczanie jedzenia i zaburzony obraz własnego ciała.
ADHD objawia się trudnościami z koncentracją, nadmierną ruchliwością i impulsywnością.
Natomiast w zaburzeniach osobowości utrwalone wzorce zachowania utrudniają relacje z innymi ludźmi, a otępienie stopniowo pogarsza pamięć i samodzielność pacjenta.
Niepokojące symptomy mogące świadczyć o problemach natury psychicznej to także zaburzenia snu, zmiany apetytu i nawyków żywieniowych, wycofanie z kontaktów społecznych oraz narastające trudności w codziennym funkcjonowaniu. Sygnałem alarmowym jest sytuacja, gdy objawy utrzymują się długo i wpływają na poczucie własnej wartości, życie rodzinne oraz pracę.
Przeczytaj również:
Lęk uogólniony (lęk wolnopłynący) – przyczyny, objawy i leczenie GAD
Jakie są przyczyny zaburzeń psychicznych?
Rozwój zaburzeń psychicznych rzadko ma jedną przyczynę. Najczęściej jest efektem współdziałania wielu czynników – od predyspozycji genetycznych i sposobu funkcjonowania mózgu, przez przewlekły stres i traumatyczne doświadczenia, po wpływ środowiska, relacji i codziennych warunków życia. Taki sposób rozumienia chorób psychicznych określa się mianem modelu biopsychospołecznego. To właśnie dlatego podobne doświadczenia mogą u różnych osób prowadzić do zupełnie odmiennych skutków.
Jakie czynniki zwiększają ryzyko zachorowania na choroby psychiczne?
Ryzyko zachorowania rośnie przy obciążeniu rodzinnym, przewlekłym i silnym stresie, po traumatycznych przeżyciach, przy używaniu substancji psychoaktywnych oraz w przebiegu przewlekłych chorób somatycznych. Sprzyjają mu także izolacja społeczna i przewlekłe niedobory snu, które nasilają objawy depresji i lęku. Zaburzenia adaptacyjne bywają bezpośrednim następstwem silnego stresu. Brak wykształconych zdrowych mechanizmów do radzenia sobie z trudnymi sytuacjami również zwiększa podatność na zachorowanie.
Jak diagnozuje się zaburzenia psychiczne?
Rozpoznanie stawia lekarz psychiatra na podstawie rozmowy – wywiadu lekarskiego, oceny stanu psychicznego i kryteriów przyjętych w klasyfikacji zaburzeń psychicznych (ICD). Diagnoza nie opiera się na jednym teście. Najważniejsze są dokładna rozmowa i obserwacja pacjenta, czasem uzupełnione odpowiednimi kwestionariuszami. Czasami potrzebne bywają dodatkowe badania, które pomagają wykluczyć przyczyny somatyczne (np. choroby tarczycy czy niedobory mikroelementów) dające podobne objawy. Pierwszym krokiem w diagnozie może być wizyta u lekarza rodzinnego, psychologa lub w poradni zdrowia psychicznego.
Przeczytaj również:
Zdrowie psychiczne – do jakiego specjalisty zgłosić się po pomoc w kryzysie?
Jak leczy się zaburzenia psychiczne?
Sposób leczenia zależy od rodzaju zaburzenia oraz nasilenia objawów. Najczęściej opiera się na psychoterapii, farmakoterapii lub połączeniu obu tych metod. Psychoterapia pomaga lepiej zrozumieć własne emocje, myśli i zachowania oraz wypracować skuteczniejsze sposoby radzenia sobie z trudnościami. Z kolei leki, m.in. przeciwdepresyjne, przeciwlękowe czy przeciwpsychotyczne, pomagają złagodzić objawy i przywrócić równowagę w funkcjonowaniu układu nerwowego. Warto pamiętać, że działanie leków przeciwdepresyjnych nie jest natychmiastowe – pełny efekt terapii zwykle pojawia się po kilku tygodniach regularnego stosowania.
Leczenie warto uzupełnić o zdrowe nawyki, które wspierają kondycję psychiczną. Regularna aktywność fizyczna, odpowiednia ilość snu, zbilansowana dieta oraz techniki relaksacyjne mogą poprawiać samopoczucie i zwiększać skuteczność terapii, nie zastępują jednak profesjonalnego leczenia.
Bezpłatną pomoc oferują Centra i Poradnie Zdrowia Psychicznego, a w kryzysie telefony wsparcia:
116 123 – dla dorosłych,
116 111 – dla dzieci i młodzieży,
w sytuacji zagrożenia życia należy dzwonić pod 112.
Im wcześniej rozpocznie się leczenie, tym większa szansa na szybszą poprawę samopoczucia i powrót do codziennego funkcjonowania. Dlatego jeśli od dłuższego czasu zauważasz u siebie niepokojące objawy lub czujesz, że trudno Ci poradzić sobie z nimi samodzielnie, nie zwlekaj z rozmową ze specjalistą.
Czy zaburzenia psychiczne można całkowicie wyleczyć?
Zależy to od rodzaju zaburzenia. Wiele z nich, takich jak depresja czy zaburzenia lękowe, dobrze reaguje na leczenie i możliwe jest pełne wyzdrowienie. Zaburzenia przewlekłe, takie jak schizofrenia czy choroba afektywna dwubiegunowa, zwykle wymagają dłuższego leczenia, które pozwala jednak uzyskać remisję i dobrą jakość życia. W wielu zaburzeniach fundamentem terapii są regularność i stosowanie się do zaleceń nawet po ustąpieniu objawów, co zmniejsza ryzyko nawrotu. Pomocne są też psychoedukacja oraz wsparcie bliskich. Im wcześniej rozpocznie się leczenie, tym lepsze rokowanie, dlatego niepokojących objawów nie warto lekceważyć.
