Zaburzenia lękowe – dlaczego dotyczą tak wielu osób?
Zaburzenia lękowe to jeden z niechlubnych liderów wśród zaburzeń psychicznych, jeśli chodzi o częstość występowania. WHO (Światowa Organizacja Zdrowia) szacuje, że cierpi na nie 3,6 proc. ludzkości, a tendencja jest wzrostowa. Co więcej, dla krajów rozwiniętych wskaźniki są dwucyfrowe – 19,1% dla populacji Stanów Zjednoczonych i 14% dla populacji całej Europy. Niektóre badania wskazują jednak na aż 33,7%. W Polsce na zaburzenia lękowe miałoby cierpieć 6% osób. Powstaje więc pytanie, czy w przypadku krajów biedniejszych nie mamy do czynienia z niedodiagnozowaniem?
Skąd tak duży odsetek cierpiących na zaburzenia lękowe? Z pewnością wpływ mają zarówno czynniki genetyczne, jak i środowiskowe. Wiele osób ma predyspozycje temperamentalne i osobowościowe do silnej reakcji emocjonalnej na stres, co może kończyć się rozwinięciem zaburzenia. Jednak duża ilość stresu w otoczeniu potrafi doprowadzić do powstania problemu nawet u spokojnej i stabilnej emocjonalnie osoby. Tym bardziej że żyjemy w coraz bardziej wymagającym świecie, mamy mało kontaktu ze środowiskiem naturalnym. Zaburzenia lękowe mogą też wykształcić się pod wpływem życia w dysfunkcyjnej rodzinie lub stosowania używek.
Przeczytaj również:
Zastosowanie psychodelików w medycynie – czy psychodeliki wyleczą z nerwic i depresji?
Lęk codzienny a zaburzenia lękowe – jak je odróżnić?
Warto pamiętać, że lęk jest normalnym, fizjologicznym zjawiskiem. Każdy z nas czasami go odczuwa. Lęk pełni funkcję ostrzeżenia przed potencjalnym niebezpieczeństwem, choć w dzisiejszych czasach i u niektórych wrażliwych jednostek reakcja ta może być przesadna lub zbyt częsta. Mimo to, samo odczucie lęku jest naturalne, zwłaszcza gdy jest uzasadnione – nie musimy martwić się pojedynczymi epizodami.
Kłopoty pojawiają się wtedy, gdy jest tak częsty i silny, że utrudnia nam codzienne funkcjonowanie.
Nadmierny lęk potrafi doprowadzić życie do koszmaru, mimo że rozum podpowiada nam, że jest niepotrzebny i wyolbrzymiony.
Z pewnością wskazaniem do wizyty u specjalisty są:
lęk pojawiający się w wyniku traumatycznego wydarzenia,
lęk, któremu towarzyszą silne objawy somatyczne,
zaburzenia snu,
napady lęku panicznego.
Utrudniającym funkcjonowanie problemem jest także fobia społeczna, która potrafi sprawić, że każdy dzień dla cierpiącego pacjenta staje się olbrzymim wysiłkiem.
Rodzaje zaburzeń lękowych według ICD-11
Nowe wydanie Klasyfikacji Chorób i Zaburzeń ICD-11 (przygotowanej przez WHO i stosowanej na całym świecie, choć w Stanach Zjednoczonych często klinicyści wybierają analogiczną klasyfikację DSM –wydawaną przez Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne) przyniosło kilka zmian w kategorii diagnozowania zaburzeń lękowych.
Uproszczone zostały kryteria diagnostyczne, a nacisk przeniesiony jest z objawów na ich wpływ na codzienne funkcjonowanie pacjenta.
Rozdzielono także wyraźniej zaburzenia lękowe od zaburzeń nastroju, zaburzenie obsesyjno-kompulsywnego czy zaburzeń osobowości.
W klasyfikacji ICD-11 w kategorii zaburzeń lękowych pojawiają się:
zaburzenia lękowe uogólnione (lęk przewlekły, towarzyszący na co dzień, tzw. GAD (generalized anxiety disorder),
zespół lęku panicznego (napady paniki),
fobie (różne rodzaje fobii specyficznych),
osobno agorafobia (strach przed otwartą przestrzenią),
osobno fobia społeczna (strach przed krytyką czy byciem w centrum uwagi),
lęk separacyjny (nadmierny lęk przed rozłąką z bliskimi osobami),
mutyzm wybiórczy (brak możliwości mówienia w sytuacjach społecznych, choć na ogół pacjent nie ma z tym problemu).
Warto zwrócić uwagę, że wśród tych nazw nie pojawia się PTSD – zespół stresu pourazowego należy bowiem do innej kategorii zaburzeń związanych ze stresem.
Przeczytaj również:
Wizualizacje w terapii – na czym polegają? Rodzaje, techniki, przykłady
Jak objawiają się zaburzenia lękowe?
Objawy zaburzeń lękowych są bardzo zróżnicowane. Możemy podzielić je na symptomy psychiczne i objawy somatyczne. Choć spektrum oznak tej przypadłości jest bardzo szerokie, osoby cierpiące na zaburzenia lękowe uogólnione lub inne zaburzenia lękowe często wymieniają podobne objawy.
Są to:
zaburzenia snu,
zawroty głowy,
odczucie przyspieszonego bicia serca,
ból brzucha,
poczucie odrętwienia,
problemy z układem pokarmowym,
kłucie w klatce piersiowej,
natrętne myśli o zabarwieniu negatywnym,
smutek,
problemy z koncentracją uwagi,
zniekształcenia poznawcze (np. problem z oceną sytuacji)
silny lęk.
To typowe objawy zaburzeń lękowych na co dzień.
Napady paniki w przypadku lęku panicznego to z kolei sytuacje z reguły nagłe. Osoby cierpiące na ten rodzaj zaburzenia często skarżą się, że napady utrudniają im normalne funkcjonowanie. Pojawiają się nagle, nawet bez wyraźnego powodu, często poza domem, ale nie jest to regułą. Pacjent zaczyna odczuwać silny lęk, jakby czyhało na niego realne zagrożenie. Spłycenie oddechu, kołatanie serca, zawroty głowy, uczucie derealizacji, napięcia mięśniowego, pocenia się, sprawiają, że lęk staje się jeszcze silniejszy. Pacjent ma uczucie, jakby umierał lub miał zwariować i tylko ucieczka mogłaby go uratować, nie wie jednak, jak uciec. Ta forma zaburzenia niszczy życie pacjentom i sprawia, że cierpiący na nie zaczynają bać się samych napadów. To dla wielu sytuacje traumatyczne.
Zaburzenia lękowe a choroby współistniejące – dlaczego diagnoza bywa trudna?
Rodzaje zaburzeń lękowych sprawiają, że czasami ciężko odróżnić tę przypadłość od innych chorób czy zaburzeń. Często mylony z zaburzeniami lękowymi jest zespół stresu pourazowego (PTSD – post traumatic stress disorder). To sytuacja, w której zespół ostrego stresu zostaje wywołany przez konkretne stresujące wydarzenia (na przykład śmierć bliskiej osoby, napad, pożar, etc.).
Podobnie objawiają się zaburzenia adaptacyjne, choć różnią się siłą stresora – z reguły zaburzenia adaptacyjne mogą być wywołane przez każdy czynnik (rozwód, przeprowadzka, choroba, przemoc szkolna czy mobbing), a zespół ostrego stresu pourazowego pojawia się w przypadku konkretnego wydarzenia i dodatkowo charakteryzuje flashbackami (nagłym przypominaniem sobie danej sytuacji).
Zaburzenia lękowe często mylone są również z OCD (zaburzenia obsesyjno-kompulsywne, obsessive-compulsive disorder). OCD to zaburzenie osobowości, w którym pojawia się lęk przed utratą kontroli czy natrętne myśli. Pacjent często wykonuje tzw. czynności przymusowe, na przykład obsesyjnie myje ręce z powodu lęku przed zarazkami. Choć objawy zaburzenia również wskazują na obecność silnego lęku w życiu codziennym (na przykład przed zrobieniem komuś krzywdy, śmiercią, etc.), jest to zaburzenie należące do innej kategorii. Mimo to OCD często towarzyszą stany lękowe czy obniżony nastrój, a zaburzenia lękowe mogą się u takiego pacjenta rozwinąć jako towarzyszące.
Warto pamiętać, że zaburzenia lękowe towarzyszą także chorobom somatycznym. Czasami jednak schorzenia somatyczne również mogą dawać symptomy do złudzenia podobne do zaburzeń lęku, stąd takie objawy, jak kłucie czy bóle w klatce piersiowej albo zawroty głowy, należy koniecznie skonsultować z lekarzem.
Przeczytaj również:
Psychoterapia transpersonalna – na czym polega praca z doświadczeniem duchowym pacjenta?
Jak diagnozuje się zaburzenia lękowe?
Aby zdiagnozować zaburzenia lękowe, należy udać się do lekarza i psychologa. Ponieważ psychologia zaburzeń dopuszcza różne rodzaje zaburzeń lękowych, a objawy nie są specyficzne, warto zasięgnąć porady specjalisty – najlepiej psychiatry. Lekarz przeprowadza wywiad lekarski, pytając o objawy, a w szczególności ich nasilenie. Z kolei psycholog może wykonać konkretne testy psychologiczne – to narzędzia psychometryczne, które nie są dostępne poza gabinetem psychologa. Pomogą one zróżnicować, czy nasze schorzenie to zaburzenia lękowe, zaburzenia depresyjne, PTSD, zaburzenia osobowości, a może zupełnie inna jednostka.
Czasami okazuje się, że za obecnością lęku uogólnionego stoją dodatkowe problemy, np. zaburzenia odżywiania, kłopoty ze zdrowiem fizycznym czy substancje psychoaktywne.
Nowoczesne leczenie zaburzeń lękowych
Najczęściej wybierana forma leczenia zaburzeń lękowych to połączenie farmakoterapii i psychoterapii. W zależności od problemu stosuje się leki przeciwlękowe lub leki przeciwdepresyjne. Najczęściej wybierana forma terapii to psychoterapia poznawczo-behawioralna. Zdarza się jednak, że jeśli objawy sugerują też inne zaburzenia, wybiera się inną formę psychoterapii lub inne leki. Na przykład leki przeciwdepresyjne nie zawsze będą korzystne w leczeniu tych zaburzeń, stosuje się je jednak wtedy, gdy pacjent ma obniżony nastrój.
Rola psychoterapii poznawczo-behawioralnej i ekspozycji w leczeniu lęku
Psychoterapia jest bardzo ważnym elementem w leczeniu lęku. Pacjent uczy się rozpoznawać objawy, oswajać atak paniki poprzez zrozumienie, na czym one polegają i skąd się biorą. Psychoterapia pozwala złagodzić stany lękowe, pokazując pacjentowi, jak na co dzień zarządzać stresem i nauczyć się na niego odpowiednio reagować, a także jak się zachować, gdy pojawi się wspomniany atak paniki. Samo zrozumienie natury objawu zazwyczaj mocno uspokaja pacjenta.
Psychoterapia poznawczo-behawioralna często wykorzystywana jest do leczenia lęku w postaci fobii, również fobii specyficznych. Wykorzystywana jest metoda ekspozycji, czyli powolne oswajanie z obiektem lęku. Fobie sytuacyjne łagodnieją po uważnym, metodycznym kontakcie z obiektem, który wywołuje napady lęku. Na przykład osoby cierpiące na lęk przed tłumem mogą początkowo przejść się po parku w niedzielę, następnie wsiadać do nieco bardziej zatłoczonego tramwaju, etc. Terapia poznawczo-behawioralna ma dużą skuteczność w leczeniu fobii specyficznych.
Techniki niefarmakologiczne – co możesz zrobić, by obniżyć lęk już dziś?
Choć skonsultowanie się z lekarzem psychiatrą i psychologiem są niezbędne w przypadku zaburzeń lękowych, istnieją także metody codziennego radzenia sobie z lękiem. To z pewnością techniki relaksacyjne, joga, medytacje, głębokie oddychanie przeponowe. Popularne są dwa treningi relaksacyjne – trening Schulza i trening Jacobsona – które można odsłuchiwać, wykonując zawarte w nich polecenia co do oddychania czy napinania mięśni. Techniki te pozwalają ukoić zmęczony układ nerwowy, rozluźnić ciało i przekonać psychikę, że nic złego się nie dzieje.
Przeczytaj również:
Uczucie niepokoju – jak się go pozbyć?
Zaburzenia lękowe u dzieci, nastolatków i seniorów
Zaburzenia lękowe zwykle pojawiają się zwykle w młodości, przed 45. rokiem życia. U nastolatków często wykazują one silną postać. Młodzi ludzie obawiają się oceny rówieśników, wykazują objawy lęku przed szkołą, etc. W takich przypadkach zazwyczaj stosowana jest terapia, często systemowa – by zrozumieć, jak pomóc dziecku, uczęszcza na nią cała rodzina.
Również i seniorzy mogą cierpieć na zaburzenia lękowe. Często główne symptomy to objawy lęku przed śmiercią, starością, utratą sprawności. Choć zaburzenia lękowe u osób starszych z reguły mają delikatniejszą postać, nie warto zwlekać z wizytą u specjalisty. Być może potrzebne są leki przeciwdepresyjne, by pomóc uregulować nastrój i obniżyć lęk.
