Czym jest ADHD u dzieci?
ADHD u dzieci, czyli attention deficit hyperactivity disorder, to zaburzenie neurorozwojowe określane również jako zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi. Szacuje się, że dotyczy ono około 5–8% dzieci w populacji. Najczęściej diagnoza stawiana jest około 7. roku życia, kiedy dziecko rozpoczyna naukę szkolną, jednak pierwsze objawy mogą być zauważalne już około 5. roku życia.
Schorzenie jest związane z odmiennym sposobem funkcjonowania niektórych obszarów mózgu – zaburzone są procesy analizy i syntezy, dlatego dzieci z ADHD mają problem nie tylko z prawidłowym odbiorem wrażeń, ale także z ich porządkowaniem.
Najczęstsze objawy ADHD to:
trudności z koncentracją uwagi,
nadmierna ruchliwość,
nadmierna impulsywność.
Dzieci nadpobudliwe często mają problem z utrzymaniem uwagi, wykonywaniem poleceń i kontrolowaniem emocji. Objawy związane z zaburzeniami uwagi mogą utrudniać naukę, relacje społeczne i codzienne funkcjonowanie zarówno w domu, jak i w szkole.
ADHD a koncentracja
Dziecko z ADHD nieuważnie słucha, często gubi się w szczegółach, niejednokrotnie zapomina, co trzeba zrobić. Częściej niż zdrowy rówieśnik zamyśla się, „buja w obłokach”. Typowe jest także to, że w środku zdania dziecko z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej zapomina, o czym się mówiło.
Przeczytaj również:
Objawy ADHD u dziewczynek
ADHD a nadmierna ruchliwość
Dziecko z ADHD:
ma trudności z usiedzeniem w jednym miejscu przez dłuższy czas,
wykonuje często nerwowe ruchy rękoma i nogami,
nie umie spokojnie się bawić,
nie potrafi się relaksować,
podejmuje ryzykowne działania,
ma trudności z zaśnięciem.
ADHD a impulsywność
Dziecko z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej:
ma trudności z pohamowaniem się,
mówi, zanim zostanie zapytane,
przerywa innym,
bez zastanowienia akceptuje czyjeś pomysły,
podejmuje pochopne decyzje,
sprawia wrażenie agresywnego.
ADHD a relacje
Dziecko z ADHD:
czuje się osamotnione,
nie ma dobrej pozycji w grupie,
nie umie znieść przegranej,
często koncentruje uwagę na sobie,
jest najczęściej niepewne, nieśmiałe,
nie ma dobrego zdania o sobie,
nie umie czekać na swoją kolej.
Przeczytaj również:
ADHD u dorosłych – przyczyny, objawy, diagnozowanie, leczenie
Przyczyny ADHD
ADHD u dzieci nie wynika z błędów wychowawczych ani „złego zachowania dziecka”. To zaburzenie neurorozwojowe. Przyczyny ADHD nie są do końca poznane, jednak specjaliści podkreślają, że dużą rolę odgrywają czynniki genetyczne oraz sposób funkcjonowania układu nerwowego. Badania pokazują, że dzieci, u których występuje zespół nadpobudliwości psychoruchowej, często mają krewnych z podobnymi objawami lub zaburzeniami koncentracji.
Wpływ na rozwój ADHD mają również zaburzenia pracy struktur mózgu odpowiedzialnych za kontrolę emocji, koncentrację uwagi i impulsywność. U części dzieci znaczenie mają także czynniki środowiskowe, m.in. silny stres w ciąży, wcześniactwo czy kontakt z substancjami psychoaktywnymi.
Podobne objawy jak w ADHD mogą powodować również inne zaburzenia, takie jak:
Najczęstsze objawy ADHD u dzieci w różnym wieku
Objawy ADHD mogą wyglądać inaczej w zależności od wieku dziecka. U małych dzieci i w wieku przedszkolnym najczęściej widoczna jest nadpobudliwość ruchowa, trudności ze spokojną zabawą oraz silny wpływ zewnętrznych bodźców na zachowanie dziecka. Maluch może mieć problem z czekaniem na swoją kolej, łatwo się rozpraszać i reagować bardzo impulsywnie.
U starszych dzieci częściej pojawiają się zaburzenia uwagi i problemy z utrzymaniem koncentracji podczas nauki. Dziecko może zapominać o obowiązkach, mieć trudności ze skupieniem uwagi oraz ze zrozumieniem instrukcji przekazywanych przez nauczycieli lub rodziców. W wielu przypadkach pojawiają się także zachowania agresywne, problemy z organizacją oraz relacjach społecznych z innymi dziećmi.
Przeczytaj również:
Dieta przy ADHD – czy ma znaczenie?
ADHD a „trudne dziecko” – jak odróżnić zaburzenie od temperamentu?
Wielu rodziców zastanawia się, czy żywiołowe zachowanie dziecka wynika z temperamentu dziecka, czy jest związane ADHD. Każde dziecko może być ruchliwe, impulsywne lub mieć chwilowe problemy z koncentracją uwagi. O zaburzeniu mówi się wtedy, gdy objawy są bardzo nasilone, utrzymują się przez długi czas i wyraźnie utrudniają codzienne funkcjonowanie.
Dzieci z ADHD często mają znaczne problemy z utrzymaniem uwagi, kontrolowaniem emocji i dostosowaniem się do zasad zarówno w domu, jak i w szkole.
Charakterystyczne jest także to, że objawy pojawiają się w różnych sytuacjach i środowiskach, a nie tylko w konkretnym miejscu lub podczas jednej aktywności.
Aktywność dziecka nadpobudliwego zwykle jest trudna do wyciszenia nawet wtedy, gdy sytuacja wymaga spokoju.
W przypadku „trudnego dziecka” zachowanie częściej wynika z cech charakteru, wieku lub emocji i nie wpływa tak mocno na rozwój dziecka oraz relacje społeczne.
Kiedy zgłosić się do specjalisty?
Do specjalisty warto zgłosić się wtedy, gdy objawy ADHD utrzymują się przez dłuższy czas i zaczynają wyraźnie wpływać na codzienne funkcjonowanie dziecka. Niepokojącymi sygnałami mogą być: trudności z koncentracją uwagi, nadmierna impulsywność, problemy z nauką, relacjami z innymi dziećmi czy częste konflikty w domu i szkole.
Jak wygląda diagnoza ADHD u dziecka?
Diagnoza ADHD to proces, który wymaga dokładnej obserwacji dziecka i rozmowy z rodzicami oraz nauczycielami. Specjalista analizuje objawy ADHD, ich nasilenie oraz to, czy pojawiają się w różnych sytuacjach – zarówno w domu, jak i w szkole.
Aby postawić diagnozę ADHD, musi występować minimum 6 objawów nieuwagi i/lub 6 objawów nadpobudliwości-impulsywności z 18 objawów diagnostycznych, które są nasilone nieproporcjonalne do wieku dziecka, zaburzają jego funkcjonowanie i występują niezależnie od okoliczności zewnętrznych. Objawy muszą występować minimum 6 miesięcy, być nieadekwatne do wieku i występować w co najmniej dwóch środowiskach (np. dom i szkoła),
Proces diagnostyczny najczęściej prowadzi psycholog dziecięcy, psychiatra lub neurolog dziecięcy. Podczas wizyt oceniane są trzy grupy objawów:
zaburzenia koncentracji,
nadpobudliwość psychoruchowa,
impulsywność.
Specjalista sprawdza także, czy dziecko nie ma innych zaburzeń, które mogą powodować podobne objawy, takich jak zaburzenia lękowe, spektrum autyzmu czy choroba afektywna dwubiegunowa.
W niektórych przypadkach konieczne są dodatkowe konsultacje lub badania wykluczające m.in. nadczynność tarczycy. Nie istnieje jedno badanie pozwalające zdiagnozować ADHD. Diagnozy ADHD nie stawia się na podstawie krótkiej obserwacji czy pojedynczego testu.
Przeczytaj również:
ASD a ADHD/ADD: podobieństwa i różnice między tymi zaburzeniami
Leczenie ADHD – na czym polega terapia?
Duże znaczenie ma regularna współpraca z psychologiem dziecięcym lub terapeutą. Terapia pomaga dziecku lepiej radzić sobie z emocjami, wpływem zewnętrznych bodźców oraz trudnościami z utrzymaniem uwagi. Wsparcie obejmuje również naukę organizacji codziennych obowiązków i budowania relacji z innymi dziećmi.
Duże znaczenie ma terapia behawioralna, podczas której dziecko uczy się reagowania na emocje, organizacji obowiązków i przestrzegania zasad. U części dzieci stosuje się również terapię integracji sensorycznej, szczególnie gdy współwystępują trudności sensoryczne lub problemy z koordynacją ruchową. Niektóre dzieci korzystają również z treningów umiejętności społecznych, które pomagają budować relacje społeczne i lepiej funkcjonować w grupie rówieśniczej.
Ważnym elementem terapii jest współpraca rodziców i szkoły. Odpowiednie wsparcie otoczenia może znacząco zmniejszyć objawy nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi i pomóc dziecku lepiej odnaleźć się w codziennych sytuacjach.
W niektórych przypadkach stosuje się także leczenie farmakologiczne.
Czy i kiedy włącza się leczenie farmakologiczne?
Leczenie farmakologiczne ADHD nie jest stosowane u każdego dziecka. Specjaliści rozważają je przede wszystkim wtedy, gdy objawy ADHD są bardzo nasilone i mimo terapii nadal utrudniają naukę, relacje społeczne oraz codzienne funkcjonowanie. Dotyczy to szczególnie sytuacji, w których dziecko ma duże trudności z utrzymaniem uwagi, kontrolowaniem impulsów i zachowaniem w szkole.
Decyzja o włączeniu leków zawsze poprzedzona jest dokładnym procesem diagnostycznym i oceną rozwoju dziecka. Lekarz bierze pod uwagę wiek, nasilenie objawów oraz to, jak ADHD wpływa na życie całej rodziny. W większości dzieci farmakoterapia stanowi jedynie część leczenia ADHD i jest łączona z terapią psychologiczną oraz wsparciem rodziców.
Leki na ADHD
Leki stosowane w ADHD pomagają zmniejszyć objawy związane z zaburzeniami uwagi, impulsywnością oraz nadpobudliwością psychoruchową. Działają poprzez wpływ na układy neuroprzekaźników w mózgu odpowiedzialne za koncentrację, kontrolę emocji i zachowania. Dzięki temu wiele dzieci łatwiej radzi sobie z nauką, wykonywaniem poleceń i relacjami społecznymi.
W leczeniu ADHD stosuje się zarówno leki stymulujące, jak i niestymulujące. Do najczęściej stosowanych należą preparaty zawierające metylofenidat oraz atomoksetynę. W niektórych przypadkach lekarz może zalecić również inne leki wpływające na układ nerwowy, dobierane indywidualnie do potrzeb dziecka.
Farmakoterapia prowadzona jest pod ścisłą kontrolą lekarza specjalisty, który monitoruje skuteczność leczenia oraz możliwe działania niepożądane. Najlepsze efekty często przynosi połączenie leczenia farmakologicznego z terapią psychologiczną i wsparciem środowiskowym.
Przeczytaj również:
Adderall – zastosowanie, jak działa ten lek na ADHD, czy można go kupić w Polsce?
ADHD – jak pomóc dziecku?
W pracy z dzieckiem z ADHD pomocne okazać się poniższe wskazówki.
Korzystaj z rutyny, czyli stałych punktów dnia (pozwalają one Twojemu dziecku zachować spokój i ład).
Planuj i uprzedzaj dziecko, co i kiedy się wydarzy.
Dbaj o jego porządek w miejscu pracy (im mniej rzeczy na biurku, tym lepiej).
Pamięć i koncentrację wzmacniaj kolorowymi karteczkami naklejanymi na sprzęty (np. na lodówce umieść napis „zamknij mnie”, na drzwiach łazienki „zgaś światło”).
Naucz dziecko nieprzerywania innym w trakcie rozmowy, naucz je kodu (np. palec przyłożony do ust może być Waszym znakiem, by nie przeszkadzać w danym momencie).
Dbaj o równy poziom relacji. Jeśli rozmawiasz z dzieckiem, schyl się, by Wasze oczy były na tym samym poziomie.
Bawcie się wspólnie w „co by było, gdyby”. W ten sposób dziecko uczy się łączyć przyczynę i skutek – dzięki temu łatwiej jest mu wiele rzeczy przewidzieć.
Nie popędzaj, nie gań, nie krytykuj.
Zmniejsz ilość bodźców w otoczeniu dziecka i zadbaj o spokój w Waszym domu.
Pomagaj dziecku skupić się na jednej czynności i proś je o wykonanie jednej rzeczy, a nie kilku naraz.
Dziel pracę dziecka na mniejsze zadania i ucz stopniowo je łączyć.
Nie zapominaj o pochwałach i nagradzaniu za trud. Nie stosuj przekupywania.
Panuj nad nerwami i okazuj dziecku pozytywne uczucia. Twoje dziecko zdaje sobie sprawę, że niejednokrotnie sprawia wiele trudności, więc często źle o sobie myśli. Wzmacniasz je od środka, gdy okazujesz mu miłość i szacunek.
Najczęstsze mity na temat ADHD u dzieci
Często można usłyszeć, że dzieci z ADHD „z tego wyrosną”. Choć u części dzieci objawy mogą zmieniać się wraz z wiekiem, wiele trudności utrzymuje się również w dorosłości. Nieleczone ADHD może wpływać na naukę, pracę, relacje społeczne oraz codzienne funkcjonowanie.
Kolejnym mitem jest przekonanie, że każde ruchliwe dziecko ma ADHD. Nadmierna aktywność ruchowa sama w sobie nie oznacza zaburzenia. Aby rozpoznać ADHD, objawy muszą utrzymywać się przez dłuższy czas, występować w różnych środowiskach (np. w domu i w szkole) oraz utrudniać codzienne funkcjonowanie dziecka. Diagnozę stawia specjalista na podstawie szczegółowej oceny zachowania i rozwoju dziecka.
Wiele osób uważa również, że ADHD wynika z braku wychowania lub niewłaściwej dyscypliny. Tymczasem ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym i nie jest efektem „złego wychowania” ani braku konsekwencji ze strony rodziców.
Innym popularnym mitem jest przekonanie, że dzieci z ADHD nie potrafią się skupić. W rzeczywistości mają one trudności z regulowaniem uwagi, ale często potrafią bardzo intensywnie koncentrować się na czynnościach, które są dla nich szczególnie interesujące lub angażujące.
współpraca: psycholog Beata Matys-Wasilewska
