Metylofenidat – co to jest i jak działa na układ nerwowy?
Metylofenidat to łagodny środek pobudzający ośrodkowy układ nerwowy (OUN) występujący w formie preparatów o natychmiastowym lub przedłużonym uwalnianiu. Jego mechanizm działania nie jest dokładnie znany, najprawdopodobniej jednak wpływa na uwalnianie z neuronów dopaminy i noradrenaliny, jednocześnie ograniczając ich wychwyt zwrotny przez neurony presynaptyczne. W efekcie obserwuje się stymulację korową oraz pobudzenie tworu siatkowatego. Co ciekawe, lek ten występuje w formie mieszaniny racemicznej, zawierającej izomery o mniejszej lub większej aktywności farmakologicznej.
Jego działanie na OUN jest dość łagodne, w większości przypadków widoczne bardziej w sferze psychicznej niż w aktywności ruchowej.
Metylofenidat – wskazania do stosowania
Głównym wskazaniem do stosowania metylofenidatu jest zespół nadpobudliwości ruchowej z deficytem uwagi (ADHD – attention deficit hyperactivity disorder), a konkretnie przypadki, kiedy inne metody terapeutyczne okazują się niewystarczające.
Wśród innych wskazań do stosowania metylofenidatu wymienia się:
hipersomnię idiopatyczną,
depresję,
Przeczytaj również:
Dieta przy ADHD – czy ma znaczenie?
Metylofenidat na ADHD – efekty i czas działania leku
Stosowanie metylofenidatu jest wskazane wyłącznie u pacjentów z ADHD w wieku minimum 6 lat, u których inne metody terapeutyczne, również niefarmakologiczne, nie przynoszą oczekiwanej poprawy. W zależności od indywidualnych wskazań lekarz może zlecić stosowanie metylofenidatu w formie:
preparatu o natychmiastowym działaniu – szybko się rozpuszcza i daje szybkie, lecz krótkotrwałe efekty;
kapsułek o zmodyfikowanym uwalnianiu – wchłaniają się wolniej, dzięki czemu pozwalają uzyskać trwalsze efekty.
Metylofenidat nie leczy ADHD, a jedynie pozwala na kontrolowanie jego objawów. Jakich efektów więc można spodziewać się przy jego stosowaniu? To przede wszystkich:
poprawa koncentracji i skupienia,
lepsza kontrola zachowania,
poprawa organizacji,
mniejsza impulsywność,
większy spokój wewnętrzny.
Opinie na temat skuteczności metylofenidatu są podzielone, jego działanie ma bowiem charakter mocno indywidualny i wymaga odpowiedniego dopasowania dawki przez lekarza specjalizującego się w leczeniu ADHD.
Dawkowanie metylofenidatu
Jak już wspomnieliśmy, metylofenidat powinien być stosowany wyłącznie u dzieci od 6. roku życia, u których inne formy terapii nie przyniosły oczekiwanych rezultatów. U młodszych dzieci, podobnie jak u osób dorosłych, nie oceniono bezpieczeństwa stosowania metylofenidatu.
Przed rozpoczęciem leczenia konieczne jest przeprowadzenie przez lekarza specjalizującego się w leczeniu zespołu nadpobudliwości ruchowej dokładnego wywiadu, a także badań określających stan zdrowia pacjenta.
Dawkowanie ustala się indywidualnie, uwzględniając nie tylko występujące u dziecka objawy, ale również jego wiek, ogólny stan zdrowia oraz formę leku (kapsułki o zmodyfikowanym uwalnianiu lub te o działaniu natychmiastowym).
W przypadku dzieci i młodzieży zazwyczaj zaczyna się od dawki 5mg na dobę, zwiększając ją stopniowo co tydzień, aż do uzyskania najniższej skutecznej dawki, nie więcej jednak niż ok. 60 mg na dobę.
W przypadku stosowania metylofenidatu o natychmiastowym działaniu dawkę dzieli się zwykle na dwie części przyjmowane rano i popołudniu. Kapsułki o zmodyfikowanym uwalnianiu przyjmuje się raz dziennie. Co ważne, nie należy ich rozgryzać ani kruszyć (zaburza to wchłanianie leku).
Metylofenidat przyjmować można z jedzeniem lub bez, ważne jest jednak przestrzeganie stałych pór (pozwala to utrzymać stały poziom dopaminy i noradrenaliny w OUN).
Co ważne, terapia metylofenidatem nie powinna trwać dłużej niż do osiągnięcia pełnoletności. Najlepiej jednak zakończyć ją w okresie dojrzewania.
Przeczytaj również:
ADHD u dorosłych – przyczyny, objawy, diagnozowanie, leczenie
Metylofenidat – skutki uboczne i potencjalne zagrożenia
Ze względu na potencjalne zagrożenia i możliwe działania niepożądane, w trakcie stosowania metylofenidatu należy regularnie monitorować stan zdrowia pacjenta, ze szczególnym uwzględnieniem jego kondycji psychicznej, wzrostu oraz statusu krążeniowego. Dodatkowo u pacjentów, u których występują jednocześnie zaburzenia psychiczne, należy zachować ostrożność i obserwować dziecko pod kątem występowania nowych objawów psychicznych.
Wśród najczęściej zgłaszanych przez pacjentów działań niepożądanych w trakcie stosowania metylofenidatu wymienia się:
ogólne osłabienie,
bezsenność,
bóle i zawroty głowy,
mimowolne skurcze mięśni,
wzmożoną drażliwość,
niepokój,
niestabilność emocjonalną, a nawet agresję,
bóle brzucha,
nudności i wymioty,
biegunki,
podwyższone ciśnienie tętnicze i inne zaburzenia rytmu serca,
zmniejszone łaknienie,
zmniejszenie masy ciała.
U niektórych pacjentów odnotowano ponadto:
płaczliwość,
stany depresyjne,
myśli samobójcze,
ból w klatce piersiowej,
duszności,
zaburzenia widzenia,
omamy wzrokowe i słuchowe.
W nielicznych przypadkach w trakcie stosowania metylofenidatu może dojść u pacjentów do:
niedokrwistości,
małopłytkowości,
leukopenii,
stanów zapalnych wątroby,
napadów padaczkowych,
odwracalnych niedokrwiennych zaburzeń neurologicznych,
objawów psychotycznych, w tym epizodów maniakalnych,
opóźnienia wzrostu.
W przypadku ich wystąpienia należy niezwłocznie przerwać stosowanie metylofenidatu i skontaktować się z lekarzem odpowiadającym za terapię.
Przeczytaj również:
ASD a ADHD/ADD: podobieństwa i różnice między tymi zaburzeniami
Stosowanie metylofenidatu a inne leki
Szczególną ostrożność należy także zachować w przypadku równoległego stosowania metylofenidatu z innymi lekami. W wielu przypadkach może dochodzić bowiem do zmniejszenia skuteczności leków stosowanych w tym samym czasie, a także do groźnych dla zdrowia pacjenta interakcji.
Wśród leków, których należy unikać przy jednoczesnym stosowaniu metylofenidatu wymienia się zwłaszcza:
inhibitory MAO – zwiększa to znacząco ryzyko wystąpienia przełomu nadciśnieniowego,
inne leki serotoninergiczne – w przypadku równoległego stosowania wzrasta ryzyko zespołu serotoninowego,
leki modyfikujące ciśnienie tętnicze krwi – zarówno te obniżające je, jak i leki na nadciśnienie,
antagonistów receptora alfa-2,
substancje o działaniu dopaminergicznym,
leki na zgagę,
leki przeciwpsychotyczne,
leki przeciwpadaczkowe,
Uzależnienie i nadużywanie metylofenidatu
Metylofenidat, jako lek pobudzający OUN, niewłaściwie stosowany może uzależniać. Z tego względu niezwykle istotne jest, by w trakcie terapii pozostawać pod stałą kontrolą lekarza prowadzącego. Największe ryzyko uzależnienia występuje w przypadku stosowania metylofenidatu poza wskazaniami, m.in. w celu poprawy sprawności i wydajności umysłowej (np. przez studentów w celu wydłużenia czasu nauki), a także w przypadku zwiększania dawki bez konsultacji z lekarzem.
Nadużywanie metylofenidatu może prowadzić do poważnych powikłań zdrowotnych, a także wywoływać nowe lub pogarszać wcześniej występujące zaburzenia psychotyczne, zwłaszcza u osób, u których w przeszłości występowała choroba afektywna dwubiegunowa czy depresja.
Ze względu na ryzyko wystąpienia objawów odstawiennych nie zaleca się nagłego przerywania leczenia metylofenidatem, zwłaszcza przy długotrwałym stosowaniu.
Czy metylofenidat można kupić bez recepty? Status prawny w Polsce
Metylofenidat w większości krajów, w tym w Polsce, zaliczany jest ze względu na swój potencjał uzależniający do grupy II-P, czyli narkotyków. Jest to substancja legalna w Polsce, jednak jej sprzedaż możliwa jest wyłącznie w aptekach na podstawie specjalnej recepty lekarskiej. Występuje on pod kilkoma nazwami handlowymi, w różnych dawkach i postaciach (m.in. tabletki o przedłużonym uwalnianiu).
