Metylofenidat – co to jest i jak działa na układ nerwowy?
Metylofenidat to łagodny środek pobudzający ośrodkowy układ nerwowy (OUN), występujący w formie preparatów o natychmiastowym lub przedłużonym uwalnianiu. Jego mechanizm działania nie jest dokładnie znany, najprawdopodobniej jednak wpływa na uwalnianie z neuronów dopaminy i noradrenaliny, jednocześnie ograniczając ich wychwyt zwrotny przez neurony presynaptyczne. W efekcie obserwuje się stymulację korową oraz pobudzenie tworu siatkowatego. Co ciekawe, lek ten występuje w formie mieszaniny racemicznej, zawierającej izomery o mniejszej lub większej aktywności farmakologicznej.
Jego działanie na OUN jest dość łagodne, w większości przypadków widoczne bardziej w sferze psychicznej niż w aktywności ruchowej.
Metylofenidat – wskazania do stosowania
Głównym wskazaniem do stosowania metylofenidatu jest zespół nadpobudliwości ruchowej z deficytem uwagi (ADHD – attention deficit hyperactivity disorder), a konkretnie przypadki, kiedy inne metody terapeutyczne okazują się niewystarczające.
Wśród innych wskazań do stosowania metylofenidatu wymienia się:
hipersomnię idiopatyczną,
depresję,
Przeczytaj również:
Dieta przy ADHD – czy ma znaczenie?
Metylofenidat na ADHD – efekty i czas działania leku
Stosowanie metylofenidatu jest wskazane wyłącznie u pacjentów z ADHD w wieku minimum 6 lat, u których inne metody terapeutyczne, również niefarmakologiczne, nie przynoszą oczekiwanej poprawy. W zależności od indywidualnych wskazań lekarz może zlecić stosowanie metylofenidatu w formie:
preparatu o natychmiastowym działaniu – szybko się rozpuszcza i daje szybkie, lecz krótkotrwałe efekty;
kapsułek o zmodyfikowanym uwalnianiu – wchłaniają się wolniej, dzięki czemu pozwalają uzyskać trwalsze efekty.
Metylofenidat nie leczy ADHD, a jedynie pozwala na kontrolowanie jego objawów. Jakich efektów więc można spodziewać się przy jego stosowaniu? To przede wszystkich:
poprawa koncentracji i skupienia,
lepsza kontrola zachowania,
poprawa organizacji,
mniejsza impulsywność,
większy spokój wewnętrzny.
Opinie na temat skuteczności metylofenidatu są podzielone, jego działanie ma bowiem charakter mocno indywidualny i wymaga odpowiedniego dopasowania dawki przez lekarza specjalizującego się w leczeniu ADHD.
Przeczytaj również:
Leki na ADHD – rodzaje
Dawkowanie metylofenidatu
Jak już wspomnieliśmy, metylofenidat powinien być stosowany wyłącznie u dzieci od 6. roku życia, u których inne formy terapii nie przyniosły oczekiwanych rezultatów. U młodszych dzieci, podobnie jak u osób dorosłych, nie oceniono bezpieczeństwa stosowania metylofenidatu.
Przed rozpoczęciem leczenia konieczne jest przeprowadzenie przez lekarza specjalizującego się w leczeniu zespołu nadpobudliwości ruchowej dokładnego wywiadu, a także badań określających stan zdrowia pacjenta.
Dawkowanie ustala się indywidualnie, uwzględniając nie tylko występujące u dziecka objawy, ale również jego wiek, ogólny stan zdrowia oraz formę leku (kapsułki o zmodyfikowanym uwalnianiu lub te o działaniu natychmiastowym).
W przypadku dzieci i młodzieży zazwyczaj zaczyna się od dawki 5 mg na dobę, zwiększając ją stopniowo co tydzień, aż do uzyskania najniższej skutecznej dawki, nie więcej jednak niż ok. 60 mg na dobę.
W przypadku stosowania metylofenidatu o natychmiastowym działaniu dawkę dzieli się zwykle na dwie części przyjmowane rano i popołudniu. Kapsułki o zmodyfikowanym uwalnianiu przyjmuje się raz dziennie. Co ważne, nie należy ich rozgryzać ani kruszyć (zaburza to wchłanianie leku).
Metylofenidat przyjmować można z jedzeniem lub bez, ważne jest jednak przestrzeganie stałych pór (pozwala to utrzymać stały poziom dopaminy i noradrenaliny w OUN).
Co ważne, terapia metylofenidatem nie powinna trwać dłużej niż do osiągnięcia pełnoletności. Najlepiej jednak zakończyć ją w okresie dojrzewania.
Przeczytaj również:
ADHD u dorosłych – przyczyny, objawy, diagnozowanie, leczenie
Metylofenidat – skutki uboczne i potencjalne zagrożenia
Ze względu na potencjalne zagrożenia i możliwe działania niepożądane, w trakcie stosowania metylofenidatu należy regularnie monitorować stan zdrowia pacjenta, ze szczególnym uwzględnieniem jego kondycji psychicznej, wzrostu oraz statusu krążeniowego. Dodatkowo u pacjentów, u których występują jednocześnie zaburzenia psychiczne, należy zachować ostrożność i obserwować dziecko pod kątem występowania nowych objawów psychicznych.
Wśród najczęściej zgłaszanych przez pacjentów działań niepożądanych w trakcie stosowania metylofenidatu wymienia się:
ogólne osłabienie,
bezsenność,
bóle i zawroty głowy,
mimowolne skurcze mięśni,
wzmożoną drażliwość,
niepokój,
niestabilność emocjonalną, a nawet agresję,
bóle brzucha,
nudności i wymioty,
biegunki,
podwyższone ciśnienie tętnicze i inne zaburzenia rytmu serca,
zmniejszone łaknienie,
zmniejszenie masy ciała.
U niektórych pacjentów odnotowano ponadto:
płaczliwość,
stany depresyjne,
myśli samobójcze,
ból w klatce piersiowej,
duszności,
zaburzenia widzenia,
omamy wzrokowe i słuchowe.
W nielicznych przypadkach w trakcie stosowania metylofenidatu może dojść u pacjentów do:
niedokrwistości,
małopłytkowości,
leukopenii,
stanów zapalnych wątroby,
napadów padaczkowych,
odwracalnych niedokrwiennych zaburzeń neurologicznych,
objawów psychotycznych, w tym epizodów maniakalnych,
opóźnienia wzrostu.
W przypadku ich wystąpienia należy niezwłocznie przerwać stosowanie metylofenidatu i skontaktować się z lekarzem odpowiadającym za terapię.
Przeczytaj również:
ADHD u dzieci – jak rozpoznać, objawy, kiedy leki
Stosowanie metylofenidatu a inne leki
Szczególną ostrożność należy także zachować w przypadku równoległego stosowania metylofenidatu z innymi lekami. W wielu przypadkach może dochodzić bowiem do zmniejszenia skuteczności leków stosowanych w tym samym czasie, a także do groźnych dla zdrowia pacjenta interakcji.
Wśród leków, których należy unikać przy jednoczesnym stosowaniu metylofenidatu wymienia się zwłaszcza:
inhibitory MAO – zwiększa to znacząco ryzyko wystąpienia przełomu nadciśnieniowego,
inne leki serotoninergiczne – w przypadku równoległego stosowania wzrasta ryzyko zespołu serotoninowego,
leki modyfikujące ciśnienie tętnicze krwi – zarówno te obniżające je, jak i leki na nadciśnienie,
antagonistów receptora alfa-2,
substancje o działaniu dopaminergicznym,
leki na zgagę,
leki przeciwpsychotyczne,
leki przeciwpadaczkowe,
Uzależnienie i nadużywanie metylofenidatu
Metylofenidat, jako lek pobudzający OUN, niewłaściwie stosowany może uzależniać. Z tego względu niezwykle istotne jest, by w trakcie terapii pozostawać pod stałą kontrolą lekarza prowadzącego. Największe ryzyko uzależnienia występuje w przypadku stosowania metylofenidatu poza wskazaniami, m.in. w celu poprawy sprawności i wydajności umysłowej (np. przez studentów w celu wydłużenia czasu nauki), a także w przypadku zwiększania dawki bez konsultacji z lekarzem.
Nadużywanie metylofenidatu może prowadzić do poważnych powikłań zdrowotnych, a także wywoływać nowe lub pogarszać wcześniej występujące zaburzenia psychotyczne, zwłaszcza u osób, u których w przeszłości występowała choroba afektywna dwubiegunowa czy depresja.
Ze względu na ryzyko wystąpienia objawów odstawiennych nie zaleca się nagłego przerywania leczenia metylofenidatem, zwłaszcza przy długotrwałym stosowaniu.
Przeczytaj również:
Centanafadyna – czy będzie przełomowym lekiem w leczeniu ADHD?
Czy metylofenidat można kupić bez recepty? Status prawny w Polsce
Metylofenidat w większości krajów, w tym w Polsce, zaliczany jest ze względu na swój potencjał uzależniający do grupy II-P, czyli narkotyków. Jest to substancja legalna w Polsce, jednak jej sprzedaż możliwa jest wyłącznie w aptekach na podstawie specjalnej recepty lekarskiej. Występuje on pod kilkoma nazwami handlowymi, w różnych dawkach i postaciach (m.in. tabletki o przedłużonym uwalnianiu).
