Czym jest stan pomroczny?
W literaturze stan pomroczny definiuje się jako zaburzenia orientacji w czasie, przestrzeni, sytuacji i otoczeniu.
Stan pomroczny zalicza się do jakościowych zaburzeń świadomości. W starszych klasyfikacjach psychiatrycznych bywał wiązany z organicznymi zaburzeniami dysocjacyjnymi (F06.5 według ICD-10).
Ilościowe a jakościowe zaburzenia świadomości
Badacze kwalifikują stan pomroczny jako jedno z tzw. zaburzeń jakościowych świadomości. Wśród nich wymienia się także: stan majaczeniowy, stan splątaniowy (splątanie), stan onejroidalny. Każdy z nich cechują nieco inne objawy.
Sam zespół zamroczeniowy może przybrać jedną z kilku postaci:
zamroczenie przysenne wywoływane przez nagłe przebudzenie,
upojenie patologiczne wywołane przez alkohol,
afekt patologiczny sprowokowany sytuacyjnie,
stan marzeniowy wywołany przez napad padaczkowy.
Zamroczenie jasne, zamroczenie wytwórcze oraz stan ekstatyczny nie mają jasno określonego czynnika wywołującego. Znaczenie podziału wykracza poza jedynie akademicką systematykę.
Poszczególne rodzaje zespołów zamroczeniowych w odmienny sposób wpływają na emocje, orientację i pamięć. Charakterystyczną cechą wszystkich stanów pomrocznych jest ich nagły początek i koniec, które można porównać do włączenia i wyłączenia światła.
Zaburzenia jakościowe świadomości trzeba odróżnić od zaburzeń ilościowych. W tej drugiej grupie znajduje się: senność, półśpiączka i śpiączka. Wszystkie prowadzą do ilościowego obniżenia poziomu świadomości.
Przeczytaj również:
Zaburzenia świadomości – kiedy mogą wystąpić?
Jakie są przyczyny stanu pomrocznego?
Stany pomroczne mogą być wywołane przez wiele czynników. Do najczęstszych można zaliczyć:
urazy mechaniczne,
zaburzenia przepływu krwi,
niedotlenienie mózgu,
Ograniczenie świadomości jest też jednym z objawów zatrucia układu nerwowego lub hipotermii. Do zaburzeń świadomości mogą prowadzić też różne leki (np. benzodiazepiny, opioidy, leki przeciwcholinergiczne, neuroleptyki, leki nasenne). Ograniczone rozeznanie to częsty efekt przyjmowania leków nasennych, uspokajających, psychotropowych, cholinolitycznych.
W ekstremalnych przypadkach do pomroczności doprowadza zaburzenie poziomu sodu lub wapnia oraz hipoglikemia występująca przy niekontrolowanej cukrzycy lub przedłużającym się wysiłku fizycznym, zwłaszcza u osób leczonych insuliną.
Objawy stanu pomrocznego
Stan pomroczny to zaburzenie świadomości, uwagi i funkcji poznawczych, które może objawiać się na wiele sposobów. Zachowanie chorego często przybiera postać ruchów mimowolnych i ruchów impulsywnych. Pojawiają się znaczne zaburzenia orientacji co do czasu, miejsca i sytuacji, a niekiedy iluzje, błędna interpretacja bodźców czy urojenia.
Roztargnienie i brak zainteresowania otoczeniem nie pozwala na podejmowanie zorganizowanej działalności. W zależności od przyczyny chory wypowiada pojedyncze słowa lub przeciwnie – milczy. Częstymi objawami są też nadmierna senność bez uczucia wypoczynku oraz obniżony czas reakcji.
Stany zamroczeniowe charakteryzują się też zaburzeniami pamięci. W większości przypadków chorzy nie pamiętają niczego z okresu dolegliwości. Niekiedy pamięć bywa fragmentaryczna, innym razem – zniekształcona. Ograniczenia świadomości powodują, że dużo łatwiej o wypadek w życiu codziennym.
W przypadku zamroczenia wytwórczego u pacjentów pojawiają się złudzenia i urojenia dotyczące rzeczywistości. Może to pociągać za sobą trudne do przewidzenia zachowanie chorego i uruchomienie się syndromu walki lub ucieczki.
Przeczytaj również:
Odmienne stany świadomości – czym są, objawy, przyczyny i wpływ na mózg
Ile trwa stan pomroczny?
Czas trwania stanu pomroczności jest silnie osobniczy i zależy od przyczyny oraz rodzaju ograniczenia świadomości. W przypadkach zamroczenia przysennego lub afektu patologicznego zaburzenie trwa zaledwie moment i kończy się nagle. Upojenie patologiczne potrafi utrzymywać się przez kilka godzin. W przypadku zamroczenia jasnego lub wytwórczego objawy trwają nawet kilka dni, rzadziej dłużej.
Jak wygląda diagnostyka stanu pomrocznego i jakie badania wykonuje lekarz?
Podstawą diagnostyki jest szybka ocena stanu neurologicznego oraz poszukiwanie przyczyny zaburzeń świadomości. Podstawowe badania obejmują:
EKG serca;
badanie krwi z uwzględnieniem morfologii, elektrolitów, obecności leków (m.in. leków sedatywnych), toksyn (etanolu), gazometrii;
elektroencefalografia (EEG).
Badania dodatkowe obejmują krzepliwość krwi i ocenę czynności wątroby. Coraz częściej wykorzystuje się badanie wideo EEG (jednoczesny zapis EEG i obrazu wideo pacjenta). Jeszcze dalej idzie monitorowanie multimodalne, które łączy 24-godzinny zapis EEG, zapis ruchu gałek ocznych, czynności EKG serca. U dzieci stosuje się SEP, czyli somatosensoryczne potencjały wywołane. Badanie polega na drażnieniu nerwu czuciowego prądem elektrycznym.
U pacjentów z zaburzeniami świadomości wykorzystuje się też słuchowe potencjały wywołane pnia mózgu. To bezinwazyjne badanie aktywności bioelektrycznej mózgu w odpowiedzi na bodźce dźwiękowe. W medycynie używa się go też do ostatecznego stwierdzenia śmierci pnia mózgu.
W przypadku podejrzenia stanu pomroczności lekarz powinien pamiętać o przeprowadzeniu diagnostyki różnicowej. W szczególności należy uważać na zbliżone objawy, jakie mogą pojawić się w przypadku padaczki, zaburzeń afektywnych dwubiegunowych, zaburzeń dysocjacyjnych (np. fugi dysocjacyjnej – nagłej ucieczki z domu lub pracy). Zbliżone symptomy może dawać też zapalenie mózgu, udar mózgu lub różnego rodzaju choroby neurodegeneracyjne.
Leczenie stanu pomrocznego
Sposób leczenia stanu pomrocznego zależy przede wszystkim od czynnika, który wywołał zaburzenie świadomości. W wielu przypadkach pomroczność pojawia się i znika nagle bez wyraźnej przyczyny. W takich przypadkach należy jedynie zapewnić pacjentowi bezpieczeństwo i spokój. Ważne jest ograniczenie bodźców, zaciemnienie okien i wyciszenie pomieszczenia.
W przypadku zatrucia należy niezwłocznie podać odpowiednie antidotum (np. nalokson w przypadku przyjęcia zbyt dużej dawki opioidów). U pacjentów z cukrzycą w przypadku hipoglikemii podaje się dożylnie roztwór glukozy. Wystąpienie encefalopatii Wernickego wymaga zaaplikowania witaminy B1 oraz glukozy.
