Czym jest dapagliflozyna? Mechanizm działania i skuteczność dapagliflozyny
Dapagliflozyna to związek organiczny należący do grupy flozyn, czyli inhibitorów kotransportera sodowo-glukozowego typu 2 (SGLT2). Jest on zlokalizowany w bliższych kanalikach nerkowych i odpowiada za zwrotne wchłanianie glukozy z moczu pierwotnego do krwi. Zablokowanie SGLT2 powoduje wydalanie glukozy wraz z moczem na drodze zmniejszenia wchłaniania zwrotnego glukozy i obniżenia progu nerkowego dla glukozy. U osób z cukrzycą typu 2 przyjmujących 10 mg na dobę z moczem wydala się ok. 70 g glukozy dziennie, co odpowiada ok. 280 kcal. Glikozuria – czyli właśnie obecność cukru w moczu – przyczynia się do powstania ujemnego bilansu energetycznego, zwiększa wrażliwość tkanek na insulinę, ale także ma udział w zmniejszeniu masy ciała. Dlatego po dapagliflozynie można zaobserwować chudnięcie. Działanie leku nie zależy od wydzielania insuliny, dlatego stosowany samodzielnie rzadko powoduje hipoglikemię.
Dapagliflozyna działa także:
- kardioprotekcyjnie (zmniejsza ryzyko hospitalizacji z powodu niewydolności serca i zgonu z przyczyn sercowo-naczyniowych),
- hipotensyjnie (obniża ciśnienie skurczowe średnio o ok. 3–4 mm Hg),
- nefroprotekcyjnie (spowalnia utratę czynności nerek).
Korzyści sercowe i nerkowe nie wynikają wyłącznie z obniżenia glikemii – wykazano je także u osób bez cukrzycy. Warto wspomnieć, że do czasu aż flozyny zostały wdrożone do rutynowego leczenia cukrzycy, konieczne było stosowanie wielu różnych leków, które pomagały radzić sobie z powikłaniami, ale stwarzały ryzyko występowania wielu działań ubocznych.
W literaturze zwraca się też uwagę na bezpieczeństwo stosowania flozyn. Najczęstsze działania niepożądane, takie jak infekcje narządów płciowych, mają zwykle łagodny przebieg i rzadko wymagają przerwania terapii. Niektóre powikłania – np. kwasica ketonowa – wymagają jednak natychmiastowego odstawienia leku. Są to też leki łatwo dostępne i refundowane w określonych wskazaniach, co umożliwia ich zastosowanie u szerokich grup pacjentów.
Pomimo iż dapagliflozyna nadal jest stosunkowo nowym lekiem – w Unii Europejskiej stosuje się ją od 2012 r., w Stanach Zjednoczonych od 2014 r. – w 2021 r. flozyny trafiły na Modelową Listę Leków Podstawowych WHO (WHO Model List of Essential Medicines), a dapagliflozyna figuruje na niej jako alternatywa terapeutyczna dla empagliflozyny. Za jej opracowanie odpowiadają AstraZeneca oraz Bristol-Myers Squibb.
Przeczytaj również:
Metformina – lek na cukrzycę i... odchudzanie? Efekty, dawkowanie, skutki uboczne
Wskazania do stosowania dapagliflozyny
Zgodnie z aktualną Charakterystyką Produktu Leczniczego dapagliflozyna ma trzy wskazania: cukrzycę typu 2, przewlekłą niewydolność serca i przewlekłą chorobę nerek.
Cukrzyca typu 2
Dapagliflozyna jest stosowana w leczeniu niewystarczająco kontrolowanej cukrzycy typu 2 u dorosłych oraz dzieci od 10. roku życia, jako uzupełnienie diety i aktywności fizycznej. Wykorzystuje się ją w monoterapii, jeżeli stosowanie metforminy nie jest możliwe ze względu na brak tolerancji. Dapagliflozynę wykorzystuje się też w leczeniu skojarzonym z innymi lekami przeciwcukrzycowymi, które obniżają stężenie glukozy we krwi, w tym z insuliną.
U osób z cukrzycą typu 2 i chorobą sercowo-naczyniową, niewydolnością serca lub przewlekłą chorobą nerek europejskie wytyczne zalecają flozynę ze względu na ochronę serca i nerek – niezależnie od wartości hemoglobiny glikowanej (HbA1c).
Niewydolność serca
Dapagliflozyna jest wskazana u dorosłych w leczeniu objawowej przewlekłej niewydolności serca – zarówno z obniżoną, jak i z łagodnie obniżoną lub zachowaną frakcją wyrzutową lewej komory, niezależnie od tego, czy pacjent choruje na cukrzycę. W badaniu DAPA-HF (frakcja wyrzutowa ≤40%) dodanie dapagliflozyny do standardowego leczenia zmniejszyło ryzyko zgonu z przyczyn sercowo-naczyniowych lub zaostrzenia niewydolności serca o ok. 26%, a w badaniu DELIVER (frakcja wyrzutowa >40%) – o ok. 18%. Wytyczne Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego (ESC) zalecają dapagliflozynę lub empagliflozynę we wszystkich typach przewlekłej niewydolności serca.
Wielowektorowe działanie dapagliflozyny jest widoczne przede wszystkim u osób cierpiących z powodu niewydolności serca. Wśród proponowanych mechanizmów korzystnego działania flozyn na serce wymienia się to, że:
- Zwiększają transport tlenowy.
- Obniżają aktywność układu współczulnego.
- Poprawiają funkcje śródbłonka.
- Zmniejszają stan zapalny.
- Wykazują działanie hamujące procesy włóknienia.
- Zmniejszają obciążenie wstępne i następcze serca dzięki działaniu moczopędnemu i zwiększonemu wydalaniu sodu.
Mechanizmy te opisano w dużej części w badaniach eksperymentalnych. Potwierdzonym klinicznie efektem jest natomiast mniejsze ryzyko hospitalizacji z powodu niewydolności serca i zgonu z przyczyn sercowo-naczyniowych. Niektóre analizy sugerują także mniejsze ryzyko migotania przedsionków, ale dane dotyczące zaburzeń rytmu serca i nagłego zatrzymania krążenia nie są jednoznaczne.
Przewlekła choroba nerek
Dapagliflozyna jest wskazana u dorosłych z przewlekłą chorobą nerek, także bez cukrzycy. W badaniu DAPA-CKD (chorzy z eGFR 25–75 ml/min/1,73 m² i albuminurią) lek zmniejszył ryzyko trwałego pogorszenia czynności nerek, schyłkowej niewydolności nerek lub zgonu z przyczyn nerkowych bądź sercowo-naczyniowych (9,2% wobec 14,5% w grupie placebo), a także ryzyko zgonu z jakiejkolwiek przyczyny. Największe korzyści odnoszą osoby z albuminurią, czyli podwyższoną utratą białka z moczem. Międzynarodowe wytyczne KDIGO z 2024 r. zalecają flozyny m.in. chorym z przewlekłą chorobą nerek i cukrzycą typu 2 lub albuminurią, jeśli eGFR wynosi co najmniej 20 ml/min/1,73 m².
Przeczytaj również:
Cukrzyca typu 1 – na czym polega? Czym się różni się od cukrzycy typu 2? Czy jest uleczalna
Dawkowanie dapagliflozyny
We wszystkich wskazaniach zalecana dawka to 10 mg raz na dobę. Tabletkę połyka się w całości o dowolnej porze, z posiłkiem lub bez, najlepiej codziennie o tej samej godzinie. U osób z ciężką niewydolnością wątroby leczenie rozpoczyna się od 5 mg. Ze względu na ograniczone doświadczenie nie zaleca się rozpoczynania terapii, gdy GFR wynosi poniżej 25 ml/min.
Działanie obniżające glikemię słabnie, gdy GFR spada poniżej 45 ml/min – wtedy lekarz może dołączyć inny lek przeciwcukrzycowy. Korzyści sercowe i nerkowe wykazano jednak także u osób z obniżonym GFR. W pierwszych tygodniach leczenia może wystąpić niewielki, przejściowy spadek eGFR (w badaniach średnio o ok. 4 ml/min/1,73 m²). Jest to spodziewany efekt działania leku, a nie objaw uszkodzenia nerek – w dłuższej obserwacji czynność nerek pogarszała się wolniej niż u osób przyjmujących placebo.
Preparaty z dapagliflozyną
Na polskim rynku dapagliflozyna jest dostępna pod postacią tabletek powlekanych. Oryginalnym preparatem jest Forxiga (5 mg i 10 mg). Dostępne są też leki generyczne, m.in. Daforbis, Dapazyna, Diaflix i Dapagliflozin Viatris. W Unii Europejskiej zarejestrowano również tabletki łączące dapagliflozynę z metforminą (Xigduo).
Kiedy nie należy stosować dapagliflozyny?
Jedynym przeciwwskazaniem jest nadwrażliwość (alergia) na dapagliflozynę lub którąkolwiek substancję pomocniczą. Tabletki zawierają laktozę, dlatego nie powinny ich przyjmować osoby z rzadkimi dziedzicznymi zaburzeniami, takimi jak nietolerancja galaktozy czy całkowity niedobór laktazy.
Dapagliflozyny nie należy stosować w leczeniu cukrzycy typu 1 – w badaniach u tych chorych często występowała kwasica ketonowa. Przy podejrzeniu lub rozpoznaniu kwasicy ketonowej lek należy natychmiast odstawić. Lekarz powinien zwrócić uwagę także na:
- zaawansowaną chorobę nerek – nie zaleca się rozpoczynania terapii przy GFR poniżej 25 ml/min;
- niewydolność wątroby, zwłaszcza ciężką, która zwiększa ekspozycję na dapagliflozynę;
- występowanie chorób mogących potęgować niedobór płynów w organizmie (np. choroby przewodu pokarmowego z wymiotami lub biegunką), a także podeszły wiek i przyjmowanie leków moczopędnych lub obniżających ciśnienie u osób z niskim ciśnieniem w wywiadzie;
- zwiększone ryzyko zakażenia układu moczowego oraz odmiedniczkowego zapalenia nerek – w razie odmiedniczkowego zapalenia nerek lub urosepsy lekarz może czasowo przerwać leczenie;
- czynniki zwiększające ryzyko kwasicy ketonowej: małą rezerwę wydzielania insuliny (np. cukrzyca typu LADA), przebyte zapalenie trzustki, znacznie ograniczone spożycie pokarmów, ciężkie odwodnienie, nadużywanie alkoholu i nagłe zmniejszanie dawek insuliny;
- znacznie podwyższony hematokryt – wymaga kontroli i diagnostyki;
- niewydolność serca w IV klasie według Nowojorskiego Towarzystwa Kardiologicznego (NYHA) – doświadczenie w tej grupie jest ograniczone.
Dapagliflozyny nie zaleca się w II i III trymestrze ciąży – po stwierdzeniu ciąży lek należy odstawić. Nie należy jej stosować w okresie karmienia piersią.
Przeczytaj również:
Stymulatory GLP-1 (agoniści GLP-1) – czym są? Rodzaje. Jak działają? Cena i recepta
Objawy wymagające pilnego kontaktu z lekarzem
Należy niezwłocznie skontaktować się z lekarzem lub udać do szpitala, jeśli w trakcie leczenia wystąpią:
- nudności, wymioty, ból brzucha, nasilone pragnienie, szybki i głęboki oddech, splątanie, nietypowa senność lub zmęczenie, słodkawy zapach z ust – mogą to być objawy kwasicy ketonowej, która przy flozynach może się rozwinąć nawet przy prawidłowym lub tylko nieznacznie podwyższonym stężeniu glukozy we krwi;
- ból, tkliwość, zaczerwienienie lub obrzęk narządów płciowych bądź okolicy krocza z gorączką lub złym samopoczuciem – mogą wskazywać na zgorzel Fourniera, rzadkie, ale groźne zakażenie wymagające pilnego leczenia;
- obrzęk twarzy, języka lub gardła, trudności w połykaniu lub oddychaniu – objawy obrzęku naczynioruchowego.
Leczenie przerywa się także w razie hospitalizacji z powodu dużej operacji lub ciężkiej ostrej choroby. Przy wymiotach, biegunce, gorączce lub braku możliwości jedzenia i picia trzeba skontaktować się z lekarzem, który może zalecić czasowe wstrzymanie leku do czasu wyrównania nawodnienia.
Dapagliflozyna a inne leki
W przypadku stosowania diuretyków pętlowych i tiazydów razem z dapagliflozyną wzrasta ryzyko odwodnienia i hipotensji. Flozyny stosowane samodzielnie rzadko powodują hipoglikemię, może jednak do niej dojść w przypadku stosowania ich razem z pochodnymi sulfonylomocznika albo insuliną. Takie połączenie może być niebezpieczne dla osób kierujących pojazdami lub operatorów maszyn. W przypadku łącznego stosowania dapagliflozyny z insuliną lub lekami zwiększającymi wydzielanie insuliny konieczne może być ograniczenie dawki tych leków.
Dapagliflozyna może zwiększać wydalanie litu z moczem i obniżać jego stężenie we krwi. Osoby leczone litem wymagają częstszej kontroli jego stężenia po rozpoczęciu terapii lub zmianie dawki.
Poza tymi interakcjami dapagliflozyna rzadko wchodzi w istotne interakcje z innymi lekami. Jest przekształcana głównie przez enzym UGT1A9 do nieaktywnego metabolitu, a w badaniach laboratoryjnych nie hamowała ani nie pobudzała enzymów cytochromu P450 (m.in. CYP1A2, CYP2B6 i CYP3A4), które rozkładają wiele popularnych leków. Nie wpływa istotnie m.in. na działanie warfaryny, digoksyny czy simwastatyny.
Ze względu na mechanizm działania u osób przyjmujących dapagliflozynę badanie moczu wykaże obecność glukozy. Do oceny kontroli glikemii nie należy też używać testu 1,5-anhydroglucytolu (1,5-AG), ponieważ jego wyniki są wtedy niewiarygodne.
Działania niepożądane związane z przyjmowaniem dapagliflozyny
Jak każdy lek, również dapagliflozyna może wywoływać różnego rodzaju skutki uboczne. Większość z nich ma łagodny przebieg. Według Charakterystyki Produktu Leczniczego występują:
- bardzo często (u więcej niż 1 na 10 osób) – hipoglikemia, ale tylko przy łączeniu z pochodnymi sulfonylomocznika lub insuliną;
- często (do 1 na 10 osób) – stany zapalne i infekcje (głównie grzybicze) narządów płciowych, zakażenia układu moczowego, zawroty głowy, wysypka, ból pleców, bolesne oddawanie moczu, wielomocz, zwiększony hematokryt, przejściowe zmniejszenie klirensu kreatyniny na początku leczenia, dyslipidemia (niewielkie zmiany stężenia cholesterolu);
- niezbyt często (do 1 na 100 osób) – zaparcia, suchość w ustach, nadmierne pragnienie, oddawanie moczu w nocy, odwodnienie i niedociśnienie, zwiększenie stężenia kreatyniny i mocznika we krwi, zmniejszenie masy ciała;
- rzadko i bardzo rzadko – cukrzycowa kwasica ketonowa, zgorzel Fourniera, obrzęk naczynioruchowy, cewkowo-śródmiąższowe zapalenie nerek.
Infekcje narządów płciowych występowały w badaniach u 5,5% osób przyjmujących dapagliflozynę (wobec 0,6% przy placebo), częściej u kobiet i u osób, które przechodziły je wcześniej. Zwykle ustępują po standardowym leczeniu i rzadko są powodem odstawienia leku. U osób z cukrzycą ważna jest też regularna kontrola stóp – w długotrwałych badaniach z flozynami obserwowano więcej amputacji w obrębie kończyn dolnych (głównie palców), choć nie wiadomo, czy dotyczy to całej grupy leków.
Przeczytaj również:
Semaglutyd na odchudzanie – efekty, wskazania i skutki uboczne
Empagliflozyna a dapagliflozyna. Czym się różnią?
Zarówno empagliflozyna, jak i dapagliflozyna działają w taki sam sposób – jako inhibitory SGLT2. Obie mają udokumentowane korzyści w cukrzycy typu 2, niewydolności serca i przewlekłej chorobie nerek i obie przyjmuje się raz na dobę. Nie przeprowadzono jednak badań klinicznych, które porównywałyby je bezpośrednio pod kątem zawałów, udarów czy zgonów.
Duże badania obserwacyjne wskazują, że w zalecanych dawkach ich skuteczność sercowo-naczyniowa jest porównywalna. W amerykańskiej analizie obejmującej ponad 400 tys. pacjentów osoby rozpoczynające leczenie dapagliflozyną miały nieco wyższe ryzyko hospitalizacji z powodu niewydolności serca niż leczone empagliflozyną – różnica dotyczyła głównie niższej dawki 5 mg. Rzadziej występowały u nich natomiast infekcje narządów płciowych i kwasica ketonowa. Wybór konkretnej flozyny zależy zwykle od wskazania, chorób współistniejących i zasad refundacji.
Czy dapagliflozyna jest na odchudzanie?
Dapagliflozyna nie jest zarejestrowana jako lek odchudzający, choć może powodować pewną utratę masy ciała jako efekt uboczny. Dlaczego? Dapagliflozyna blokuje białko SGLT2 w nerkach, przez co glukoza zamiast być wchłaniana z powrotem do krwi, jest wydalana z moczem. To oznacza utratę ok. 60–80 g glukozy dziennie (ok. 240–320 kcal), co przekłada się na utratę kalorii. W badaniach u osób z cukrzycą typu 2 masa ciała zmniejszała się średnio o ok. 2–3 kg w ciągu pół roku, czyli o ok. 1,5–2 kg więcej niż w grupie placebo. Ubytek dotyczył głównie tkanki tłuszczowej, a nie mięśni czy wody.
Ilość wydalanej glukozy zależy od jej stężenia we krwi i od pracy nerek. U osób bez cukrzycy jest więc mniejsza, a spadek masy ciała – skromniejszy. Utrata wagi bywa też mniejsza, niż wynikałoby z bilansu kalorii, ponieważ organizm częściowo ją kompensuje, np. większym apetytem. Przyjmowanie dapagliflozyny wyłącznie w celu odchudzania, bez wskazań medycznych, nie jest zalecane – wiąże się z ryzykiem działań niepożądanych bez udokumentowanej korzyści. W leczeniu otyłości stosuje się leki zarejestrowane w tym wskazaniu, np. z grupy agonistów receptora GLP-1.
Przeczytaj również:
Leki anorektyczne – jak działają? Rodzaje, dostępność i skuteczność
Czy dapagliflozyna jest na receptę? Cena i refundacja
Lek Forxiga zawierający dapagliflozynę jest dostępny wyłącznie na receptę. Ceny leków refundowanych są urzędowe i zmieniają się wraz z kolejnymi obwieszczeniami Ministra Zdrowia. Orientacyjnie pełna cena opakowania Forxiga 10 mg (30 tabletek) wynosi ok. 148 zł, a z odpłatnością 30% ok. 98 zł. Opakowania nierefundowane (np. 5 mg lub 28 tabletek) mają ceny rynkowe, różne w poszczególnych aptekach.
Refundacja przysługuje wyłącznie w określonych wskazaniach – m.in. w cukrzycy typu 2 u osób stosujących co najmniej jeden lek przeciwcukrzycowy, z HbA1c ≥7% i bardzo wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym, a dla preparatu Forxiga także w wybranych przypadkach niewydolności serca i przewlekłej choroby nerek. Osoby po 65. roku życia, które spełniają kryteria refundacyjne, mogą otrzymać lek bezpłatnie.
Od 1 lipca 2026 r. refundowane są też generyczne odpowiedniki dapagliflozyny (Daforbis, Dapazyna, Diaflix), ale – ze względu na ochronę patentową – wyłącznie w cukrzycy typu 2. Dlatego w aptece można zamienić generyk na Forxigę, ale nie odwrotnie.
Flozyny są jednym z ważniejszych osiągnięć współczesnej medycyny. Nie tylko pomagają kontrolować cukrzycę, ale też zmniejszają ryzyko hospitalizacji z powodu niewydolności serca i spowalniają postęp choroby nerek. Trzeba jednak pamiętać, że żadna terapia nie zastąpi zdrowej, zbilansowanej diety i ćwiczeń fizycznych.
