Czym jest układ odpornościowy i przed czym chroni organizm?
System obronny (odpornościowy) organizmu, potocznie określany jako układ odpornościowy, to zaawansowana sieć struktur i procesów odpowiedzialnych za wykrywanie oraz neutralizację czynników niebezpiecznych, do których zaliczyć można wirusy, bakterie, grzyby, pasożyty, toksyny, a nawet zmienione chorobowo własne komórki.
Odporność organizmu określana jest jako zdolność do obrony przed tymi patogenami.
Co wpływa na funkcjonowanie układu odpornościowego?
Sprawność mechanizmów kluczowych dla prawidłowej odporności organizmu nie zależy wyłącznie od wysokiego narażenia na kontakt z patogenami czy chwilowego wychłodzenia ciała. Jak wykazały liczne badania, na indywidualną kondycję układu immunologicznego wpływają uwarunkowania genetyczne, ogólny stan zdrowia – w tym historia wcześniejszych schorzeń czy urazów – ale także szeroko rozumiany styl życia (narażenie na stres, brak snu, dieta i aktywność fizyczna) oraz warunki środowiskowe, takie jak narażenie na smog.
Zioła a odporność – tradycyjne zastosowanie i badania
Właściwości przeciwzapalne, przeciwbakteryjne czy stymulujące nasilenie procesów immunologicznych sprawiły, że zioła od wieków stanowią naturalne wsparcie dla układu odpornościowego. Oczywiście dawniej znano po prostu, na podstawie obserwacji, właściwości lecznicze danego surowca bez znajomości mechanizmów jego działania. Dziś dzięki licznym badaniom są one coraz lepiej poznane i wyjaśnione, podobnie jak w wielu przypadkach znamy też skład chemiczny poszczególnych surowców.
Przeczytaj również:
Zioła na wątrobę – które najlepiej wspierają regenerację i pracę wątroby?
Zioła na wsparcie układu immunologicznego
Wiele roślin leczniczych pobudza organizm do podnoszenia ogólnej odporności na infekcje i doskonale nadaje się do domowej apteczki. Ważną funkcję w podnoszeniu odporności odgrywają flawonoidy, antocyjany, fitosterole, związki mineralne obecne w roślinach. Polisacharydy, białka i lektyny będące składnikiem niektórych roślin także w znacznym stopniu pobudzają pracę układu immunologicznego.
Zioła posiadają naturalne właściwości lecznicze, powodują nieliczne działania niepożądane, w wielu przypadkach ich stosowanie może zastąpić lub uzupełnić konwencjonalne leczenie. Zioła są doskonałym sposobem na odporność, wiele z nich można wyhodować samodzielnie, jednak należy pamiętać, że na ich właściwości lecznicze mają wpływ liczne czynniki jak np. rodzaj gleby, nasłonecznienie.
W celach leczniczych wykorzystywane są różne elementy ziół, np. liście, kwiaty, owoce, korzeń, kora. Można stosować zioła pojedynczo lub wykonywać z nich mieszanki, nalewki, syropy. W domowej apteczce nie powinno zabraknąć skutecznych i dobrych ziół na odporność. Zioła dostępne są w postaci herbatek do zaparzania, w tabletkach, wyciągach roślinnych, nalewkach lub jako składniki syropów.
Jeżówka purpurowa i inne gatunki wykorzystywane w lecznictwie
Jeżówka purpurowa (Echinacea purpurea) jest gatunkiem z rodziny astrowatych, pochodzącym z Ameryki Północnej, a uprawianym w Europie (w tym w Polsce) do celów ozdobnych i leczniczych. Jest najbardziej rozpoznawalnym przedstawicielem rodzaju jeżówka, choć w lecznictwie wykorzystuje się również m.in. jeżówkę wąskolistną (Echinacea angustifolia) oraz jeżówkę bladą (Echinacea pallida).
Surowcami zielarskimi są korzeń i ziele jeżówki purpurowej, z których uzyskuje się susz ziołowy. Ze świeżego ziela pozyskuje się również sok.
Preparaty zarówno ziela, jak i korzenia jeżówki purpurowej (podobnie jak preparaty jeżówki wąskolistnej i bladej) działają przeciwzapalnie, immunostymulująco oraz immunomodulująco. Wykazują również działanie przeciwwirusowe i przeciwbakteryjne. Z tego powodu jeżówka znalazła zastosowanie szczególnie w nawracających infekcjach dróg oddechowych, a za jej działanie odpowiada złożony kompleks substancji czynnych, w tym:
alkamidów, modulujących wydzielanie cytokin prozapalnych;
pochodnych kwasu kawowego, takich jak kwas cykoriowy, który poprzez hamowanie aktywności wydzielanego przez patogeny enzymu hialuronidazy w pewnym stopniu zapobiega rozprzestrzenianiu się infekcji bakteryjnych w głąb tkanek;
arabinogalaktanów (kwaśnych polisacharydów), pobudzających aktywność makrofagów.
Preparaty zawierające jeżówkę powinny być stosowane zaraz po zaobserwowaniu pierwszych objawów choroby, przez krótki czas, np. 7–10 dni. Kurację można powtórzyć po 3 tygodniach. W przypadku stosowania jeżówki w celach profilaktycznych (najczęściej jako składnika mieszanek ziołowych) czas stosowania można wydłużyć do 8 tygodni.
Ze względu na silny wpływ preparatów z jeżówki na układ odpornościowy nie powinny po nie sięgać osoby cierpiące na choroby autoimmunologiczne i układowe (np. stwardnienie rozsiane, toczeń rumieniowaty układowy czy reumatoidalne zapalenie stawów), a także osoby poddawane leczeniu immunosupresyjnemu po przeszczepach lub w trakcie leczenia niektórych chorób nowotworowych, np. białaczek.
Europejska Agencja Leków (EMA) nie zaleca – ze względu na brak badań – podawania preparatów z jeżówki kobietom w ciąży oraz karmiącym piersią. Nie wolno ich również podawać dzieciom poniżej 1. roku życia z powodu niedojrzałości układu odpornościowego i groźby zaburzenia jego funkcjonowania. Natomiast u dzieci poniżej 12. roku życia konieczna jest konsultacja z lekarzem.
Przeczytaj również:
Czarny bez dla dzieci – czy można podawać?
Bez czarny – jedna roślina, dwa surowce
Bez czarny (Sambucus nigra L.), nazywany również dzikim bzem, to duży krzew lub niewielkie drzewo. Jako roślina ruderalna często występuje na nieużytkach i w otoczeniu opuszczonych zabudowań. Wyróżniają go drobne, intensywnie pachnące, białe kwiaty zebrane w baldachogrona. Polska nazwa rośliny nawiązuje do barwy jej dojrzałych owoców.
W ziołolecznictwie najczęściej wykorzystuje się kwiat bzu czarnego (flos sambuci) oraz jego owoc (fructus sambuci).
Owoce bzu czarnego zawierają antocyjany, takie jak cyjanidyno-3-sambubiozyd i cyjanidyno-3-glukozyd, oraz flawonoidy, w tym rutynę i izokwercytrynę. Związkom tym przypisuje się działanie immunomodulujące, czyli regulujące pracę układu odpornościowego, oraz przeciwwirusowe. W badaniach wykazano, że antocyjany mogą blokować przyleganie wirusów do receptorów komórek gospodarza i wnikanie do ich wnętrza. Mechanizm ten może hamować namnażanie wirusa w początkowej fazie infekcji. Ponadto ekstrakty z owoców bzu czarnego stymulują produkcję cytokin prozapalnych, co może sprzyjać szybszej odpowiedzi układu odpornościowego na infekcję.
Uwaga: cyjanidyno-3-sambubiozydu, antocyjanu obecnego w dojrzałych owocach, nie należy mylić z sambunigryną – glikozydem cyjanogennym występującym w różnych częściach rośliny. Sambunigryna może działać toksycznie i powodować dolegliwości ze strony układu pokarmowego. Dlatego nie należy spożywać surowych owoców bzu czarnego. Odpowiednia obróbka termiczna zmniejsza zawartość związków cyjanogennych.
Kwiaty bzu czarnego zawierają frakcje polisacharydowe obecne również w naparach, którym przypisuje się właściwości wspierające odpowiedź immunologiczną organizmu. Ich działanie opisuje się jednak jako słabsze niż działanie ekstraktów z owoców. Kwiaty stanowią także surowiec tradycyjnie wykorzystywany do łagodzenia objawów infekcji, takich jak gorączka i stany zapalne.
Zarówno kwiaty, jak i owoce bzu czarnego zawierają również garbniki, którym przypisuje się działanie hamujące rozwój niektórych drobnoustrojów, w tym paciorkowców i drożdżaków.
Owoc dzikiej róży – więcej niż witamina C
Krzewy dzikiej róży można spotkać niemal na każdym kroku – w przydomowych ogrodach, parkach, wzdłuż dróg oraz na obrzeżach lasów. Choć dzika róża jest najpopularniejszym gatunkiem róży w Polsce, warto pamiętać, że owoce i płatki innych gatunków również są jadalne. Owoc róży (Fructus Rosae) to popularny surowiec zaliczany do tzw. owoców pozornych, inaczej rzekomych (pseudoowoców – pseudofructus). Jego mięsista część powstaje z przekształconego dna kwiatowego, a właściwe owoce znajdują się w jej wnętrzu.
Owoce dzikiej róży stanowią cenny surowiec witaminowy, kojarzony przede wszystkim z wysoką zawartością witaminy C – jedną z najwyższych wśród owoców występujących w Polsce. Zawierają również flawonoidy, takie jak kwercetyna i kemferol, karotenoidy, w tym likopen, oraz galaktolipid określany jako GOPO. Związkom tym przypisuje się właściwości immunomodulujące i antyoksydacyjne.
Witamina C wspiera funkcjonowanie komórek układu odpornościowego, w tym neutrofili i makrofagów, uczestniczących w zwalczaniu drobnoustrojów. Flawonoidy i inne polifenole wykazują właściwości antyoksydacyjne, a wraz z GOPO są badane także pod kątem działania przeciwzapalnego. Ochrona przed nadmiernym stresem oksydacyjnym ma znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania organizmu, również podczas infekcji i stanów zapalnych.
Przetwory z owoców róży – soki, syropy i herbatki – mogą urozmaicać dietę, także w okresie jesienno-zimowym. Do soku można dodawać przyprawy, takie jak kurkuma czy imbir, które wzbogacają jego smak i dostarczają związków o właściwościach antyoksydacyjnych.
Ostrożność przy regularnym spożywaniu soku z owoców róży powinny zachować osoby z kamicą szczawianową lub predyspozycją do jej rozwoju. Napary z owoców róży mogą stanowić alternatywę dla zwykłej herbaty, jednak ich przydatność do długotrwałego stosowania, szczególnie u małych dzieci, wymaga osobnej oceny.
Przeczytaj również:
Zioła na hemoroidy – jak leczyć hemoroidy naturalnymi sposobami?
Żeń-szeń – szerokie spektrum zastosowań
Żeń-szeń koreański, nazywany również żeń-szeniem prawdziwym (Panax ginseng), jest wykorzystywany w tradycyjnej medycynie chińskiej od tysiącleci. Surowcem zielarskim jest jego charakterystyczny korzeń. Za szczególnie wartościowy uznaje się tzw. żeń-szeń czerwony, czyli korzeń poddany działaniu gorącej pary, a następnie wysuszony. Podczas tej obróbki surowiec ciemnieje.
Korzeń żeń-szenia koreańskiego zawiera związki czynne, takie jak saponozydy triterpenowe (ginsenozydy), polisacharydy i sterole, a także witaminy i sole mineralne. Ze względu na szerokie spektrum przypisywanych mu właściwości dawniej określano go mianem „wszechleku”.
Zaliczany jest do adaptogenów, czyli substancji mających wspierać przystosowanie organizmu do stresu. Przypisuje mu się właściwości wspomagające wydolność fizyczną i sprawność psychiczną, zmniejszające zmęczenie oraz wspierające funkcje seksualne. Jest również badany pod kątem działania neuroprotekcyjnego.
Ekstrakty i przetwory z żeń-szenia są badane pod kątem wpływu na reakcję organizmu na przewlekły stres oraz poziom kortyzolu, nazywanego hormonem stresu. Długotrwale podwyższone stężenie tego hormonu może zaburzać funkcjonowanie układu odpornościowego. Ekstraktom z żeń-szenia przypisuje się również zdolność modulowania aktywności makrofagów i komórek NK (natural killer), uczestniczących we wrodzonej odpowiedzi immunologicznej. Tradycyjnie korzeń żeń-szenia stosuje się w okresach osłabienia, zmęczenia i rekonwalescencji.
Żeń-szeń koreański może wchodzić w interakcje z lekami, m.in. przeciwcukrzycowymi, przeciwzakrzepowymi, przeciwpłytkowymi, psychotropowymi i immunosupresyjnymi. Może również wpływać na ciśnienie krwi. Dlatego osoby z chorobami przewlekłymi lub przyjmujące leki na stałe powinny przed zastosowaniem preparatów zawierających ekstrakt z korzenia żeń-szenia skonsultować się z lekarzem prowadzącym.
Przeczytaj również:
Czystek dla dzieci – właściwości, zastosowanie, dawkowanie ziela czystka u dzieci
Czystek znad Morza Śródziemnego
Czystek (Cistus L.) to rodzaj krzewów występujących w rejonie Morza Śródziemnego. Choć można go uprawiać również w Polsce, wielu zielarzy uważa, że najlepszy surowiec pochodzi z naturalnego obszaru występowania rośliny.
Rodzaj ten obejmuje około 30 gatunków, wśród których wymienia się m.in.:
czystek siwy (Cistus incanus) – najczęściej spotykany w sprzedaży w Polsce, dostępny przeważnie w postaci ziół sypanych lub herbatek ekspresowych w torebkach, a także płynnych preparatów określanych jako sok z czystka;
czystek kreteński (Cistus creticus) – dostępny w postaci ziół sypanych oraz suplementów diety w tabletkach i kapsułkach;
czystek ladanowy (Cistus ladanifer) – wykorzystywany do pozyskiwania olejków eterycznych oraz żywicy nazywanej labdanum.
W badaniach nad właściwościami przeciwbakteryjnymi i przeciwgrzybiczymi składników frakcji lotnej czystka siwego wykazano aktywność przeciwko szczepom Staphylococcus aureus, Bacillus cereus oraz Bacillus subtilis. Z kolei ekstrakty z żywicy labdanum wykazywały zdolność do hamowania wzrostu bakterii Gram-dodatnich, w tym S. aureus, oraz Gram-ujemnych, m.in. Escherichia coli, Pseudomonas aeruginosa i Proteus mirabilis.
Choć część polifenoli zawartych w czystku słabo wchłania się z przewodu pokarmowego, badania wskazują na możliwość ich działania miejscowego. W jednym z badań płukanie jamy ustnej naparem z czystka siwego zmniejszyło liczbę bakterii przylegających do powierzchni szkliwa.
