Objawy ADHD u chłopców w różnym wieku
Na wstępie należy zaznaczyć, że pełnoobjawowe ADHD (attention deficit hyperactivity disorder) pojawia się między 6. a 12. rokiem życia. Do tego czasu stawianie ostatecznej diagnozy, a nawet przeprowadzanie testów w kierunku zaburzenia, jest niewskazane, ponieważ może prowadzić do krzywdzącej oceny dziecka.
Objawy ADHD mogą zmieniać się w czasie, w miarę jak rozwija się mózg. O ile u młodszych dzieci dominuje hiperaktywność i problemy z koncentracją uwagi, nastolatkowie potrafią całymi dniami prokrastynować, cierpieć na problemy ze snem i wybuchy gniewu. Podłoże zmienionych zachowań dziecka tkwi w zmienionej funkcjonalności niektórych obszarów mózgu:
kora przedczołowa – wahania nastroju, drażliwość i skłonność do irytacji, „zablokowany” dostęp do emocji;
zwoje podstawy mózgu – nadaktywność, wahania motywacji;
miejsce sinawe – szybkie nudzenie się;
jądro półleżące – modulowanie zachowania pod wpływem nagród, ignorowanie kar;
móżdżek – zaburzenia koordynacji ruchowej.
ADHD nie jest zaburzeniem jednolitym i każde dziecko przeżywa je w inny sposób. Niemniej jednak dane naukowe pokazują, że większość z nich cierpi na zaburzenia w nauce. U 80-90% dzieci w wieku od 8 do 11 lat osiągnięcia szkolne są poniżej średniej. U 15% dzieci występują trudności z czytaniem i pisaniem. Od 10 do 30% dzieci przestaje chodzić do szkoły i nie kontynuuje nauki.
Przeczytaj również:
ADHD u kobiet – objawy
ADHD u chłopców – nadruchliwość, impulsywność i brak koncentracji
Zaburzenia zachowania dziecka z ADHD mogą występować na kilku płaszczyznach. Pierwsze symptomy obejmują zwykle nadmierną ruchliwość. Dziecko ma kłopot z usiedzeniem w miejscu. Jednocześnie cały czas znajduje energię na zabawę, jest nadmiernie hałaśliwe.
Dziecko nadpobudliwe często bywa też impulsywne. Nadmierna aktywność ruchowa idzie w parze z problemami emocjonalnymi, wybuchowością. Maluch działa szybko, bez zastanowienia i całkowitego zrozumienia instrukcji. Może mieć trudności z kontrolowaniem trudnych emocji, jak złość lub smutek.
U starszych dzieci pojawia się problem z utrzymaniem uwagi. Trudno im się skupić przez dłuższy czas na jednej czynności (w porównaniu z rówieśnikami). Prośby opiekunów są ostentacyjnie ignorowane lub też wykonywane nieprawidłowo. Dzieci w wieku przedszkolnym unikają zabaw, w których gorzej sobie radzą i niechętnie podejmują próby opanowania nowych umiejętności. Pierwsze symptomy ADHD u dzieci obejmują często psucie lub gubienie zabawek, odzieży, książek i innych przedmiotów.
ADHD u dzieci – różnice między chłopcami a dziewczętami
Triada zaburzeń związanych z ADHD – deficyt uwagi, nadpobudliwość, impulsywność – jest identyczna niezależnie od płci, ale natężenie poszczególnych komponentów często bywa różne. Podczas gdy u chłopców dominuje hiperaktywność i impulsywność, dziewczynki częściej borykają się z brakiem koncentracji uwagi.
Typowe zachowania chłopięce mogą obejmować:
nadmierną aktywność i „wiercenie się” w jednym miejscu u młodszych dzieci,
podejmowanie ryzykownych decyzji,
trudności w kontrolowaniu emocji;
trudności w dopasowaniu się do obowiązujących zasad i istniejących struktur.
Z kolei u dziewczynek dominuje:
marzycielstwo,
zapominanie o obowiązkach,
obniżona pewność siebie,
trudności w planowaniu i organizacji działań.
Przeczytaj również:
Dieta przy ADHD – czy ma znaczenie?
Diagnostyka ADHD u chłopców
Pełne spektrum ADHD obserwuje się zwykle u dzieci w wieku od 6 do 9 lat. Wczesna diagnoza jest ważna, ale trzeba pamiętać, że małe dzieci często wykazują tendencję do pochopnych zachowań, brakuje im cierpliwości podczas wykonywania wielu czynności. Dlatego przed pójściem do szkoły i możliwością faktycznej oceny zachowania dziecka w gronie rówieśników należy bardzo uważać z wyciąganiem wniosków.
Niezależnie od przyjętej metody, diagnoza zespołu nadpobudliwości psychoruchowej musi opierać się na powszechnie przyjętych kryteriach DSM-V lub ICD-10. Konieczne jest też wcześniejsze wykluczenie innych zaburzeń somatycznych, rozwojowych i psychiatrycznych. Do typowych testów wykorzystywanych w diagnostyce ADHD zalicza się:
Conners 3,
NICHQ Vanderbilt Assessment Scales,
test neuropsychologiczny MOXO.
Dostępne są też testy komputerowe jak EXAT. Każdy test powinien być przeprowadzany przez doświadczonego eksperta, nie zaleca się ich wykonywania (a tym bardziej interpretacji wyników) na własną rękę. Diagnoza ADHD powinna objąć wywiad rodzinny.
Warto wspomnieć, że u 70% osób z rozpoznaniem ADHD objawy utrzymują się w okresie nastoletnim, a 30% przypadków przenosi się w dorosłe życie. Objawy, które początkowo utrudniały naukę, stają się przeszkodą w budowaniu trwałych relacji interpersonalnych i rozwoju kariery.
ADHD i zaburzenia współwystępujące
Nawet 70% populacji osób ze stwierdzonym ADHD cierpi na różnego rodzaju zaburzenia współistniejące. Mogą to być m.in.:
zaburzenia neurorozwojowe (w tym spektrum autyzmu, tiki nerwowe lub tzw. specyficzne zaburzenie umiejętności szkolnych jak dysleksja lub dysgrafia);
nadużywanie substancji psychoaktywnych.
W takich przypadkach leczenie ADHD musi przyjąć postać multidyscyplinarną i uwzględniać również trudności wynikające z zaburzeń współistniejących.
Przeczytaj również:
ASD a ADHD/ADD: podobieństwa i różnice między tymi zaburzeniami
Leczenie ADHD u dzieci – jak przebiega i o czym pamiętać?
Przyczyny ADHD mają podłoże przede wszystkim genetyczne. Znacznie rzadziej zaburzenie wynika z ekspozycji na czynniki środowiskowe (alkohol, toksyny, uraz mózgu). Z tego względu jego leczenie wymaga indywidualnego podejścia do każdego dziecka.
Wyniki badań nie wspierają teorii, które wiązały ADHD ze spożyciem dużej ilości cukrów prostych, oglądaniem telewizji lub brakiem zaangażowania ze strony opiekunów.
Leczenie farmakologiczne
Obecnie stosuje się wiele różnych metod, często łącząc je ze sobą dla uzyskania efektu synergii. Wsparcie farmakologiczne pacjentów polega na podawaniu im leków oddziałujących na funkcjonowanie neuroprzekaźników odpowiedzialnych za skupienie uwagi, motywację, organizację działania. Wśród popularnych leków o udowodnionej skuteczności można wymienić: metylfenidat, dekstroamfetaminę, dekstrometylfenidat, pemolinę, atomoksetynę, klonidynę oraz szeroką gamę trójpierścieniowych leków przeciwdepresyjnych, w tym imipraminę i klomipraminę.
Wsparcie psychoterapeutyczne
Farmakoterapia często jest uzupełniana o psychoterapię. Szczególną popularnością cieszą się metody oparte na podejściu poznawczo-behawioralnym (CBT), treningu funkcji wykonawczych lub treningu umiejętności społecznych (TUS). Istotną rolę odgrywa również edukacja rodziców (jako osobna terapia) oraz terapia z udziałem rodziców i dzieci, która ułatwia wypracowanie bezpiecznego środowiska domowego i czytelnej komunikacji.
Nowoczesne metody leczenia ADHD
Klasyczne wsparcie pacjentów może zostać uzupełnione o neurofeedback wykorzystujący obrazowanie pracy mózgu i różnego rodzaju terapie cyfrowe (DTx) jak EndeavorRx lub Fokus Rx. Rosnącą popularnością cieszą się technologie wykorzystujące sztuczną inteligencję, które mogą ułatwić podział obowiązków. Innowacyjnym rozwiązaniem są inteligentne kamizelki, które monitorują nadpobudliwość dziecka. Kiedy wykryją nadmierną ruchliwość, wbudowane czujniki generują wibracje, które mają skłonić dziecko do koncentracji uwagi.
