Co to jest AuDHD?
Określenie AuDHD powstało z połączenia słów „autyzm” i „ADHD”. Jest skrótem opisującym współwystępowanie dwóch zaburzeń neurorozwojowych, ale nie ma własnego kodu ani odrębnych kryteriów diagnostycznych w DSM-5 czy ICD-11.
Aby można było mówić o współwystępowaniu autyzmu i ADHD, dana osoba musi niezależnie spełniać kryteria obu rozpoznań. Nie wystarczy pojedynczy objaw wspólny dla obu zaburzeń.
To ważne, ponieważ niektóre zachowania mogą wyglądać podobnie, mimo że wynikają z innych mechanizmów. Przykładowo, trudność w prowadzeniu rozmowy może wiązać się z impulsywnością i przerywaniem typowymi dla ADHD albo ze specyficznymi dla autyzmu trudnościami w zakresie wzajemności społecznej.
Jak często autyzm i ADHD występują razem?
Dane pokazują, że współwystępowanie obu zaburzeń jest stosunkowo częste. Metaanaliza obejmująca 63 publikacje wykazała, że ADHD występowało u około 38,5 proc. osób z ASD. W populacyjnym badaniu EPINED pełne kryteria zarówno ASD, jak i ADHD spełniało około 0,51 proc. badanych dzieci. ADHD stwierdzono u 32,8 proc. dzieci z autyzmem, natomiast ASD u 9,8 proc. dzieci z ADHD.
Jednocześnie podwójna diagnoza może pozostawać nierozpoznana. W badaniu EPINED tylko 15,8 proc. dzieci spełniających kryteria obu zaburzeń miało wcześniej rozpoznane zarówno ASD, jak i ADHD.
Szczególnej uwagi mogą wymagać dziewczęta i kobiety. Objawy ADHD mogą być u nich mniej widoczne, a cechy autystyczne bywają skuteczniej maskowane. Narzędzia diagnostyczne powstawały też w dużej mierze na podstawie badań obejmujących chłopców, co może wpływać na ich czułość w innych grupach.
Jakie są objawy AuDHD?
Nie istnieje jedna lista objawów AuDHD. Obraz kliniczny jest kombinacją cech autyzmu i ADHD, a ich nasilenie może bardzo różnić się między poszczególnymi osobami.
Badania wskazują jednak, że osoby z obydwoma rozpoznaniami mogą doświadczać szczególnie szerokiego zakresu trudności związanych z funkcjami wykonawczymi, regulacją emocji, funkcjonowaniem społecznym i codzienną samodzielnością. Nie oznacza to jednak, że istnieje jeden charakterystyczny dla wszystkich profil AuDHD.
Przeczytaj również:
ASD a ADHD/ADD: podobieństwa i różnice między tymi zaburzeniami
Problemy z uwagą i organizacją
W ADHD typowe mogą być m.in.:
łatwe rozpraszanie się,
zapominanie,
dezorganizacja,
trudność z rozpoczęciem lub zakończeniem zadania,
problemy z utrzymaniem wysiłku,
impulsywność.
U osoby autystycznej problemy z koncentracją mogą mieć jednak również inne źródło, np. przeciążenie sensoryczne, potrzebę przewidywalności albo bardzo silne skupienie na określonym zainteresowaniu.
W AuDHD oba mechanizmy mogą występować jednocześnie. Raportowana jest m.in. znaczna chwiejność uwagi oraz trudności z inicjowaniem działania, hamowaniem reakcji i przełączaniem się między zadaniami.
Potrzeba rutyny i jednoczesna trudność w jej utrzymaniu
Jednym z charakterystycznych klinicznie doświadczeń może być pozorna sprzeczność: osoba potrzebuje przewidywalności i stałego planu, ale jednocześnie ma problem z samodzielnym podtrzymaniem rutyny.
Cechy autystyczne mogą wiązać się z potrzebą stałości i niechęcią do nieoczekiwanych zmian. ADHD może natomiast utrudniać organizowanie dnia, pamiętanie o obowiązkach i konsekwentną realizację planu. Taka kombinacja jest jednak opisem klinicznym, a nie kryterium diagnostycznym AuDHD.
Trudności społeczne
W autyzmie problemy społeczne dotyczą przede wszystkim jakości wzajemnej komunikacji, interpretowania sygnałów niewerbalnych i tworzenia lub rozumienia relacji.
W ADHD trudności mogą natomiast częściej wynikać z:
przerywania rozmówcy,
impulsywności,
nieuwagi,
dygresyjności,
problemu z utrzymaniem wątku rozmowy.
U osoby z AuDHD obydwa rodzaje trudności mogą się nakładać.
Przeczytaj również:
Kobiety w spektrum autyzmu – jak wygląda życie kobiet z autyzmem?
Nadwrażliwość sensoryczna
Nadwrażliwość lub obniżona reaktywność na bodźce sensoryczne może być elementem spektrum autyzmu. Hałas, światło, dotyk, zapach czy zatłoczone pomieszczenie mogą powodować znaczne przeciążenie.
W przypadku współistniejącego ADHD bodźce te mogą dodatkowo zwiększać rozpraszalność oraz utrudniać regulację zachowania i emocji.
Regulacja emocji
W badaniach grupowych osoby z ASD i ADHD jednocześnie często prezentowały szeroki zakres problemów emocjonalnych i behawioralnych. Mogą pojawiać się m.in.: impulsywne reakcje, frustracja, lęk, wycofanie lub trudności z regulacją emocji.
Nie jest to jednak zestaw objawów charakterystyczny wyłącznie dla AuDHD. Profil poszczególnych osób pozostaje bardzo zróżnicowany.
AuDHD u dorosłych – dlaczego diagnoza może pojawić się późno?
Zarówno ASD, jak i ADHD są zaburzeniami neurorozwojowymi, dlatego ich objawy mają początek w okresie rozwojowym. Nie oznacza to jednak, że zawsze zostają wtedy rozpoznane. W dzieciństwie część trudności może być mniej zauważalna dzięki wsparciu rodziców, silnie ustrukturyzowanemu otoczeniu albo zainteresowaniom, które pozwalają długo utrzymywać koncentrację.
W dorosłości zmieniają się też same objawy ADHD. Widoczna ruchowa nadruchliwość może się zmniejszać, podczas gdy nadal utrzymują się problemy z:
organizacją,
koncentracją,
kontrolą impulsów,
planowaniem,
rozpoczynaniem i kończeniem zadań.
Cechy autystyczne mogą natomiast być skutecznie kompensowane lub maskowane. Dotyczy to szczególnie części kobiet i osób o wysokich możliwościach poznawczych.
Jak wygląda diagnoza AuDHD?
Nie istnieje test pozwalający potwierdzić AuDHD. Nie można również postawić rozpoznania wyłącznie na podstawie internetowego kwestionariusza czy pojedynczej skali psychologicznej.
Prawidłowa diagnostyka powinna obejmować m.in.:
wywiad dotyczący rozwoju od dzieciństwa,
aktualny wywiad psychiatryczny,
ocenę funkcjonowania w życiu codziennym,
informacje dotyczące zachowania w różnych środowiskach,
obserwację kliniczną,
w razie potrzeby ocenę funkcji poznawczych i funkcjonowania adaptacyjnego.
U dzieci szczególnie istotne są informacje przekazywane zarówno przez rodziców, jak i szkołę. U dorosłych pomocne mogą być relacje bliskich znających pacjenta od dzieciństwa oraz dawne dokumenty szkolne.
Przeczytaj również:
ABA w terapii autyzmu – czym jest i jak działa?
Jakie testy stosuje się w diagnostyce?
W diagnostyce spektrum autyzmu mogą być wykorzystywane m.in. ADOS-2 oraz ADI-R, a także kwestionariusze przesiewowe. Sam wynik ADOS-2 nie jest jednak równoznaczny z rozpoznaniem autyzmu.
W przypadku ADHD stosuje się m.in. ustrukturyzowane wywiady diagnostyczne, takie jak DIVA u dorosłych, oraz skale ASRS czy Conners. Również tutaj wynik kwestionariusza jest jedynie elementem całej oceny.
Nie ma natomiast uzasadnienia dla rutynowego wykonywania rezonansu magnetycznego mózgu, EEG czy badań genetycznych jako „testu na AuDHD”. Obecnie nie istnieje potwierdzony biomarker pozwalający rozpoznać współwystępowanie ASD i ADHD u konkretnej osoby.
Z czym można pomylić AuDHD?
Jednym z najtrudniejszych elementów diagnostyki jest ustalenie przyczyny danego zachowania, a nie tylko stwierdzenie jego obecności.
Przykładowo problemy z koncentracją mogą wynikać z ADHD, ale również z:
przeciążenia sensorycznego,
problemów ze snem,
intensywnego skupienia na zainteresowaniu.
Podobnie trudność w przerwaniu wykonywanego zadania może wynikać zarówno z nieelastyczności charakterystycznej dla spektrum autyzmu, jak i ze specyficznych problemów wykonawczych związanych z ADHD.
W diagnostyce różnicowej należy uwzględnić również m.in.: OCD, PTSD, chorobę afektywną dwubiegunową, zaburzenia snu, uzależnienia, tiki, zaburzenia uczenia się oraz niektóre choroby somatyczne.
Czy AuDHD ma podłoże genetyczne?
Badania genetyczne wskazują na częściowo wspólne podłoże autyzmu i ADHD. Oba zaburzenia są silnie uwarunkowane wielogenowo. W dużej analizie obejmującej oba zaburzenia zidentyfikowano siedem wspólnych loci genetycznych. Osoby z jednoczesnym ASD i ADHD były przeciętnie silniej obciążone genetyczną podatnością na oba zaburzenia niż osoby posiadające tylko jedno z rozpoznań.
Nie oznacza to jednak istnienia jednego „genu AuDHD”. Nie istnieje też obecnie badanie genetyczne, MRI, EEG czy test neuropsychologiczny, który mógłby potwierdzić AuDHD.
Jak leczy się AuDHD?
Nie istnieje jeden lek ani jedna terapia „na AuDHD”. Leczenie powinno być dopasowane do konkretnych trudności danej osoby – np. ADHD, lęku, depresji, zaburzeń snu, przeciążenia sensorycznego czy problemów z codziennym funkcjonowaniem.
W praktyce leczenie może obejmować zarówno farmakoterapię, jak i interwencje psychologiczne, behawioralne oraz dostosowania środowiskowe.
Przeczytaj również:
ASD a problemy w grupie rówieśniczej. Jak zaburzenie ze spektrum autyzmu wpływa na kontakty międzyludzkie?
Leki stosowane w ADHD
Najwięcej bezpośrednich danych dotyczących osób autystycznych z objawami ADHD zgromadzono dla:
Metylfenidat może zmniejszać objawy ADHD, ale w badaniach populacji autystycznej odpowiedź na leczenie była przeciętnie słabsza, a problemy z tolerancją występowały częściej niż w typowym ADHD bez autyzmu. Dlatego leczenie wymaga indywidualnego doboru dawki i monitorowania działań niepożądanych.
Atomoksetyna również wykazała skuteczność w zmniejszaniu objawów ADHD u dzieci z ASD, natomiast guanfacyna może być jedną z alternatyw, szczególnie gdy leki stymulujące są źle tolerowane.
W przypadku lisdeksamfetaminy i innych amfetamin istnieją mocne dowody dotyczące leczenia ADHD w populacji ogólnej, ale znacznie mniej badań przeprowadzono konkretnie u osób ze współwystępującym pełnym ASD i ADHD.
Decyzję dotyczącą zastosowania konkretnego leku, dawki, zmian terapii oraz monitorowania bezpieczeństwa powinien podejmować lekarz.
Leki przeciwdepresyjne i przeciwpsychotyczne
Leki przeciwdepresyjne nie leczą podstawowych objawów autyzmu ani ADHD. Mogą jednak być potrzebne, jeśli pacjent ma dodatkowo rozpoznaną depresję lub zaburzenie lękowe.
Leki przeciwpsychotyczne również nie są leczeniem rdzeniowych objawów AuDHD. W określonych sytuacjach mogą być wykorzystywane np. przy ciężkiej agresji, drażliwości lub zachowaniach zagrażających bezpieczeństwu.
Psychoterapia i wsparcie w AuDHD
Farmakoterapia jest tylko jednym z możliwych elementów postępowania. U dzieci pomocne mogą być interwencje behawioralne i trening rodzicielski ukierunkowane np. na organizację dnia, wykonywanie poleceń, tworzenie rutyn i ograniczanie zachowań powodujących poważne problemy w codziennym funkcjonowaniu.
Terapia poznawczo-behawioralna, czyli CBT, ma szczególnie dobre zastosowanie w leczeniu współistniejącego lęku. U młodzieży i dorosłych może również obejmować:
planowanie i organizację,
regulację emocji,
rozwiązywanie problemów,
rozpoznawanie przeciążenia,
dostosowanie codziennych wymagań do możliwości danej osoby.
U osób autystycznych terapia powinna być odpowiednio dostosowana – bardziej konkretna, jednoznaczna, uporządkowana i oparta na praktycznych przykładach.
Dostosowanie środowiska ma znaczenie. Skuteczne postępowanie nie powinno koncentrować się wyłącznie na zmniejszaniu liczby objawów.
Przeczytaj również:
Psychoterapia w ADHD – jaka najlepsza?
W pracy czy szkole pomocne mogą być m.in.:
jasne i jednoznaczne instrukcje,
przewidywalna struktura dnia,
ograniczenie rozpraszających bodźców,
ograniczenie przeciążenia sensorycznego,
zewnętrzne systemy przypomnień i organizacji,
możliwość planowania zadań z wyprzedzeniem.
Środowisko może istotnie wpływać na funkcjonowanie. Praca wymagająca ciągłego przełączania się między zadaniami może nasilać problemy związane z ADHD, podczas gdy głośne otwarte biuro może zwiększać przeciążenie sensoryczne związane z autyzmem.
AuDHD a depresja, lęk i inne problemy zdrowotne
Osoby z autyzmem i ADHD częściej doświadczają również innych problemów psychicznych, m.in. depresji, zaburzeń lękowych, problemów ze snem oraz trudności z regulacją emocji.
Osoby mające nasilone cechy zarówno autystyczne, jak i ADHD mogą doświadczać większego obciążenia psychicznego. Nie wiadomo jednak, czy wynika ono ze specyficznego „efektu AuDHD”, czy przede wszystkim z nakładania się dwóch niezależnych czynników ryzyka.
Dlatego w procesie diagnostycznym i terapeutycznym ważne jest ocenianie nie tylko objawów ASD i ADHD, ale także snu, lęku, depresji oraz innych problemów wpływających na codzienne funkcjonowanie.
Kiedy warto zgłosić się na diagnostykę?
Konsultację ze specjalistą warto rozważyć szczególnie wtedy, gdy trudności z koncentracją, organizacją, relacjami społecznymi, regulacją emocji, tolerowaniem zmian czy bodźców sensorycznych:
występują od dzieciństwa lub ich wcześniejsze oznaki można odnaleźć w historii rozwoju,
pojawiają się w różnych obszarach życia,
utrudniają naukę, pracę, relacje lub codzienną samodzielność,
nie są wystarczająco wyjaśniane dotychczasową diagnozą.
Samo rozpoznawanie u siebie pojedynczych cech opisanych w internecie nie pozwala stwierdzić ASD, ADHD ani ich współwystępowania. Diagnoza wymaga szerszej oceny klinicznej.
