Dlaczego ADHD i zaburzenia lękowe tak łatwo pomylić?
Największy problem polega na tym, że część objawów obu zaburzeń się pokrywa. Zarówno ADHD, jak i zaburzenia lękowe mogą powodować:
problemy z koncentracją,
wewnętrzny niepokój i pobudzenie,
trudności ze snem,
drażliwość,
przeciążenie myślami,
problemy z pamięcią roboczą i organizacją codziennych zadań.
Szczególnie mylące mogą być trudności z koncentracją. W ADHD nieuwaga należy do podstawowych cech zaburzenia. W uogólnionym zaburzeniu lękowym, czyli GAD, problemy z koncentracją również mogą należeć do obrazu klinicznego.
U dorosłych dodatkową trudność stanowi hiperaktywność. Nie zawsze wygląda ona tak, jak stereotypowo wyobrażamy sobie nadmiernie ruchliwe dziecko. Może być odczuwana jako wewnętrzny przymus działania, trudność w pozostaniu w spoczynku czy ciągłe mentalne pobudzenie. Takie doświadczenia łatwo uznać za objaw lęku.
Przeczytaj również:
Objawy ADHD u dziewczynek
Problemy z koncentracją: ADHD czy lęk?
Samo stwierdzenie „nie mogę się skupić” niewiele mówi o przyczynie problemu.
W zaburzeniu lękowym uwaga może zostać pochłonięta przez martwienie się, analizowanie możliwych zagrożeń czy przewidywanie negatywnych scenariuszy. Osoba może próbować czytać książkę lub pracować, ale jednocześnie bez przerwy zastanawia się, czy coś pójdzie źle.
W ADHD trudności z koncentracją zwykle są częścią szerszego, długotrwałego wzorca. Mogą obejmować również problemy z organizacją, zapominanie o zobowiązaniach, odkładanie zadań, podatność na rozproszenie czy trudności z kończeniem rozpoczętych czynności – także wtedy, gdy dana osoba nie odczuwa lęku.
Dlatego podczas diagnozy bardziej pomocne od pytania „czy masz problemy z koncentracją?” są pytania: Od kiedy występują te problemy? W jakich sytuacjach się nasilają? Co dzieje się wtedy w myślach? Czy trudności występują również w spokojnych, neutralnych sytuacjach?
Historia dzieciństwa ma duże znaczenie w diagnostyce ADHD
Jednym z ważniejszych elementów odróżniających ADHD od problemów związanych z lękiem jest historia rozwojowa.
ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym. Oznacza to, że jego objawy mają swoje źródło w okresie rozwojowym. W przypadku DSM-5-TR wymaga się, aby część objawów była obecna przed 12. rokiem życia.
Nie oznacza to oczywiście, że ADHD musi zostać rozpoznane już w dzieciństwie. Wiele osób otrzymuje diagnozę dopiero jako dorośli. Specjalista będzie jednak próbował ustalić, czy podobne trudności były obecne wcześniej – na przykład w szkole, w domu czy podczas wykonywania codziennych obowiązków.
Jeżeli poważne problemy z koncentracją pojawiły się po raz pierwszy dopiero w dorosłości, np. w okresie nasilonego, przewlekłego lęku, konieczne jest szczególnie dokładne sprawdzenie innych możliwych przyczyn.
Przeczytaj również:
Maskowanie objawów w ADHD – na czym polega, skutki
ADHD i zaburzenia lękowe mogą występować jednocześnie
Jednym z najważniejszych powodów, dla których diagnostyka jest trudna, jest częste współwystępowanie obu problemów. Metaanaliza obejmująca 121 badań i niemal 40 tys. dzieci i nastolatków z ADHD wykazała, że zaburzenia lękowe występowały u około 18,4% badanych.
W przypadku dorosłych wyniki badań są bardzo zróżnicowane, ale również wskazują na wyraźnie częstsze występowanie zaburzeń lękowych w grupie osób z ADHD.
W praktyce oznacza to, że lęku nie należy automatycznie traktować jako dowodu przeciwko ADHD. Tak samo nie powinno się uznawać każdego objawu lękowego u osoby z ADHD wyłącznie za „skutek ADHD”.
Możliwe są co najmniej cztery scenariusze:
występuje ADHD bez zaburzenia lękowego,
występuje zaburzenie lękowe bez ADHD,
ADHD i zaburzenie lękowe występują razem,
podobne objawy mają jeszcze inną przyczynę.
Do problemów, które mogą przypominać ADHD lub lęk, należą m.in.: depresja, PTSD, choroba afektywna dwubiegunowa, zaburzenia snu, używanie substancji czy niektóre choroby somatyczne.
Czy test online może rozstrzygnąć, czy to ADHD?
Kwestionariusze takie jak ASRS mogą być pomocne jako narzędzia przesiewowe, czyli wskazywać, że dana osoba powinna zostać dokładniej zbadana. Nie są jednak samodzielnym testem diagnostycznym.
Badania pokazują, że część pytań dotyczących ADHD, zwłaszcza związanych z poczuciem bycia stale „napędzanym” czy trudnością z odprężeniem, może nakładać się na objawy lęku.
Podobnie GAD-7 może być użytecznym narzędziem do oceny objawów uogólnionego lęku, ale wysoki wynik nie oznacza automatycznie, że ADHD jest nieobecne.
Najważniejsza różnica jest więc prosta: screening pomaga wychwycić problem, natomiast diagnoza ma wyjaśnić jego przyczynę.
Przeczytaj również:
Psychoterapia w ADHD – jaka najlepsza?
Czy istnieje jeden obiektywny test na ADHD?
Obecnie nie istnieje pojedynczy test laboratoryjny, badanie obrazowe ani test neuropsychologiczny, który samodzielnie pozwalałby potwierdzić ADHD i odróżnić je od zaburzeń lękowych.
Testy uwagi, pamięci roboczej czy hamowania reakcji mogą dostarczyć cennych informacji o sposobie funkcjonowania danej osoby. Ich wynik może być jednak zmieniany przez wiele czynników, m.in. lęk, brak snu, depresję, motywację lub przyjmowane leki.
Podobny problem dotyczy MRI, EEG, badań genetycznych czy algorytmów wykorzystujących uczenie maszynowe. W analizowanym w raporcie przeglądzie 100 modeli predykcyjnych ADHD tylko 7% przeszło walidację zewnętrzną, a żaden nie był wykorzystywany jako rutynowe narzędzie kliniczne.
Dlatego nie ma dziś jednego „badania mózgu”, które odpowie na pytanie: ADHD czy lęk?
Jak wygląda diagnostyka ADHD i zaburzeń lękowych?
Najbardziej wiarygodna diagnostyka opiera się na połączeniu wielu źródeł informacji.
Specjalista może analizować między innymi:
Historię objawów. Kiedy pojawiły się pierwsze problemy? Czy były obecne już w dzieciństwie?
Różne sytuacje życiowe. Czy trudności występują tylko w pracy, czy także w domu, podczas nauki, w relacjach i w czasie wolnym?
Charakter problemów z uwagą. Czy koncentrację zaburza konkretne martwienie się, czy rozproszenie pojawia się również bez lęku?
Objawy typowe dla lęku. Mogą to być m.in. uporczywe martwienie się, napięcie, unikanie określonych sytuacji czy objawy fizyczne.
Funkcjonowanie w przeszłości. Pomocne mogą być informacje od rodziców lub partnera, stare świadectwa szkolne, opinie psychologiczne, historia studiów czy pracy.
Inne możliwe zaburzenia i choroby. Diagnostyka powinna uwzględniać m.in. depresję, PTSD, OCD, chorobę afektywną dwubiegunową, problemy ze snem, używanie substancji i choroby somatyczne.
U dorosłych jednym z narzędzi wykorzystywanych podczas pogłębionej diagnostyki ADHD może być wywiad DIVA-5. Obejmuje on zarówno aktualne objawy, jak i funkcjonowanie w dzieciństwie. Nie zastępuje jednak równoległej oceny zaburzeń lękowych oraz innych możliwych przyczyn trudności.
Przeczytaj również:
Dieta w ADHD
„Gonitwa myśli” bardziej wskazuje na ADHD czy lęk?
To również nie jest jednoznaczny objaw. Przy lęku myśli często dotyczą konkretnych zagrożeń. Osoba może wielokrotnie analizować możliwe niepowodzenie, przewidywać najgorszy scenariusz lub szukać pewności, że nic złego się nie wydarzy.
W ADHD strumień myśli może być bardziej zmienny, słabo ukierunkowany i związany z ogólną trudnością regulowania uwagi.
Nie jest to jednak sztywna zasada. Ruminacje i nasilone błądzenie myśli mogą występować również u osób z ADHD. Dlatego bardziej wartościowe diagnostycznie jest pytanie o treść, charakter i kontekst myśli, a nie samo stwierdzenie, że „w głowie jest za dużo”.
ADHD u kobiet może częściej przypominać zaburzenie lękowe
Raport zwraca również uwagę na problem późnego rozpoznawania ADHD u kobiet.
U części kobiet bardziej widoczne mogą być: wewnętrzne napięcie, problemy ze snem, objawy lękowe, niska samoocena czy dolegliwości psychosomatyczne. Dodatkowo wieloletnie stosowanie strategii kompensacyjnych może sprawić, że typowe trudności organizacyjne pozostają mniej widoczne dla otoczenia.
Nie oznacza to, że istnieje jeden „kobiecy typ ADHD”. Ważniejszym problemem jest możliwość przeoczenia zaburzenia u osoby, która pozornie dobrze funkcjonuje, ale osiąga ten efekt kosztem ogromnego wysiłku, perfekcjonizmu i przewlekłego napięcia.
Przeczytaj również:
ADHD u kobiet – objawy
Czy poprawa po lekach na ADHD potwierdza diagnozę?
Reakcja na lek nie jest testem diagnostycznym. Leki stosowane w ADHD mogą poprawiać pewne aspekty koncentracji również u osób, które nie mają ADHD. Z tego powodu poprawa po zastosowaniu leku pobudzającego nie może być traktowana jako potwierdzenie rozpoznania.
Podobnie zmniejszenie problemów z koncentracją po skutecznym leczeniu lęku może wskazywać, że lęk miał duży udział w objawach, ale nie zawsze oznacza całkowite wykluczenie współistniejącego ADHD.
Co najbardziej pomaga odróżnić ADHD od lęku?
Nie pojedynczy objaw, lecz cały wzorzec funkcjonowania danej osoby.
W diagnostyce szczególne znaczenie mają:
początek objawów i ich przebieg w czasie;
obecność trudności już w okresie rozwojowym;
występowanie objawów w wielu sytuacjach;
związek problemów z koncentracją, martwieniem się i poczuciem zagrożenia;
obecność trudności również wtedy, gdy lęk nie występuje;
wpływ objawów na szkołę, pracę, relacje i codzienne obowiązki;
informacje uzyskane z różnych źródeł;
sprawdzenie innych możliwych przyczyn problemów.
Końcowy wniosek raportu jest jednoznaczny: diagnozy ADHD i zaburzeń lękowych nie powinno się opierać na pojedynczym objawie, wyniku ASRS lub GAD-7, teście uwagi, odpowiedzi na lek czy badaniu neurobiologicznym. Największą wiarygodność daje połączenie historii rozwojowej, aktualnych kryteriów diagnostycznych, oceny funkcjonowania oraz dokładnej analizy mechanizmu objawów.
ADHD czy lęk – kiedy warto zgłosić się do specjalisty?
Konsultację warto rozważyć wtedy, gdy problemy z koncentracją, organizacją, napięciem lub martwieniem się są długotrwałe i wpływają na naukę, pracę, relacje albo codzienne obowiązki.
Szczególnie istotna jest profesjonalna diagnostyka, jeśli samodzielnie wypełniane testy wskazują jednocześnie na wysokie nasilenie cech ADHD i lęku. Takie wyniki nie muszą się wzajemnie wykluczać – mogą być sygnałem, że potrzebna jest dokładniejsza ocena.
