Depresja endogenna – czym jest?
Depresja endogenna to rodzaj depresji, który rozwija się niezależnie od czynników zewnętrznych – nie jest wywołana traumą ani stresem. Jej przyczyny mają charakter biologiczny i związane są m.in. z zaburzeniami stężenia neuroprzekaźników w mózgu, takich jak serotonina, dopamina czy noradrenalina.
Pojęcie „depresji endogennej” funkcjonuje w medycynie od początku XX wieku, kiedy psychiatrzy zaczęli odróżniać depresję wynikającą z czynników psychologicznych od tej, która rozwija się „wewnętrznie”, czyli niezależnie od doświadczeń życiowych.
Uwaga: współczesna psychiatria odchodzi od prostego podziału „endogenna vs. reaktywna”, bo depresja zwykle ma mieszane (biologiczne plus psychologiczne plus środowiskowe) przyczyny. W aktualnych systemach diagnostycznych (DSM-5, ICD-11) nie używa się podziału na endogenną i depresję reaktywną, zewnętrzną, ezgogenną.
Zamiast tego rozpoznaje się np.:
- epizod depresyjny,
- zaburzenie depresyjne nawracające,
- duże zaburzenie depresyjne.
Te klasyfikacje opierają się głównie na objawach i ich czasie trwania, a nie na domniemanej „wewnętrznej” czy „zewnętrznej” przyczynie.
Czy termin „depresja endogenna” całkiem zniknął?
Nie do końca, choć nie jest oficjalnym rozpoznaniem medycznym, bywa nadal używany nieformalnie lub dydaktycznie, jako skrót myślowy opisujący depresję o silnym podłożu biologicznym.
Jakie są przyczyny depresji endogennej?
Choroba jest efektem złożonej interakcji zaburzeń chemicznych mózgu, hormonów i predyspozycji genetycznych, które powodują, że organizm „od wewnątrz” traci zdolność do prawidłowej regulacji nastroju. Do tego, by się pojawiła, nie jest potrzebne wystąpienie zewnętrznego czynnika wyzwalającego, co odróżnia ją od depresji egzogennej (sytuacyjnej).
Kluczową rolę odgrywają związki chemiczne przekazujące sygnały między neuronami, przede wszystkim.
- serotonina – reguluje nastrój i sen; jej niedobór może prowadzić do obniżonego nastroju i anhedonii;
- noradrenalina – wpływa na energię i koncentrację. Jej brak może powodować zmęczenie i brak motywacji;
- dopamina – odpowiada za odczuwanie przyjemności i motywację. Zaburzenia prowadzą do utraty zainteresowania codziennymi aktywnościami.
Przeczytaj również:
Terapia schematów – jak pomaga zmieniać utrwalone wzorce myślenia i emocji
Teorie na temat rozwoju depresji endogennej
Teoria monoaminowa
Zakłada, że depresja wynika z niedoboru monoamin – serotoniny, noradrenaliny i dopaminy – w synapsach mózgowych. Jest to podstawowa teoria leżąca u podstaw działania większości leków przeciwdepresyjnych (SSRI, TLPD).
Teoria monoaminowa nie jest już uznawana za pełne wyjaśnienie depresji (choć nadal ma znaczenie jako część większego obrazu). Dlaczego? Obecnie uważa się, że ta teoria jest zbyt uproszczona. Główne problemy polegają na tym, że:
- Leki zwiększają poziom monoamin szybko (godziny – dni), ale poprawa nastroju pojawia się często dopiero po kilku tygodniach
- Leki nie u wszystkich pacjentów działają
- Nie wykazano jednoznacznie, że depresja równa się niski poziom serotoniny u każdej osoby.
Teoria neuroendokrynologiczna
Wskazuje na zaburzenia osi podwzgórze-przysadka-nadnercza (HPA). Osoby z depresją endogenną często mają podwyższony poziom kortyzolu, hormonu stresu, co wpływa negatywnie na neuroprzekaźniki i funkcjonowanie neuronów.
Teoria genetyczna i biologiczna
Badania bliźniąt i rodzin wykazują silną dziedziczność depresji endogennej. Niektóre geny mogą predysponować do zaburzeń w regulacji neuroprzekaźników i reakcji na stres.
Teoria neuroplastyczności
Depresja może być związana ze zmniejszoną neuroplastycznością mózgu – czyli zdolnością neuronów do tworzenia nowych połączeń i adaptacji. Długotrwałe zaburzenia neuroprzekaźników i nadmiar kortyzolu mogą prowadzić do zaniku neuronów w obszarach odpowiedzialnych za nastrój, np. hipokampie.
Współczesne podejście do podłoża depresji obejmuje:
- neuroplastyczność – np. rola BDNF – ang. brain-derived neurotrophic factor, czyli neutroficzny czynnik pochodzenia mózgowego), zmiany w połączeniach neuronów),
- układ glutaminergiczny (np. działanie ketaminy),
- czynniki genetyczne,
- stan zapalny,
- stres i oś HPA (oś podwzgórze-przysadka-nadnercza, główny układ neuroendokrynny odpowiedzialny za reakcję organizmu na stres, regulację nastroju, metabolizmu, odporności),
- czynniki psychologiczne i środowiskowe.
Przeczytaj również:
Zastosowanie psychodelików w medycynie – czy psychodeliki wyleczą z nerwic i depresji?
Jakie są objawy depresji endogennej?
Różne typy depresji mogą charakteryzować się różnym nasileniem i typem objawów. Nawet ten sam rodzaj depresji u innych pacjentów może mieć zupełnie niepodobny przebieg.
Istnieje jednak zbiór objawów, które uważa się za podstawowe dla tej jednostki chorobowej, są to tak zwane objawy osiowe depresji. W przypadku depresji endogennej są następujące:
- obniżenie nastroju trwające przez dłuższy czas, które nie ma jasnej do ustalenia przyczyny;
- anhedonia, czyli trudność w odczuwaniu radości z życia;
- zobojętnienie emocjonalne, które może dotyczyć zarówno uczuć pozytywnych, jak i negatywnych;
- uczucie przewlekłego zmęczenia, które może skutkować zaniedbywaniem swoich obowiązków, utratą dbałości o higienę i całkowitym zrezygnowaniem z życia towarzyskiego.
Ponadto mogą pojawić się inne objawy depresji endogennej:
- trudności z koncentracją i uwagą, spowolnienie procesów myślowych,
- ciągłe poczucie winy,
- myśli samobójcze,
- zaburzenia snu,
- ciągłe odczuwanie lęku i napięcia psychicznego,
- ubytek masy ciała,
- mała aktywność ruchowa.
Depresja bardzo często może być związana z występowaniem nietypowych objawów, które rzadko kojarzone są z tą chorobą. Jest to tak zwana depresja maskowana, w której klasyczne symptomy tego rodzaju zaburzenia nastroju zastąpione są przez objawy somatyczne – tak zwane „maski”.
Depresja endogenna może mieć następujące maski:
- maska bólowa – ból dotyczący różnych części ciała;
- maska wegetatywna – skoki ciśnienia, kołatanie serca, nudności, wymioty;
- maska psychopatologiczna – zaburzenia lękowe, fobie, natręctwa, psychoza endogenna;
- maska behawioralna – popadanie w uzależnienia;
- maska dotycząca zaburzeń rytmów okołodobowych – trudności z zasypianiem, bezsenność.
Depresja endogenna – diagnoza
Diagnostyką każdego rodzaju depresji, w tym depresji endogennej, powinien zajmować się doświadczony lekarz. Ze względu na specyfikę tego schorzenia kryteria diagnostyczne depresji powinny być znane specjalistom psychiatrii, interny, pediatrii, geriatrii oraz medycyny rodzinnej.
Według klasyfikacji ICD-10 do rozpoznania epizodu depresyjnego należy stwierdzić obecność przynajmniej dwóch z poniższych objawów i ich utrzymywanie się przez minimum 2 tygodnie:
- obniżenie nastroju,
- anhedonia,
- wzmożona męczliwość, mniejsza aktywność.
Dodatkowo powinny wystąpić także przynajmniej dwa z wymienionych objawów:
- słaba koncentracja,
- niska samoocena,
- poczucie winy,
- pesymistyczne myślenie o przyszłości,
- myśli lub próby samobójcze,
- zaburzenia snu,
- zmniejszenia apetytu.
Jeśli wystąpienie powyższych objawów ciężko powiązać z przeżyciem trudnego, silnie obciążającego psychikę wydarzenia, można rozpoznać depresję endogenną.
W celu ułatwienia postawienia diagnozy, a także na potrzeby obiektywizacji danych w badaniach naukowych stworzono test na depresję endogenną. Dostępnych jest wiele kwestionariuszy, które służą rozpoznaniu depresji u pacjentów.
Przeczytaj również:
Agomelatyna – czy to dobry lek na depresję?
Depresja endogenna – leczenie i terapia
Leczenie depresji endogennej nie różni się od leczenia innych typów tego schorzenia. Leczenie dobiera się do nasilenia objawów, preferencji pacjenta i kontekstu klinicznego a nie do „typu” depresji.
Zalecenia w łagodnej depresji:
- psychoterapia (CBT) jako pierwsza linia leczenia,
- leki – nie jako pierwszy wybór, chyba że pacjent je preferuje lub objawy się utrzymują
Zalecenia w umiarkowanej depresji:
- psychoterapia (CBT, psychodynamiczna) lub farmakoterapia,
- wybór zależy od dostępności, preferencji pacjenta i wcześniejszych doświadczeń.
Zalecenia w ciężkiej depresji:
- psychoterapia plus farmakoterapia.
Najczęściej stosuje się leki przeciwdepresyjne (antydepresanty) z grupy inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI) oraz trójcykliczne leki przeciwdepresyjne (TLPD), których działanie opiera się na modulowaniu stężenia neurotransmiterów w ośrodkowym układzie nerwowym.
Ile trwa leczenie depresji endogennej? Terapia jest długotrwała i powinna być utrzymywana przynajmniej pół roku.
W przypadku depresji endogennej dobre efekty mogą przynosić także elektrowstrząsy, które są procedurą przeprowadzaną w znieczuleniu ogólnym. Jeśli stosowane leki nie przynoszą oczekiwanych rezultatów, a przebieg depresji jest szczególnie ciężki, czasami stosuje się zabiegi neurochirurgiczne polegające na implantacji stymulatora nerwu błędnego.
współpraca: redakcja Wylecz.to
