Schematy z dzieciństwa – jak powstają i dlaczego utrzymują się w dorosłości?
Aby zrozumieć terapię schematów, należy przyjrzeć się terapii poznawczo-behawioralnej, w której ma ona swoje korzenie. Twórca tego nurtu, Aaron Beck, przykładał wagę do roli schematów w powstawaniu depresji. Według niego, zniekształcenia poznawcze prowadzące do zaburzeń powstają jako efekt procesów zachodzących na podstawie schematów, które zakodowane są głęboko w naszej psychice od czasów dzieciństwa i wciąż mają na nas wpływ w dorosłym życiu.
Według Jeffreya A. Younga, który od lat 80. XX wieku tworzył terapię schematów (Schema Focused Therapy, Schema Therapy, SFT) negatywne schematy mają swoje źródło w toksycznych doświadczeniach, które spotykają człowieka we wczesnym dzieciństwie, kiedy jego potrzeby emocjonalne nie zostały zaspokojone w odpowiedni sposób. Niestety, gdy taki schemat powstanie tak wcześnie, umacnia się i ma skłonności do rozrastania się w ciągu dalszego życia.
Podstawową cechą takiego schematu jest przekonanie jednostki o jego prawdziwości oraz charakter samospełniający. Na przykład – im bardziej wierzymy w nasze trudności z budowaniem relacji, tym gorzej będzie nam szło ich budowanie.
Tryby schematów – czym są i jak wpływają na zachowanie?
Tryby schematów to chwilowe stany emocjonalne oraz wzorce zachowania, które stają się aktywne pod wpływem trudnej sytuacji. Można je podzielić na
tryby dziecięce (zranione, złoszczące się oraz impulsywne),
tryby nieadaptacyjne rodzicielskie (krytyka),
tryby radzenia sobie (unikanie, nadkompensacja oraz uległość).
Tryby dziecięce wskazują na emocjonalne doświadczenie jednostki. Tryb Szczęśliwego Dziecka to ten, w którym jednostka czuje się kochana, szczęśliwa, zaopiekowana i swobodna. Tryb Wrażliwego Dziecka to intensywne emocje zawstydzenia, porzucenia, braku opieki, bezbronności. Z kolei tryb Rozzłoszczonego Dziecka oznacza frustrację i złość, gdy potrzeby emocjonalne nie zostaną zaspokojone. Tryb Impulsywnego Dziecka to działanie pod wpływem chwili, bez brania pod uwagę konsekwencji swoich zachowań.
Tryby nieadaptacyjne rodzicielskie opierają się na „wewnętrznych głosach” i ocenie. Tryb Surowego Rodzica karze, strofuje i zawstydza jednostkę. Tryb Wymagającego Rodzica nawołuje do perfekcjonizmu, bycia zawsze idealnym.
Wreszcie tryby radzenia sobie to tryby obronne. Tryb Unikania to ucieczka przed trudnymi emocjami, czy sprawami – poprzez unikanie relacji, określonych sytuacji czy zagłuszanie emocji poprzez używki, hobby czy dostarczanie sobie innych silnych bodźców (na przykład sport). Tryb Uległości to tryb unikania konfliktów poprzez rezygnację z siebie i poddanie się drugiej osobie, aby uniknąć trudnych przeżyć. Tryb Nadkompensacji to z kolei agresja, wywyższanie się, poniżanie innej osoby, po to, by dokonać wewnętrznej walidacji.
Przeczytaj również:
Psychoterapia systemowa – czym jest, dlaczego nie wolno jej mylić z ustawieniami Hellingera?
Dla kogo jest terapia schematów?
Terapia schematów to rodzaj terapii, który świetnie sprawdza się w przypadku osób z zaburzeniami osobowości, ale nie tylko. Może być efektywny dla pacjentów, u których negatywne schematy powstałe w dzieciństwie spowodowały trudności z budowaniem relacji w dorosłym życiu. Terapia schematów okazała się szczególnie skuteczna w leczeniu zaburzeń osobowości z wiązki C (tzw. lękowe). Pomaga pracować im nad wzorcami życiowymi i uczy adaptacyjnych sposobów i stylów radzenia sobie z problemem oraz budowania zdrowych relacji.
Kiedy warto rozważyć terapię schematów?
Schematy kształtują obecne życie człowieka i z biegiem czasu umacniają się, w związku z czym mocno utrudniają codzienne funkcjonowanie. W wieku dorosłym mogą spowodować depresję, zaburzenia lękowe lub zaburzenia i trudności ze zbliżeniem się do innych osób. Jeśli czujemy, że mamy tendencję do niewłaściwych wzorców zachowań, problemy emocjonalne lub problemy z niską samooceną, terapia schematów może okazać się wyjątkowo skuteczna.
Jak wygląda terapia schematów krok po kroku?
Ważnym punktem terapii schematów jest diagnoza i wprowadzenie pacjenta w zrozumienie trybów oraz schematów, które wpływają na stan jego emocji i rodzaj zachowań. Terapeuta objaśnia związek przyczynowo-skutkowy i ustala, czy pacjent rozumie go w praktyce oraz zgadza się na podjęcie pracy, która zapewni mu zdrowe funkcjonowanie. Terapia schematów opiera się następnie na zbudowaniu relacji terapeutycznej. Dla wielu pacjentów budowanie więzi przysparza wiele trudności, jednak psychoterapeuta z racji swojego doświadczenia jest w stanie przeprowadzić ich przez ten proces.
Zanim pacjent będzie mógł oddać się pracy nad swoimi schematami, musi dobrze je rozumieć. W tym momencie terapia schematów opiera się na przekazaniu informacji o tym, jak schematy wpływają na całe życie człowieka i w zależności od rodzaju problemu powodują: powstanie depresji, kłopoty z niską samooceną, brak rozumienia własnych emocji czy brak kontroli własnych zachowań. Psychoterapeuta musi mieć pewność, że świadomość tych wzorców jest jasna i pacjent może lepiej zrozumieć naturę własnych zachowań.
Następny etap to tak zwane zarządzanie schematami. Psychoterapeuta pracuje z pacjentem nad tym jak rozpoznać aktywację schematu i zastąpić go innym zachowaniem, w postaci bardziej odpowiednich wzorców postępowania. Dotyczy to również emocji. Stosowane są techniki behawioralne i techniki poznawcze, które pomagają osiągnąć odpowiedni efekt pracy. Dzięki użyciu tych technik (jak na przykład odgrywanie ról i inne elementy terapii poznawczo-behawioralnej) pacjentom łatwiej jest doprowadzić do zastąpienia starych schematów nowymi.
Kolejnym poziomem jest uzdrawianie schematów, czyli zmniejszanie siły negatywnych zachowań i odczuwanych negatywnych emocji. W praktyce odbywa się to poprzez korygowanie doświadczeń, w których doszło do zaniedbania podstawowych potrzeb emocjonalnych przy użyciu techniki znanej jako powtórne rodzicielstwo oraz technik doświadczeniowych. W ten sposób wpływ schematów powstałych w dzieciństwie nie ma już takiej władzy nad pacjentem - ich moc zastępują nowe reguły reakcji emocjonalnych.
Ostatni etap to umacnianie efektów leczenia - przygotowanie do zakończenia terapii poprzez umocnienie zdrowej części osobowości pacjentów.
Przeczytaj również:
Terapia DBT (dialektyczno-behawioralna) – na czym polega, komu pomoże, ćwiczenia
Ile trwa terapia schematów i jak często odbywają się sesje?
Terapia schematów opiera się na długoterminowym procesie. W szczególności jeśli opiera się na leczeniu zaburzeń osobowości. Wynika to z potrzeby powolnej ingerencji w strukturę schematów, które powstały jeszcze w dzieciństwie i doprowadziły do trudności emocjonalnych. Terapeuta zazwyczaj ustala sesje raz w tygodniu, jednak w przypadku głębszych problemów zdarza się również praca dwa razy w tygodniu. Sesja terapeutyczna jest podobnej długości do sesji w innych nurtach - trwa około godziny. Sam proces terapeutyczny to często kilka lat - zazwyczaj około trzech. To podejście terapeutyczne zakłada więc wolniejszą niż zazwyczaj w nurcie poznawczo-behawioralnym, lecz ugruntowaną pracę z pacjentem, tak, aby dogłębnie zmienić naturę wzorców i schematów.
Czy terapia schematów jest skuteczna?
Terapia schematów ma udowodnioną naukowo skuteczność w korekcie wzorców i zachowań jednostki. Często sprawdza się w pracy z osobami cierpiącymi z powodu zaburzeń osobowości typu borderline, antyspołeczne czy obsesyjno-kompulsywne, a także w przypadku depresji. Skuteczność technik terapeutycznych takich, jak powtórne rodzicielstwo oraz wartość relacji terapeutycznej w korygowaniu problemów emocjonalnych powstałych jeszcze we wczesnym dzieciństwie, została opisana w licznych metaanalizach.
Czy można pracować ze schematami samodzielnie?
Wiele osób z zaburzeniami osobowości zastanawia się, czy wystarczy samodzielna praca w domu na podstawie literatury naukowej, by "uzdrowić" swoje potrzeby emocjonalne i poprawić umiejętność budowy zdrowych relacji. Warto jednak wspomnieć, że o ile elementy terapii poznawczo-behawioralnej wydają się proste, ich kluczem jest również kontakt z drugim człowiekiem.
Psychoterapeuta nie tylko stosuje techniki poznawcze, ale również samą swoją obecnością udziela nam wsparcia w procesie korygowania niewłaściwych zachowań i wzorców relacji. Jest niezbędny w leczeniu poprzez wskazanie nam tych elementów schematów i znaczenia zachowań, których sami nie rozumiemy. Dzięki relacji z terapeutą terapia schematów nabiera swojego właściwego sensu. Terapeuta jest z pacjentem w najtrudniejszych chwilach podczas pracy nad tym, by naprawić skutki zaniedbań emocjonalnych w dzieciństwie.
Przeczytaj również:
Terapia ACT – na czym polega, komu pomoże, ćwiczenia
Jak rozpoznać własne schematy i zacząć nad nimi pracować?
Czasami pacjentowi udaje się rozpoznać własne schematy biorące się z braków emocjonalnych (na przykład brak stawiania granic) czy potrzeby emocjonalne, które nie zostały odpowiednio zaspokojone. Jednak samemu trudno jest efektywnie korygować własne zachowania. Terapia schematów uczy nas stylów radzenia sobie w trudnych sytuacjach, w których nasze doświadczenia często biorą górę nad realną oceną sytuacji. Dlatego warto pamiętać o tym, że pójście na terapię i skorzystanie z pomocy psychoterapeuty jest czymś zupełnie normalnym - i z dużym prawdopodobieństwem pomoże nam efektywnie przejść przez cały proces zmiany.
