Czym jest odwodnienie organizmu?
Odwodnienie to stan chorobowy, w którym występuje deficyt ilości wody lub elektrolitów. Odwodnienie pojawia się m.in. u osób starszych i zazwyczaj silnie oddziałuje na ich organizm. Zaburzenia równowagi wodno-elektrolitowej prowadzą do obniżenia funkcji poznawczych i spadku nastroju.
Odwodnienie definiuje się jako nadmierną utratę wody ustrojowej lub zaburzenie równowagi wodno-elektrolitowej – na przykład podczas upałów, w wyniku infekcji, aktywności fizycznej, schorzeń, przyjmowanych leków, biegunek czy wymiotów.
W przypadku seniorów może być wywołane poprzez zmniejszone odczuwanie pragnienia, zapominanie o regularnym nawadnianiu albo problemy układu moczowego.
Rodzaje odwodnienia (EFSA)
Odwodnienie hipertoniczne charakteryzuje się zwiększoną utratą wody oraz zatrzymaniem elektrolitów. Zazwyczaj wywołane jest niedostateczną podażą wody. Wraz z wiekiem dochodzi do zmniejszenia aktywności obszaru mózgu odpowiedzialnego za zaspokojenie pragnienia. Odwodnienie hipertoniczne może pojawić się u pacjentów geriatrycznych w wyniku nadmiernej utraty wody przez przewód pokarmowy, skórę, płuca czy nerki.
Odwodnienie izotoniczne nie powoduje zmiany ciśnienia osmotycznego. Odwodnienie tego typu jest spowodowane zarówno utratą wody, jak i elektrolitów.
Odwodnienie hipotoniczne charakteryzuje się przemieszczaniem płynów z przedziału zewnątrzkomórkowego do wewnątrzkomórkowego. W tym przypadku mamy do czynienia ze zwiększoną utratą elektrolitów.
U osób starszych zazwyczaj występuje odwodnienie hipertoniczne, które cechuje się przemieszczaniem się płynów z przestrzeni wewnątrzkomórkowej do zewnątrzkomórkowej i wzrostem ciśnienia osmotycznego osocza.
Przeczytaj również:
Udar słoneczny – objawy, leczenie. Kto jest najbardziej narażony na udar cieplny i jak się przed nim chronić?
Jakie ilości płynów mogą zapobiegać odwodnieniu?
Aby uzupełnić dobowe zapotrzebowanie, niezbędne jest przyjmowanie od 2-2,5 litra wody dziennie. Wiele zależy nie tylko od wieku, ale też płci, masy i temperatury ciała oraz otoczenia, a także występowania chorób przewlekłych. W przypadku osób starszych wylicza się je bardzo precyzyjnie. Według wzoru sumuje się 100 ml/kg na pierwsze 10 kilogramów masy ciała, 50 ml/kg na kolejne 10 kg i 15 ml na pozostałe kg. Ilość przyjmowanych płynów przez osoby starsze z niewydolnością nerek lub serca powinna być ściśle kontrolowana przez lekarza prowadzącego. Zapotrzebowanie na wodę wzrasta także podczas upałów oraz przy gorączce.
Przyczyny odwodnienia organizmu u seniora
W starszym wieku w organizmie zachodzą metaboliczne i fizjologiczne zmiany czynnościowe. Duży wpływ na stan zdrowia seniora ma sytuacja socjoekonomiczna oraz stopień niepełnosprawności. W procesie fizjologicznego starzenia się zachodzą zmiany bilansu wodnego, przez co zawartość wody w organizmie osób starszych spada o 45-50 procent. Przyczyną odwodnienia hipertonicznego u seniora jest niedostateczne spożycie płynów, wynikające ze zmniejszonej aktywności kory środkowego zakrętu obręczy, spadek wrażliwości baroreceptorów w łuku aorty lub niska aktywność dopaminy.
Zaburzenia gospodarki wodnej u osób starszych zwiększają podatność na przewlekłe lub ostre zapalenie nerek. Mogą też wynikać z zachodzących w organizmie zmian hormonalnych, na przykład problemów w wydzielaniu hormonu antydiuretycznego. W związku z tym zmniejsza się uczucie pragnienia, a seniorzy przestają pić odpowiednią ilość wody.
Ryzyko odwodnienia u osób starszych pojawia się również w przypadku farmakoterapii i występowania chorób współistniejących, takich jak choroba Alzheimera, Parkinsona czy cukrzyca.
Przeczytaj również:
Jak upał wpływa na organizm? Dla kogo jest groźny?
Czynniki ryzyka zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej
- SIADH (zespół nieodpowiedniego wydzielania wazopresyny) występuje u osób starszych cierpiących na choroby nowotworowe.
- Biegunki, wymioty, gorączka czy silne pocenie to dolegliwości, które przyczyniają się do znacznej utraty sodu, potasu, wapnia i powodują utratę wody. Osoba starsza może mieć problem z prawidłowym wchłanianiem leków, przez co mogą pojawić się działania niepożądane i ryzyko wystąpienia odwodnienia.
- Choroby neurodegeneracyjne (Parkinsona, Alzheimera) sprawiają, że osoba starsza zapomina o nawyku picia wody. Do tego dochodzi ograniczenie sprawności ruchowej.
- Wysoka temperatura powietrza zwiększa potliwość, przez co organizm seniora traci więcej wody.
Objawy odwodnienia u starszej osoby
Niedobory płynów w organizmie występują znacznie częściej niż są rozpoznawane. Wśród objawów, które świadczą o odwodnieniu osoby starszej, znajdują się:
- zmniejszenie elastyczności skóry,
- zawroty i bóle głowy,
- spadek ciśnienia tętniczego krwi,
- spierzchnięte wargi,
- zaparcia,
- infekcje układu moczowego.
Nawet niewielkie zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej mogą prowadzić do zaostrzenia chorób współistniejących, a czasami wymagać leczenia w warunkach szpitalnych. Polega ono na uzupełnianiu niedoborów wody, podawaniu niesłodzonej herbaty doustnie lub 5% glukozy dożylnie.
Przeczytaj również:
Stres cieplny – co to jest, objawy, pierwsza pomoc i profilaktyka podczas upałów
Co powinno budzić niepokój? Etapy odwodnienia
Początkowo zaburzenia wodno-elektrolitowe przebiegają bezobjawowo. U osoby starszej pojawiają się liczne symptomy dopiero po pewnym czasie.
Etap I stanowi ubytek wody wynoszący 2-4 procenty masy ciała. Seniorzy odczuwają silne pragnienie, suchość w ustach, osłabienie, senność, nudności. Poza tym mają wzdęty brzuch, bóle i zawroty głowy. Cierpią na brak apetytu, niedociśnienie, zaburzenia widzenia lub mowy, skurcze mięśni.
Etap II to ubytek wielkości 5-6%, któremu towarzyszy senność, mrowienie, drętwienie oraz drażliwość.
Etap III jest szczególnie niebezpieczny dla zdrowia. Ubytek wody rzędu 10-15% masy ciała może doprowadzić do drgawek, zaburzeń świadomości, utraty mowy i przytomności.
Jak zapobiegać odwodnieniu u seniorów?
- Osoby starsze powinny unikać przebywania na pełnym słońcu.
- Latem należy zwiększyć ilość przyjmowanych płynów o 250 ml, na każdy stopień powyżej 37 st. C.
- Seniorzy powinni unikać napojów gazowanych.
- Płyny warto przyjmować w formie małych porcji i w odpowiedniej ilości, to jest minimum 8 szklanek wody w ciągu dnia (najlepiej 2 litry dziennie).
- Urozmaicona dieta, w tym świeże owoce, warzywa mogą wspomóc organizm w nawodnieniu.
- Konieczna jest ciągła obserwacja podopiecznego, tak by jak najwcześniej rozpoznać objawy odwodnienia u osób starszych.
- Pamiętajmy, że strach przed nietrzymaniem moczu może ograniczać ilości spożywanych płynów przez pacjentów po 65. roku życia.
Przeczytaj również:
Napoje izotoniczne – czy są zdrowe, jakie wybrać?
Kiedy należy zgłosić się do lekarza?
W przypadku lekkiego odwodnienia nie jest konieczna hospitalizacja. Wystarczy, że senior zacznie regularnie pić wodę w domu. Do lekarza warto się zgłosić zawsze, gdy niepokojące symptomy odwodnienia organizmu utrzymują się pomimo intensywnego nawadniania doustnego. Często zdarza się, że u osób starszych występuje szybkie tętno, niskie ciśnienie, zapadnięcie gałek ocznych, spadek ilości oddawanego moczu, nieprawidłowy rytm oddychania. W takiej sytuacji powinniśmy zabrać podopiecznego do lekarza, który oceni stopień odwodnienia i zaproponuje formę leczenia.
