Elektrolity – dlaczego są kluczowe dla pracy serca, mięśni i układu nerwowego?
Pod pojęciem elektrolitów w medycynie rozumie się zdysocjowane sole pierwiastków takich jak sód, potas lub wapń, obecne w płynach ustrojowych (np. krwi) oraz tkankach. Pomagają one w utrzymaniu równowagi kwasowo-zasadowej, regulują nawodnienie organizmu, a także zapewniają prawidłowe działanie mięśnia sercowego, mięśni szkieletowych, układu nerwowego.
Znaczenie elektrolitów wynika z ich możliwości przewodzenia prądu elektrycznego niezbędnego do zapewnienia prawidłowej pracy układu nerwowo-mięśniowego.
Zbyt niski lub nadmiernie wysoki poziom elektrolitów świadczy o zachwianiu równowagi elektrolitowej. W łagodnych przypadkach zaburzeń wystarczający jest odpoczynek i nawodnienie organizmu. Ciężkie zachwianie równowagi kwasowo-zasadowej może wymagać nawet hospitalizacji.
Przeczytaj również:
Odwodnienie u starszej osoby – objawy, czynniki ryzyka, zapobieganie
Najważniejsze elektrolity w organizmie
Wyróżnia się wiele różnych elektrolitów. Należy do nich zaliczyć: sód, potas, wapń, magnez, chlor, fosfor i wodorowęglan (tzw. bikarbonat). Każdy z nich bierze udział w setkach różnych procesów biochemicznych.
Sód
Sód pomaga kontrolować ciśnienie krwi, równowagę płynów oraz przewodzenie impulsów nerwowych i pracę mięśni. Stanowi kluczowy element pompy sodowo-potasowej. Pompa sodowo-potasowa to enzym białkowy niezbędny do transportu kationów sodu i potasu na zewnątrz oraz do wnętrza błony komórkowej. Prawidłowe funkcjonowanie tego mechanizmu jest niezbędne dla:
utrzymaniu objętości komórki,
pracy nerwów i mięśni,
transportu cukrów i aminokwasów, czyli paliwa dla komórek organizmu.
Potas
Potas jest najważniejszym wewnątrzkomórkowym elektrolitem. Bierze udział m.in. w utrzymaniu prawidłowego ciśnienia tętniczego krwi, kontroluje przepływ bodźców nerwowych, skurcze mięśni, a także obniża ryzyko kamicy nerkowej.
Wapń
Wapń pełni wiele różnych funkcji, w tym:
buduje kości, zęby, naczynia krwionośne, paznokcie i włosy,
reguluje skurcz mięśni,
bierze udział w przewodzeniu neuronalnym za pośrednictwem kanałów jonowych oraz enzymów zależnych od stężenia jonów wapnia,
reguluje procesy zapalne, przepuszczalność błon komórkowych i krzepnięcia krwi.
Magnez
Magnez zajmuje drugie miejsce (po potasie), jeśli chodzi o znaczenie wewnątrzkomórkowe, biorąc udział w ponad 600 reakcjach biochemicznych. Jest kofaktorem procesów związanych z biosyntezą białek, przewodnictwem nerwowym, kurczliwością mięśni, termoregulacją. Uczestniczy w gospodarce mineralnej ogólnoustrojowej i kostnej, a także w regulacji ciśnienia tętniczego krwi. Utrzymanie odpowiedniego poziomu magnezu ma kluczowe znaczenie dla regulacji stężenia sodu, potasu i wapnia, a także metabolizmu podstawowego źródła energii, adenozynotrójfosforanu (ATP).
Chlor
Chlor pomaga w utrzymaniu równowagi elektrolitowej, stabilizując odpowiedni poziom pH ustroju oraz objętość płynów w organizmie. Dodatkowo stanowi niezbędny składnik soków żołądkowych i wspiera wchłanianie kobalaminy (witaminy B12).
Fosfor
Nieorganiczny fosfor stanowi jeden z głównych składników mineralnych budujących kościec. Bierze także udział w gospodarce energetycznej, tworząc m.in. kwasy nukleinowe, fosfolipidy, ATP, fosfokreatynę. Uczestniczy w glikolizie, glikogenolizie i kontroluje pobudliwość nerwowo-mięśniową. Fosfor stanowi też ważny czynnik reakcji enzymatycznych, działając pod postacią cAMP, cGMP i NADP.
Przeczytaj również:
Dlaczego podczas menopauzy należy dbać o prawidłowe nawodnienie organizmu?
Jak działają elektrolity?
Mechanizm działania elektrolitów jest złożony i w przypadku każdej soli będzie wyglądał nieco inaczej. Przyjrzyjmy się wpływowi magnezu na układ mięśniowy i przewodnictwo nerwowe.
Jony Mg2+ są niezbędne do regulacji skurczu mięśni i przewodnictwa nerwowo-mięśniowego. Działają jako antagoniści jonów wapniowych i bezpośrednio biorą udział w wytwarzaniu adenozynotrifosforanu (ATP), podstawowego źródła energii w organizmie człowieka.
W przypadku mięśnia sercowego dodatkowo wykazano wielokierunkowe działanie kardioprotekcyjne:
przeciwnadciśnieniowe,
antyarytmiczne,
przeciwzapalne,
przeciwpłytkowe.
Magnez zwalnia przewodnictwo i pobudliwość mięśnia sercowego (poprzez hamowanie pompy sodowo-potasowej), przeciwdziałając jego niedotlenieniu.
Jakie są normy elektrolitów?
Prawidłowe stężenie poszczególnych elektrolitów u osób dorosłych wynosi:
magnez: 0,66-1,07mmol/l;
potas: 3,5-5,1 mmol/l;
wapń: 2,14-2,49 mmol/l;
sód: 136-145mmol/l;
fosforan: 0,8—1,5 mmol/l;
chlorek: 98-106 mmol/l.
Prawidłowy poziom elektrolitów może nieznacznie się różnić, w zależności od laboratorium.
Dlaczego dochodzi do niedoborów elektrolitów?
Zaburzenie gospodarki elektrolitowej może wystąpić w sytuacji zbyt niskiej podaży pierwiastków albo ich nadmiernej utraty. O obniżonym poziomie elektrolitów można mówić wtedy, gdy ich stężenie zmaleje poniżej granicy uznanej za fizjologiczną.
Do typowych przyczyn, które mogą doprowadzić do zaburzenia elektrolitów, ale nie mają podłoża chorobowego, można zaliczyć m.in.:
intensywny wysiłek fizyczny,
obfite pocenie się,
przyjmowanie leków diuretycznych,
spożycie zbyt małej ilości płynów.
Zachwianie poziomu elektrolitów częściej występują u małych dzieci (ze względu na częste wymioty i biegunki) oraz osób w podeszłym wieku (z uwagi na obniżone spożycie płynów). Wypada wspomnieć, że utrata elektrolitów wraz z potem może też prowadzić do odwodnienia.
Niekiedy nieprawidłowy poziom elektrolitów ma związek ze stanem chorobowym i nadmierną utratą soli lub też niepełnym ich przyswajaniem.
Niedobory elektrolitów mogą być powodowane przez:
wymioty,
biegunki,
niewydolność nerek,
niewydolność przytarczyc,
ostre zapalenie trzustki,
niskie spożycie żywności bogatej w witaminę D.
Jeśli objawy zaburzeń elektrolitowych pojawiają się i utrzymują pomimo stosowania zróżnicowanej diety, warto skontaktować się z lekarzem. Niezbędne może okazać się wdrożenie odpowiedniego leczenia.
Przeczytaj również:
Co podawać przy wymiotach? Jaka dieta przy wymiotach i biegunce jest najlepsza?
Objawy braku elektrolitów – od skurczów i kołatania serca po zaburzenia koncentracji
Objawy niskiego poziomu elektrolitów nie zawsze są łatwe do odczytania. Należą do nich:
osłabienie mięśni,
zawroty głowy,
uczucie senności,
drżenie mięśni,
migreny,
zwiększone uczucie napięcia nerwowego,
złe samopoczucie.
Kiedy potrzebna jest pilna pomoc medyczna?
W skrajnych przypadkach objawy mogą być znacznie bardziej niebezpieczne. W przypadku znaczących niedoborów magnezu u pacjentów mogą wystąpić zaburzenia świadomości, wahania ciśnienia krwi, zaburzenia rytmu serca. Jeśli problemy utrzymują się przez dłuższy czas, mogą doprowadzić nawet do wykształcenia się choroby niedokrwiennej serca, nadciśnienia tętniczego, zespołu metabolicznego i cukrzycy. Zwłaszcza w przypadku seniorów i najmłodszych pacjentów niezbędna może okazać się hospitalizacja.
Jak diagnozuje się zaburzenia elektrolitowe?
Badaniem kluczowym w ustaleniu poziomu elektrolitów jest tzw. jonogram. Dostarcza on szczegółowe informacje dotyczące stężenia poszczególnych elektrolitów we krwi. Wskazaniami do jonogramu są zwykle typowe objawy niedoboru elektrolitów. Dodatkowo, takie badanie rutynowo przeprowadza się m.in. u pacjentów przyjmujących leki diuretyczne ze względu na zwiększone ryzyko wydalania soli pierwiastków z organizmu.
Wartości referencyjne dla poszczególnych składowych jonogramu są inne w zależności od konkretnego laboratorium. Przed zapoznaniem się z wynikami trzeba zwróć uwagę na wartości liczbowe zapisane w nawiasie przy każdym wyniku. Za prawidłowy uważa się poziom elektrolitów odpowiadający przedziałowi między wartościami referencyjnymi.
Jonogram wykonuje się na czczo. Przed pobraniem krwi zaleca się unikanie intensywnych treningów.
Przeczytaj również:
Nawodnienie organizmu – czym i jak nawodnić organizm?
Jak uzupełniać elektrolity?
Kluczem dla zachowania zdrowia i utrzymania równowagi elektrolitowej jest zróżnicowana dieta bogata w naturalne, pełnowartościowe produkty. Dobrymi źródłami magnezu są m.in. produkty zbożowe, nasiona roślin oleistych i strączkowych, orzechy, kakao, gorzka czekolada, a także ryby i banany.
Uzupełniająco można korzystać z tabletek musujących witaminowo-mineralnych. Osoby aktywne fizycznie mogą sięgnąć po izotoniki. Przy wyborze elektrolitów kieruj się realnymi potrzebami. Powinny one uzupełniać konkretne niedobory w organizmie.
W niektórych przypadkach niezbędne może być uzupełnienie elektrolitów w warunkach szpitalnych poprzez podanie ich dożylnie. Dotyczy to przede wszystkim pacjentów, którzy cierpią na znaczne odwodnienie, a nie mogą przyjmować płynów przez układ pokarmowy. Takie roztwory często zawierają też glukozę jako najłatwiej przyswajalne źródło energii.
Domowy napój z elektrolitami (izotoniczny) – przepis
Do przyrządzenia domowego napoju izotonicznego potrzebujemy:
węglowodanów prostych (miód, sok ze świeżych owoców lub glukoza spożywcza),
wody,
soli.
Poniżej prezentujemy przepis na uniwersalny napój izotoniczny:
900 ml przegotowanej, letniej wody,
1 łyżeczka soli,
sok z 1 pomarańczy. Jeżeli chcemy uzyskać kwaśniejszy smak, to możemy użyć soku z cytryny,
3 łyżki miodu.
Składniki należy dokładnie wymieszać i... izotonik gotowy!
współpraca: dietetyk Agata Soroczyńska
