Jakie badania krwi warto robić co roku? Lista z podziałem na wiek oraz kobiety i mężczyzn
Profilaktyka zdrowotna nie powinna polegać na wykonywaniu możliwie największej liczby badań laboratoryjnych. Celem jest dobranie takich badań, które rzeczywiście mogą wykryć chorobę lub czynnik ryzyka na odpowiednio wczesnym etapie.
Podstawowe badania profilaktyczne, które warto omówić z lekarzem
20–39 lat: pomiar ciśnienia tętniczego, ocena masy ciała oraz badania laboratoryjne, w tym glukoza i lipidogram, zależnie od indywidualnego ryzyka,
40–49 lat: profil sercowo-naczyniowy, glukoza, lipidogram, nerki i badania przesiewowe,
50–64 lata: kontrola czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych i metabolicznych, profilaktyka nowotworowa, nerki i metabolizm,
65+: indywidualny plan badań, choroby przewlekłe, leki, funkcje poznawcze i sprawność.
U kobiet dodatkowo ważne są badania piersi i profilaktyka raka szyjki macicy (w tym USG piersi wykonywane zgodnie ze wskazaniami, systematyczne samobadanie piersi oraz regularne badanie ginekologiczne)
U mężczyzn po 50. roku życia lekarz może uwzględnić również PSA.
Aktualny program Ministerstwa Zdrowia „Moje Zdrowie – bilans zdrowia osoby dorosłej” obejmuje podstawowo morfologię, glukozę, kreatyninę z eGFR, lipidogram, TSH oraz badanie ogólne moczu. Zakres może zostać rozszerzony o np. ALT, GGTP, PSA, anty-HCV czy lipoproteinę(a), zależnie od wieku i wyników ankiety.
Program nie jest corocznym pakietem badań. Osoby w wieku 20–49 lat mogą korzystać z niego co 5 lat, a osoby od 50. roku życia – co 3 lata.
Czy można zrobić „pakiet badań raz w roku”?
Tak, laboratoria oferują gotowe pakiety badań, ale pakiet laboratoryjny nie jest tym samym co indywidualnie dobrana profilaktyka medyczna.
W ramach profilaktyki warto omówić z lekarzem zasadność wykonania następujących badań:
Morfologia – m.in. niedokrwistość i liczba krwinek – nie u każdego.
Glukoza – gospodarka węglowodanowa – zależnie od wieku i ryzyka.
HbA1c – hemoglobina glikowana, odzwierciedlająca średnią glikemię z ostatnich 2–3 miesięcy. Wykorzystywana m.in. w diagnostyce i monitorowaniu cukrzycy.
Lipidogram – cholesterol i ryzyko sercowo-naczyniowe – zależnie od ryzyka.
Kreatynina + eGFR – funkcja nerek – częściej przy chorobach i czynnikach ryzyka.
Ogólne badanie moczu – m.in. niektóre zaburzenia układu moczowego – zależnie od sytuacji.
ALT, AST, GGTP – nieprawidłowości związane m.in. z wątrobą – nie u każdego co roku.
TSH i funkcja tarczycy – nie ma zasady corocznego badania u każdego bez objawów.
Czy morfologię krwi trzeba wykonywać raz w roku?
Morfologia jest jednym z najczęściej wykonywanych badań podstawowych krwi, ale nie każda zdrowa osoba musi wykonywać ją raz w roku.
Badanie może być szczególnie przydatne przy podejrzeniu niedokrwistości, przewlekłych chorobach, osłabieniu, nieprawidłowych wcześniejszych wynikach czy podczas kontroli określonego leczenia.
U osoby zdrowej częstotliwość warto ustalić indywidualnie.
Przeczytaj również:
Badania profilaktyczne dla kobiet po 40. roku życia – na co się badać?
Jak często badać poziom glukozy we krwi?
Oznaczenie stężenia glukozy we krwi jest jednym z podstawowych badań wykorzystywanych w diagnostyce przesiewowej cukrzycy typu 2 i stanu przedcukrzycowego.
Zgodnie z zaleceniami Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego badania przesiewowe należy wykonywać co 3 lata u osób po 45. roku życia, a raz w roku u osób z czynnikami ryzyka cukrzycy, niezależnie od wieku.
Do czynników ryzyka należą m.in. nadwaga lub otyłość, mała aktywność fizyczna, cukrzyca u najbliższych krewnych, nadciśnienie tętnicze, zaburzenia lipidowe, stan przedcukrzycowy oraz przebyta cukrzyca ciążowa.
W badaniach przesiewowych można wykorzystać oznaczenie glukozy na czczo, hemoglobiny glikowanej (HbA1c) lub doustny test tolerancji glukozy (OGTT). Wybór metody zależy od sytuacji klinicznej.
Nie oznacza to zatem, że każdy zdrowy dorosły musi badać glukozę co roku. Częstotliwość badań należy dostosować do wieku i indywidualnego ryzyka cukrzycy.
Czy lipidogram warto robić co roku?
Lipidogram obejmuje przede wszystkim cholesterol całkowity, LDL, HDL i triglicerydy. Jest ważnym elementem oceny ryzyka chorób sercowo-naczyniowych.
Nie każdy musi wykonywać lipidogram raz w roku. U osób z prawidłowymi wynikami i niskim ryzykiem sercowo-naczyniowym odstępy między badaniami mogą być dłuższe. Częstsze kontrole mogą być wskazane m.in. u osób z zaburzeniami lipidowymi, cukrzycą, przewlekłą chorobą nerek, rozpoznaną chorobą sercowo-naczyniową lub podczas leczenia obniżającego stężenie cholesterolu.
Europejskie wytyczne podkreślają szczególne znaczenie cholesterolu LDL (LDL-C) oraz dodatkowych czynników wpływających na ocenę ryzyka, w tym lipoproteiny(a), czyli Lp(a). Oznaczenie Lp(a) warto rozważyć przynajmniej raz w życiu dorosłym, ponieważ jej stężenie jest w dużej mierze uwarunkowane genetycznie i zazwyczaj nie wymaga regularnego monitorowania.
Przeczytaj również:
Profil trzustkowy – jakie badania na trzustkę należy wykonać?
Jak często kontrolować próby wątrobowe?
ALT, AST i GGTP pomagają ocenić, czy występują nieprawidłowości związane głównie z wątrobą. Nie ma potrzeby wykonywania ich automatycznie co roku u każdej zdrowej osoby. Badania mogą być szczególnie uzasadnione przy otyłości, stłuszczeniu wątroby, nieprawidłowych wcześniejszych wynikach, chorobach wątroby lub stosowaniu niektórych leków.
W programie „Moje Zdrowie” próby wątrobowe należą do badań rozszerzonych i są dobierane zależnie od wieku oraz czynników ryzyka.
Czy warto raz w roku zbadać TSH?
TSH jest podstawowym badaniem wykorzystywanym do oceny funkcji tarczycy. Nie oznacza to jednak, że każdy dorosły musi oznaczać je co roku.
Kontrola TSH jest szczególnie istotna przy objawach sugerujących choroby tarczycy, wcześniejszych nieprawidłowych wynikach, rozpoznanej chorobie tarczycy lub podczas jej leczenia.
Jak często badać kreatyninę i funkcję nerek?
Kreatynina wraz z eGFR pozwala ocenić funkcję nerek. Jest szczególnie ważna u osób z nadciśnieniem, cukrzycą, chorobami nerek oraz przyjmujących niektóre leki. U zdrowej osoby częstotliwość może być mniejsza niż raz w roku, natomiast przy czynnikach ryzyka lekarz może zalecić regularniejsze kontrole. Kreatynina z eGFR znajduje się w podstawowym zakresie programu „Moje Zdrowie”.
Czy badanie ogólne moczu warto wykonywać co roku?
Badanie ogólne moczu jest proste i może dostarczyć informacji m.in. o niektórych nieprawidłowościach układu moczowego. Nie ma jednak potrzeby traktowania go jako obowiązkowego corocznego badania u każdej osoby. Jego znaczenie rośnie przy objawach ze strony układu moczowego, chorobach nerek, cukrzycy czy nadciśnieniu.
Badanie ogólne moczu jest jednym z podstawowych badań w programie „Moje Zdrowie”.
Przeczytaj również:
Badanie nasienia – wyniki i normy, cena, jak się przygotować?
Jak często mierzyć ciśnienie tętnicze?
Ciśnienie warto kontrolować regularnie, ponieważ nadciśnienie przez długi czas może nie powodować wyraźnych objawów. U osoby dorosłej bez rozpoznanego nadciśnienia warto wykonywać pomiary podczas wizyt medycznych, a częstotliwość zwiększyć przy podwyższonych wartościach lub czynnikach ryzyka.
Jeśli wyniki badań są podwyższone, lekarz może zalecić także pomiary domowe.
Jak często kontrolować masę ciała i obwód talii?
Masę ciała można kontrolować regularnie, np. raz w miesiącu. Obwód talii warto mierzyć co jakiś czas, szczególnie gdy zmienia się masa ciała. Oba pomiary pomagają ocenić ryzyko związane m.in. z nadwagą i otyłością. Nie zastępują jednak oceny stylu życia, ciśnienia czy badań laboratoryjnych.
W programie „Moje Zdrowie” podczas wizyty podsumowującej wykonywane są pomiary masy ciała, wzrostu i ciśnienia.
Jakie badania pomagają wcześnie wykryć cukrzycę?
Podstawowym badaniem jest glukoza na czczo. W określonych sytuacjach lekarz może zalecić również HbA1c lub doustny test tolerancji glukozy (OGTT). Szczególnej uwagi wymagają osoby z nadwagą lub otyłością, nadciśnieniem, zaburzeniami lipidowymi oraz rodzinnym występowaniem cukrzycy. Warto pamiętać, że pojedynczy wynik nie zawsze wystarcza do postawienia rozpoznania.
Jakie badania pomagają ocenić ryzyko chorób serca?
W profilaktyce chorób sercowo-naczyniowych znaczenie mają przede wszystkim:
ciśnienie tętnicze,
lipidogram,
glukoza lub HbA1c,
masa ciała i obwód talii,
palenie tytoniu,
aktywność fizyczna,
wiek i obciążenie rodzinne.
U osób w określonym wieku i bez rozpoznanej choroby sercowo-naczyniowej lekarz może również wykorzystać kalkulatory ryzyka, takie jak SCORE2 lub SCORE2-OP. Europejskie wytyczne dotyczące dyslipidemii uwzględniają także dodatkowe czynniki modyfikujące ryzyko.
Jakie badania przesiewowe w kierunku nowotworów warto wykonywać?
W Polsce funkcjonują trzy główne programy bezpłatnych badań przesiewowych:
rak piersi – mammografia,
rak szyjki macicy – badania HPV/cytologia,
Są one skierowane do określonych grup wiekowych i nie wymagają skierowania w ramach programów profilaktycznych.
Warto więc pamiętać, że profilaktyka nowotworowa to nie tylko badania krwi.
Przeczytaj również:
Wymaz z pochwy – wskazania, jak się przygotować?
Jak często wykonywać cytologię i badania piersi?
W Polsce program profilaktyki raka szyjki macicy obejmuje kobiety w wieku 25–64 lat. W tradycyjnym schemacie cytologię wykonuje się co 3 lata, natomiast w nowym schemacie test HPV HR – co 5 lat. W przypadku dodatniego wyniku testu HPV HR z pobranego materiału wykonuje się dodatkowo cytologię na podłożu płynnym (LBC).
Mammografia przesiewowa jest dostępna dla kobiet w wieku 45–74 lat i standardowo wykonywana co 2 lata.
Warto również regularnie obserwować wygląd i budowę piersi oraz zgłaszać lekarzowi wszelkie niepokojące zmiany. USG piersi nie jest badaniem, które każda zdrowa kobieta musi wykonywać raz w roku – jego zasadność i częstotliwość zależą od wskazań medycznych. W przypadku niepokojących objawów lub zwiększonego ryzyka nowotworu lekarz może zalecić indywidualny plan diagnostyki i kontroli, niezależnie od standardowych terminów badań przesiewowych.
Jak często mężczyzna powinien kontrolować prostatę?
Nie każdy mężczyzna musi wykonywać badanie PSA raz w roku. Częstotliwość kontroli zależy m.in. od wieku, wywiadu rodzinnego, wcześniejszych wyników PSA oraz indywidualnego ryzyka raka prostaty.
Zgodnie z europejskimi wytycznymi rozmowę o badaniu PSA można rozpocząć od 50. roku życia, a wcześniej u mężczyzn ze zwiększonym ryzykiem – m.in. od 45. roku życia przy rodzinnym występowaniu raka prostaty i od 40. roku życia u nosicieli mutacji BRCA2.
W programie „Moje Zdrowie” oznaczenie PSA całkowitego jest badaniem rozszerzonym przewidzianym dla mężczyzn po 50. roku życia.
