Cholesterol HDL – czym jest i jaką rolę odgrywa w organizmie?
Cholesterol należy do związków organicznych z grupy lipidów. Występuje w błonie każdej komórki, nadając jej odpowiednią strukturę i wpływając na właściwości biochemiczne. Jako cząsteczka, cholesterol jest niezbędny do syntezy wielu związków, w tym:
hormonów płciowych,
kortykosteroidów,
witaminy D3,
kwasów żółciowych.
Ponieważ cholesterol nie rozpuszcza się w wodzie, nie może samodzielnie przemieszczać się wraz z krwią. Jego transport w organizmie odbywa się za pomocą lipoprotein – cząsteczek zbudowanych z lipidów i białek, które przenoszą cholesterol oraz inne tłuszcze pomiędzy tkankami. Wyróżnia się 5 głównych klas lipoprotein: chylomikrony, VLDL, IDL, LDL oraz HDL.
HDL (ang. High-Density Lipoprotein), czyli lipoproteina o wysokiej gęstości, jest potocznie określana mianem „dobrego cholesterolu”. Nazwa HDL pochodzi od wysokiej gęstości tej lipoproteiny, wynikającej z dużego udziału białek w stosunku do lipidów w jej budowie.
Ustalono, że cholesterol HDL ujemnie koreluje z rozwojem choroby niedokrwiennej serca. Jeśli jego poziom jest niski przez długi czas, może dojść do rozwoju miażdżycy i zawału mięśnia sercowego lub udaru mózgu.
Najważniejsza właściwość cholesterolu HDL polega na zdolności do odwrotnego transportu cholesterolu ze ścian naczyń krwionośnych z powrotem do wątroby. Wśród innych właściwości cholesterolu HDL można wymienić:
hamowanie utleniania lipidów,
inaktywację wolnych rodników,
hamowanie wydzielania cytokin prozapalnych,
wazorelaksacja,
działanie antyapoptyczne.
Przeczytaj również:
Wysoki poziom cholesterolu – przyczyny, skutki, leki i dieta na za wysoki cholesterol
Cholesterol LDL i HDL – czym się różnią?
Zarówno LDL (ang. low-density lipoprotein – lipoproteina o niskiej gęstości), jak i HDL (ang. high-density lipoprotein – lipoproteina o wysokiej gęstości) nie są samym cholesterolem, lecz cząsteczkami transportującymi cholesterol we krwi. Nazwy LDL i HDL pochodzą właśnie od ich gęstości, wynikającej z proporcji tłuszczów i białek w ich budowie.
LDL nazywany jest potocznie „złym cholesterolem”, ponieważ transportuje cholesterol z wątroby do tkanek. Jego nadmiar może odkładać się w ścianach naczyń krwionośnych, prowadząc do powstawania blaszek miażdżycowych i zwiększając ryzyko chorób sercowo-naczyniowych.
HDL określany jest mianem „dobrego cholesterolu”, gdyż działa odwrotnie – zbiera nadmiar cholesterolu z tkanek i naczyń krwionośnych, a następnie transportuje go do wątroby, gdzie może zostać wykorzystany lub usunięty z organizmu.
Wysoki poziom LDL prowadzi do gromadzenia się blaszek miażdżycowych w obrębie naczyń krwionośnych i zwężenia ich światła. Przyczynia się to do rozwoju nadciśnienia tętniczego oraz choroby wieńcowej. Bardzo niski poziom LDL może występować w przebiegu niektórych chorób lub zaburzeń metabolicznych, jednak obecnie nie wykazano, aby samo obniżenie LDL do wartości docelowych zwiększało ryzyko niedoborów witamin rozpuszczalnych w tłuszczach.
Wskazania do badania cholesterolu HDL
Wskazania do oznaczenia poziomu cholesterolu HDL są identyczne, jak dla innych badań w zakresie gospodarki lipidowej, czyli oznaczają występowanie któregokolwiek z czynników ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego oraz współistnienie takich schorzeń, jak:
cukrzyca,
choroba wieńcowa,
choroby naczyń mózgowych,
zaburzenia przepływu w naczyniach obwodowych,
nadczynność lub niedoczynność tarczycy.
Badanie przeprowadza się także w ramach podstawowej profilaktyki zdrowotnej, co oznacza, że powinno być wykonane u każdej zdrowej osoby minimum raz na 5 lat.
Przeczytaj również:
Cholesterol a alkohol
Przygotowanie i technika badania cholesterolu HDL
Warto wiedzieć, że w przypadku badania poziomu HDL we krwi, konieczne jest wcześniejsze odpowiednie przygotowanie się do jego wykonania. Obejmuje ono stosowanie typowej dla siebie diety około 3 tygodnie przed badaniem, co oznacza unikanie zarówno okazjonalnego objadania się, jak i redukowania bądź zmiany typowych nawyków żywieniowych.
Bezpośrednio przed pobraniem próbki krwi do badania cholesterolu pacjent nie musi być na czczo. Dzień przed powinien unikać intensywnego wysiłku fizycznego, a w razie choroby lub infekcji, oznaczenie należy odłożyć na 3 tygodnie.
Po pobraniu próbki krwi żylnej i wyizolowaniu surowicy bądź osocza, usuwa się wszystkie inne frakcje cholesterolu, a następnie pozostały w próbce cholesterol HDL oznacza się metodą enzymatyczną (wykorzystując enzymy esterazę i oksydazę cholesterolową). Nie ma także możliwości matematycznego obliczenia poziomu HDL na podstawie innych parametrów. Wynik określający stężenie frakcji HDL podawany jest w mg/dl lub w mmol/l.
Norma cholesterolu HDL
Według wytycznych Narodowego Centrum Edukacji Żywieniowej docelowe wartości cholesterolu HDL na czczo powinny wynosić:
> 40 mg/dl dla mężczyzn
> 45 mg/dl dla kobiet (według niektórych źródeł 50 mg/dl).
Za poziom optymalny dla obu płci uważa się 60 mg/dl lub więcej. Poziom cholesterolu HDL 40 lub mniej dla mężczyzn oraz 45 (50) lub mniej dla kobiet uważa się za czynnik ryzyka chorób sercowo-naczyniowych.
W pewnym uproszczeniu można powiedzieć, że proporcja cholesterolu całkowitego do cholesterolu HDL powinna wynosić 3,5:1 lub mniej. Wynik 5,0:1 uważa się już za ryzyko chorób serca.
Interpretacja wyników badań cholesterolu HDL
Wynik badania cholesterolu HDL interpretujemy łącznie z pozostałymi czynnikami ryzyka w celu określenia całkowitego, indywidualnego ryzyka sercowo-naczyniowego. Do czynników tych należą:
wiek,
płeć,
palenie papierosów,
cukrzyca,
występowanie podobnych schorzeń u bliskich krewnych,
ewentualnie dodatkowe parametry laboratoryjne.
Najczęściej w przypadku nieprawidłowego poziomu HDL współistnieje także podwyższony poziom cholesterolu frakcji LDL i trójglicerydów, w takim przypadku właśnie te dwa parametry stanowią podstawę interwencji dietetycznej, a następnie farmakologicznej, niejako w następnej kolejności dąży się do uzyskania optymalnej wartości stężenia HDL. Należy wiedzieć, że zawsze pierwszą zalecaną formą leczenia jest dieta na cholesterol z ograniczeniem tłuszczów zwierzęcych oraz zmiana stylu życia, dopiero potem powinno włączać się leki.
Stosowanymi farmaceutykami są środki zaliczane do fibratów oraz kwas nikotynowy.
Pierwsze badanie kontrolne nie powinno być wykonane wcześniej, niż po upływie 4 tygodni, a optymalnie ocena leczenia następuje po upływie 3 miesięcy.
Warto pamiętać, że istnieją pewne stany, w tym całkowicie fizjologiczne, które wiążą się ze zmianą poziomu frakcji cholesterolu HDL:
stężenie może być podwyższone w przypadku regularnych treningów fizycznych;
stosowania hormonalnej terapii egzogennymi estrogenami.
Obniżone stężenie spotyka się:
w niektórych genetycznie uwarunkowanych schorzeniach, takich jak rodzinnie uwarunkowany niedobór cholesterolu frakcji HDL czy choroba tangierska,
przy otyłości,
u chorych na cukrzycę,
u osób z zespołem metabolicznym.
Przeczytaj również:
Cholesterol a miażdżyca tętnic – jaki jest związek?
Za niski cholesterol HDL
Zbyt niski poziom cholesterolu HDL może stać się przyczyną rozwoju miażdżycy i innych chorób sercowo-naczyniowych. Bezpośrednich przyczyn niskiego HDL jest wiele. Do tych najczęściej występujących można zaliczyć:
zbyt wysoką tłuszczową masę ciała – zwiększona ilość trójglicerydów powoduje, że cząsteczki HDL rozpadają się szybciej;
niezbilansowaną dietę – węglowodany rafinowane i tłuszcze zwierzęce zwiększają poziom trójglicerydów i mogą przyczyniać się do rozwoju stanu zapalnego;
niską aktywność fizyczną – wyniki badań sugerują, że w szczególności długotrwały wysiłek aerobowy wspiera zwiększenie poziomu cholesterolu HDL;
niekontrolowaną cukrzycę – niski poziom HDL jest skorelowany pozytywnie ze zwiększonym ryzykiem rozwoju cukrzycy typu 2 oraz przewlekłych chorób nerek;
przyjmowanie niektórych leków – beta-blokery, androgeny, progesteron, sterydy anaboliczne oraz diuretyki tiazydowe stosowane w leczeniu nadciśnienia mogą obniżać poziom HDL;
mutacje genetyczne – w rzadkich przypadkach obniżony HDL jest wynikiem mutacji genetycznych klasyfikowanych jako hipoalfalipoproteinemia.
Za wysoki cholesterol HDL
Choć wysoki cholesterol HDL jest co do zasady pożądany, bardzo wysokie stężenie HDL nie zawsze wiąże się z dodatkową ochroną układu sercowo-naczyniowego, a niektóre badania sugerują związek takich wartości ze zwiększonym ryzykiem zdrowotnym. O nadmiarze HDL mówimy w sytuacji, gdy jego stężenie przekracza 80 mg/dL lub 2.5 mmol/L.
Taki stan może być wywołany np. przez przyjmowanie niektórych leków przeciwdrgawkowych lub antykoncepcji hormonalnej lub spożycie zbyt dużej ilości tłuszczów. U osób, których przodkowie pochodzą z Japonii, może nie występować gen CETP odpowiedzialny za transport cholesterolu. Podłożem dla wysokiego poziomu cholesterolu HDL bywa też niedoczynność tarczycy.
Przeczytaj również:
Co podwyższa cholesterol?
Jak podnieść poziom cholesterolu HDL?
Stężenie cholesterolu HDL nie jest stałe, ale zmienia się pod wpływem różnych czynników. Możesz o nie zadbać na wiele różnych sposobów.
Przede wszystkim zaleca się regularną aktywność fizyczną. Ruch powoduje zwiększone zapotrzebowanie na energię, co prowadzi do rozbijania triglicerydów. Jednocześnie promuje dojrzewanie cząsteczek HDL.
Pamiętaj o utrzymaniu prawidłowej masy ciała. Walka z nadwagą przyczynia się do wzrostu HDL, ciśnienia tętniczego i poziomu glukozy we krwi.
Dbaj o dietę poprzez unikanie izomerów trans kwasów tłuszczowych oraz węglowodanów prostych. Znajdziesz je przede wszystkim w żywności przetworzonej i słodyczach.
Należy też ograniczyć używki. Badania z 2013 roku opublikowane w Journal of Cellular Biochemistry wykazały, że tytoń upośledza zarówno ilość, jak i jakość HDL.
Badanie cholesterolu HDL
Badanie cholesterolu HDL jest wykonywane w ramach lipidogramu. Obejmuje on następujące parametry:
cholesterol całkowity – wszystkie frakcje cholesterolu we krwi,
cholesterol LDL,
cholesterol HDL,
trójglicerydy – ich wysoki poziom zwiększa ryzyko chorób układu sercowo-naczyniowego,
cholesterol nie-HDL – stanowi różnicę między cholesterolem całkowitym a HDL.
Lipidogram jest wykonywany z krwi. Próbka nie musi być pobrana na czczo. W wersji standardowej badanie kosztuje od około 30 do 70 zł.
Warto pamiętać, że wyłącznie pełny obraz lipidogramu pozwala udzielić odpowiedzi na pytanie o równowagę profilu lipidowego. Posługiwanie się wyłącznie pojęciem cholesterolu całkowitego jest mylące.
współpraca: lek. Sylwia Jastrzębowska
