Fosfor – dlaczego to jeden z najważniejszych pierwiastków w organizmie?
Fosfor to jeden z najważniejszych makroelementów, który stanowi aż około 1% masy naszego ciała, co sprawia, że jest drugim po wapniu najliczniej występującym pierwiastkiem mineralnym w naszym organizmie. Zdecydowana większość fosforu zmagazynowana jest w kościach i zębach, w mniejszych ilościach występuje on w mięśniach i innych tkankach, zarówno w postaci kompleksów, jak również jako fosfor zjonizowany czy związany z białkami. Pełni istotną rolę w utrzymaniu homeostazy organizmu, a bez jego udziału wiele procesów w ciele człowieka nie mogłoby przebiegać w prawidłowy sposób.
Jaką rolę pełni fosfor?
Fosfor potrzebny jest do prawidłowego funkcjonowania wszystkich komórek w organizmie. Wśród jego głównych zadań znajdziemy:
udział w prawidłowej mineralizacji kości i zębów (wraz z wapniem),
wpływ na prawidłowy rozwój mięśni,
udział w procesach wytwarzania energii (produkcji ATP),
utrzymanie równowagi kwasowo-zasadowej w organizmie (wchodzi w skład buforu fosforanowego),
obecność w budowie kwasów nukleinowych (nośnik informacji genetycznych),
udział w kluczowych procesach metabolicznych (m.in. przetwarzanie węglowodanów czy metabolizm białek), w tym jako składnik enzymów,
uczestnictwo w przewodzeniu bodźców nerwowych, kluczowych dla prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego,
wpływ na funkcje poznawcze,
zapobieganie wybranym chorobom lub spowolnienie ich rozwoju,
umożliwianie prawidłowego wchłaniania witamin z grupy B.
Przeczytaj również:
Fosfor nieorganiczny – badanie z krwi i moczu. Jakie normy w wynikach morfologii?
Źródła fosforu w diecie – naturalne i te ukryte w produktach przetworzonych
Dzienne zapotrzebowanie na fosfor w organizmie różni się w zależności od wieku i płci. Dla większości populacji normy te wynoszą:
niemowlęta – od 120 do 275 mg fosforu,
dzieci do 3. roku życia – około 460 mg fosforu,
dzieci w wieku 4-9 lat – 600 mg fosforu,
młodzież 10-18 lat – 1250 mg fosforu, co wynika z intensywnego wzrostu kości w tym okresie,
Dorośli – 700 mg fosforu.
Oczywiście istnieją wyjątki, takie jak ciąża u młodych kobiet (poniżej 19. roku życia) czy występowanie chorób nerek, w których dobowe zapotrzebowanie na fosfor powinno być ustalane indywidualnie.
Fosfor organiczny, naturalnie występujący w pożywieniu, jest bardzo dobrze wchłaniany do organizmu w około 40-80%. Z tego względu, przy odpowiednio zbilansowanej diecie praktycznie całe dobowe zapotrzebowanie na fosfor jest pokrywane właśnie w ten sposób.
Jakie są główne źródła fosforu w diecie? To przede wszystkim:
produkty mleczne, w tym zwłaszcza sery podpuszczkowe,
ryby, w tym szczególnie ryby wędzone spożywane wraz z ościami,
drób,
jaja,
kasza gryczana,
orzechy,
rośliny strączkowe (w ich przypadku jednak przyswajalność fosforu jest stosunkowo niska),
ziarna,
W spożywanych przez nas produktach znaleźć można również fosforany nieorganiczne, stanowiące dodatek do przetworzonej żywności. Najczęściej pełnią one rolę przeciwutleniaczy, emulgatorów, regulatorów kwasowości czy stabilizatorów. Ze względu na wysoką przyswajalność (nawet do 100%) mogą one w istotny sposób wpływać na poziom fosforu w organizmie. Są to takie dodatki, jak:
fosforan dwuwapniowy (E341),
fosforan monosodowy (E339a),
fosforan dwusodowy (E339b),
kwas ortofosforowy (E338),
trójpolifosforan sodu (STPP) (E451),
polifosforan sodu (E451i),
fosforan trisodowy (E339),
polifosforan tetrasodu (E452).
Ich wysokiego spożycia powinny unikać zwłaszcza osoby z chorobami nerek, dla których wysokie stężenie fosforu w organizmie może być niebezpieczne. Gdzie można znaleźć te dodatki? Głównie w żywności przetworzonej, takiej jak:
słodkie i słone przekąski,
sery topione,
budynie w proszku,
coca-cola,
wędliny,
gotowe dania.
Przeczytaj również:
Fosforany w moczu – fosforany bezpostaciowe w badaniu ogólnym moczu
Czy jemy za dużo fosforu?
Bez wątpienia fosfor to pierwiastek, którego nie może zabraknąć w naszej diecie, jeżeli zależy nam na prawidłowym funkcjonowaniu organizmu. Warto jednak pamiętać, że pomimo jego istotnej roli w utrzymaniu homeostazy, nadmiar fosforu może stanowić zagrożenie dla zdrowia.
Zbyt duże spożycie fosforu, wynikające głównie z diety opartej na wysoko przetworzonej żywności obfitującej w dodatki fosforanowe, skutkować może wypłukiwaniem wapnia z kości i zwiększeniem ich porowatości, a także zwapnieniem tkanek miękkich. Dodatkowo badania wskazują, że nadmiar fosforanów w diecie utrudnia wchłanianie innych składników mineralnych, a także może przyczyniać się do nadpobudliwości u dzieci, a nawet autyzmu czy zaburzeń psychicznych.
Niedobór fosforu – objawy, które łatwo przeoczyć
Ze względu na powszechną obecność fosforu w żywności, jego niedobory występują wyjątkowo rzadko. Dochodzi do nich głównie u osób:
nadużywających alkoholu,
żywionych pozajelitowo,
skrajnie niedożywionych,
długotrwale stosujących preparaty z wodorotlenkiem glinu (przy nadkwasocie),
przyjmujących długotrwale glikokortykosteroidy, leki moczopędne, przeciwdrgawkowe lub obniżające ciśnienie krwi,
zmagających się z przewlekłymi biegunkami lub wymiotami,
z niedoborami witaminy D (odgrywa kluczową rolę w prawidłowym wchłanianiu fosforu),
cierpiących na nadczynność przytarczyc lub kwasicę ketonową.
Skutki łagodnej lub przewlekłej hipofosfatemii często pozostają niezauważalne. Pierwszymi objawami niedoboru fosforu jest bowiem osłabienie kości i siły mięśniowej, a także spadek odporności organizmu. Są to jednak objawy tak mało specyficzne, że często niedobór fosforu nie jest brany pod uwagę jako jedna z możliwych przyczyn odczuwanych dolegliwości.
Hipofosfatemia i hiperfosfatemia
O niedoborze fosforu, określanego mianem hipofosfatemii możemy mówić, gdy jego stężenie w surowicy krwi spadnie poniżej 0,9 mmol/l. Lekki, krótkotrwały spadek poziomu fosforu w organizmie nie jest niczym groźnym, problem pojawia się gdy niedobór jest znaczny i ma charakter długotrwały.
Oprócz wspomnianych wcześniej, mało specyficznych objawów niedoboru fosforu, hipofosfatemia może prowadzić do:
osteomalacji, określanej często jako krzywica dorosłych,
bólów kostno-mięśniowych,
wymiotów,
problemów z oddychaniem,
zaburzeń ze strony układu nerwowego, takich jak parastezje (drętwienie, mrowienie), dezorientacja, drgawki,
zwiększonej drażliwości,
krzywicy kości (u dzieci).
Z kolei o nadmiernym poziomie fosforu w organizmie, czyli hiperfosfatemii mówimy gdy stężenie fosforanów we krwi przekracza wartość 1,6 mmol/l.
Główną przyczyną takiego stanu jest zwykle nadmierna podaż fosforu w diecie (zwykle bogatej w produkty wysokoprzetworzone), choć może on być także skutkiem:
nadmiernego uwalniania fosforu z tkanek (ciężkie oparzenia, rozpad mięśni, poważne infekcje),
długotrwałego unieruchomienia (wtedy dochodzi do uwalniania fosforu z kości),
nadmiaru witaminy D (zwiększa to wchłanianie fosforu),
przewlekłej niewydolności nerek,
niedoczynności przytarczyc.
Co ważne, hiperfosfatemia nie daje wyraźnych, charakterystycznych objawów. Mogą pojawić się dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, takie jak wymioty i biegunki, a także zaburzenia wchłaniania innych składników mineralnych, takich jak żelazo, magnez, wapń czy cynk, a co za tym idzie – objawy związane z ich niedoborami. Przy długotrwałym nadmiarze fosforu w organizmie dochodzi do zaburzenia gospodarki-fosforanowej i odkładania się soli tych pierwiastków w naczyniach krwionośnych, kościach oraz sercu.
Przeczytaj również:
Dieta w kamicy fosforanowo-wapniowej
Fosfor a choroby nerek
Stężenie fosforu we krwi stanowi jeden z parametrów, które należy monitorować u pacjentów z przewlekłą niewydolnością nerek (PChN). Dlaczego? Chore nerki nie są w stanie efektywnie usuwać fosforanów z organizmu, co prowadzić może do hiperfosfatemii i związanych z nią powikłań wielonarządowych. Dlatego u pacjentów cierpiących na niewydolność nerek tak ważne jest także przestrzeganie diety niskofosforanowej i stosowanie leków wiążących fosfor (zmniejszają one wchłanianie fosforanów z pożywienia w przewodzie pokarmowym).
Kiedy warto zbadać poziom fosforu?
Fosfor należy oznaczyć u każdego pacjenta z niewydolnością nerek nie rzadziej niż raz do roku, a w przypadku pacjentów dializowanych – raz w miesiącu. Ze względu na to, że objawy jego nieprawidłowego stężenia w organizmie czasem są trudne do jednoznacznej identyfikacji, warto wykonać badanie również w ramach rutynowych badań profilaktycznych, zwłaszcza u pacjentów z nadciśnieniem tętniczym, cukrzycą czy zaburzeniami pracy przytarczyc.
Jak wygląda badanie fosforu?
Fosfor oznacza się w próbce surowicy krwi pobranej najczęściej z żyły łokciowej. Badanie należy wykonywać:
na czczo (poziom fosforu gwałtownie wzrasta po posiłkach),
najlepiej w godzinach porannych (ze względu na dobowy wahanie poziomu fosforu w organizmie).
Prawidłowe stężenie fosforu we krwi wynosi:
Dorośli: 2,5-4,5 mg/dl (0,81-1,45 mmol/l).
Dzieci: 4,0-7,0 mg/dl (1,29 mmol/l-2,26 mmol/l), w zależności od wieku i metody stosowanej w danym laboratorium.
Należy wziąć pod uwagę, że leki wiążące fosforany oraz niektóre leki moczopędne mogą fałszywie zaniżać wynik, a środki przeczyszczające oparte na fosforanach czy nadmierna suplementacja witaminy D3 – zawyżać. Sztucznie zawyżony wynik poziomu fosforu w organizmie obserwuje się również w przypadku hemolizy próbki.
