Zapalenie wyrostka robaczkowego – dlaczego wciąż jest najczęstszą przyczyną ostrego brzucha?
Zapalenie wyrostka robaczkowego to wciąż najczęstsza przyczyna tzw. ostrego brzucha, mimo postępu w diagnostyce i leczeniu chorób jamy brzusznej. Schorzenie to może dotknąć osoby w każdym wieku i często rozpoczyna się niepozornie – od dolegliwości bólowych brzucha, nudności lub stanu podgorączkowego. Objawy te bywają mylone z przejściowymi dolegliwościami trawiennymi, co opóźnia właściwe rozpoznanie. Tymczasem w tym przypadku czas odgrywa kluczową rolę, ponieważ brak szybkiej reakcji może prowadzić do pęknięcia wyrostka i groźnych powikłań wymagających pilnej interwencji chirurgicznej.
Jak dochodzi do zapalenia wyrostka?
Do zapalenia wyrostka robaczkowego dochodzi najczęściej w wyniku zamknięcia jego światła do światła kątnicy, czyli jelita ślepego, co uruchamia cały łańcuch niekorzystnych procesów. Zaczopowanie światła ujścia wyrostka robaczkowego do kątnicy najczęściej spowodowane jest kamieniem kałowym powstającym na skutek gromadzenia się treści jelitowej wokół resztek włókien roślinnych i odwodnienia tak powstałej masy. Zalegająca treść nie może się przemieszczać, co prowadzi do wzrostu ciśnienia wewnątrz wyrostka.
Podwyższone ciśnienie powoduje zaburzenia przepływu krwi i obrzęk tkanki chłonnej, prowadząc do obrzęku ściany narządu. W takich warunkach bakterie naturalnie obecne w jelicie zaczynają się intensywnie namnażać, a rozwijający się stan zapalny stopniowo obejmuje całą ścianę wyrostka i może prowadzić do martwicy odcinka ściany wyrostka.
Jeśli proces zapalny nie zostanie przerwany na tym etapie, ściana wyrostka może ulec perforacji. Prowadzi to do przedostania się treści jelitowej do jamy brzusznej i rozwoju rozlanego zapalenia otrzewnej – stanu bezpośrednio zagrażającego życiu, wymagającego natychmiastowej interwencji chirurgicznej.
Jeśli opisane zjawiska zachodzą powoli, to sąsiednie struktury anatomiczne, takie jak sieć, końcowy odcinek jelita krętego oraz kątnica oklejają okolicę wyrostka robaczkowego, ograniczając tym samym proces ropny – powstaje ropień okołowyrostkowy.
Czasem obserwuje się również drążenie pierwotnie ograniczonego ropnia okołowyrostkowego, z wytworzeniem przetoki z kątnicą, okrężnicą esowatą, pęcherzem moczowym lub jelitem cienkim.
Spośród innych istotnych przyczyn obturacji światła wyrostka robaczkowego należy wymienić:
zagęszczone grudki barytu po badaniu kontrastowym jelita grubego,
pasożyty – owsiki, glista ludzka, tasiemiec,
guzy – rakowiak,
owrzodzenie wyrostka robaczkowego – w przebiegu zakażenia pałeczką Yersinia lub jako pierwszy objaw choroby Leśniowskiego-Crohna.
Przeczytaj również:
Zapalenie wyrostka robaczkowego u dziecka
Objawy zapalenia wyrostka – co jest typowe, a co może wprowadzać w błąd?
Objawy zapalenia wyrostka robaczkowego potrafią być zarówno charakterystyczne, jak i mylące, zwłaszcza w początkowej fazie choroby. Pacjent z ostrym zapaleniem wyrostka robaczkowego początkowo odczuwać może dyskomfort w jamie brzusznej oraz skarżyć się na utratę apetytu. Klasycznym sygnałem jest ból brzucha, który zwykle zaczyna się w okolicy pępka, a następnie przemieszcza się do prawego dolnego kwadrantu jamy brzusznej. Ból okolicy okołopępkowej jest następstwem rozciągnięcia światła wyrostka robaczkowego. Opisana klasyczna sekwencja wydarzeń dotyczy jednak zaledwie połowy wszystkich pacjentów.
Do typowych objawów należą również: nudności, wymioty, utrata apetytu oraz stan podgorączkowy lub gorączka. Często pojawia się tkliwość uciskowa w prawym podbrzuszu oraz napięcie mięśni brzucha.
Problem w tym, że na początku łatwo to pomylić nawet ze zwykłą wirusówką. Dolegliwości bólowe mogą mieć nietypową lokalizację, zwłaszcza u dzieci, osób starszych czy kobiet w ciąży. Zdarza się też, że dominują objawy ze strony przewodu pokarmowego, takie jak biegunka lub zatrzymanie gazów, co może sugerować zatrucie pokarmowe lub infekcję jelitową.
Nietypowe objawy u dzieci, seniorów i kobiet w ciąży
U dzieci, osób starszych i kobiet w ciąży zapalenie wyrostka robaczkowego często przebiega w nietypowy sposób, co znacząco utrudnia postawienie szybkiej diagnozy. U najmłodszych objawy bywają niespecyficzne – zamiast wyraźnego bólu brzucha mogą pojawić się rozdrażnienie, wymioty, brak apetytu lub gorączka.
U seniorów symptomy są często słabiej nasilone. Ból może być niewielki lub rozlany, a gorączka nieobecna, co sprawia, że choroba rozwija się „po cichu” i bywa rozpoznawana dopiero na etapie powikłań. Z kolei u kobiet w ciąży powiększająca się macica zmienia położenie wyrostka, przez co ból może pojawiać się w nietypowych miejscach jamy brzusznej.
Przeczytaj również:
Ból brzucha po prawej stronie – przyczyny, objawy, leczenie
Gdzie naprawdę boli? Jak położenie wyrostka wpływa na obraz kliniczny
Ból w zapaleniu wyrostka robaczkowego nie zawsze jest odczuwany w tym samym miejscu, ponieważ wyrostek może znajdować się w innej części jamy brzusznej u poszczególnych osób. Klasycznie ból lokalizuje się w okolicy prawego dołu biodrowego, jednak na początku choroby często ma on charakter rozlany i jest odczuwany w okolicy pępka. Dopiero z czasem, wraz z narastaniem stanu zapalnego, ból „przemieszcza się” w typowe miejsce.
Jeśli wyrostek robaczkowy znajduje się za kątnicą, ból może być słabiej wyczuwalny w brzuchu i promieniować do okolicy lędźwiowej lub pleców. Przy położeniu miednicznym dolegliwości mogą koncentrować się nisko w podbrzuszu i przypominać schorzenia układu moczowego lub ginekologicznego. Z kolei wyrostek ułożony wysoko może powodować ból w górnej części brzucha, co bywa mylone z chorobami żołądka lub dwunastnicy.
Kiedy to nie wyrostek? Najważniejsze elementy diagnostyki różnicowej
Nie każdy ból w prawym podbrzuszu oznacza zapalenie wyrostka robaczkowego. Objawy tej choroby mogą przypominać wiele innych schorzeń, dlatego diagnostyka różnicowa odgrywa kluczową rolę w podjęciu właściwej decyzji terapeutycznej. Jednym z najczęstszych problemów jest odróżnienie zapalenia wyrostka od infekcji przewodu pokarmowego, zatrucia pokarmowego czy kolki jelitowej, które również przebiegają z bólem brzucha, nudnościami i wymiotami.
U kobiet szczególne znaczenie ma wykluczenie chorób ginekologicznych, takich jak zapalenie przydatków, torbiel jajnika czy ciąża pozamaciczna. Z kolei ból promieniujący do pleców lub pachwiny może sugerować kamicę nerkową albo zakażenie układu moczowego. W diagnostyce bierze się pod uwagę także choroby zapalne jelit, zapalenie uchyłków jelita czy skręt jelit.
Przeczytaj również:
Ból brzucha w okolicy pępka – jakie są możliwe przyczyny bólu brzucha?
Jak diagnozuje się zapalenie wyrostka?
Rozpoznanie zapalenia wyrostka robaczkowego opiera się na połączeniu obrazu klinicznego, badań dodatkowych oraz doświadczenia lekarza. Pierwszym etapem jest dokładny wywiad i badanie fizykalne, podczas którego ocenia się lokalizację bólu, jego charakter oraz objawy otrzewnowe.
Objawy stwierdzane przez lekarza podczas badania palpacyjnego zależą nie tylko od umiejscowienia zmienionego zapalnie wyrostka robaczkowego, ale również od tego, czy została podrażniona otrzewna. Jeśli nie doszło do rozwinięcia się zapalenia otrzewnej, lekarz może stwierdzić bolesność uciskową w tzw. punkcie McBurneya – miejscu zlokalizowanym na granicy zewnętrznej i środkowej 1/3 linii łączącej prawy kolec biodrowy górny z pępkiem. Dodatni jest również:
objaw Jaworskiego – opuszczanie przez leżącego pacjenta prawej nogi wyprostowanej w stawie kolanowym, przy równoczesnym ucisku okolicy wyrostka robaczkowego, powoduje pojawienie się narastającego bólu;
objaw Rovsinga – wzrost ciśnienia gazów jelitowych w okrężnicy wywołany uciskiem powoduje rozciągnięcie ściany wyrostka robaczkowego i wyzwolenie silnego bólu w prawym podbrzuszu.
Jeśli rozwinęło się zapalenie otrzewnej, lekarz badający pacjenta może stwierdzić:
obronę mięśniową – deskowate napięcie mięśni brzucha,
dodatni objaw Blumberga – pojawienie się silnych dolegliwości bólowych w momencie gwałtownego zwolnienia przez badającego ucisku powłok brzusznych.
Do zdiagnozowania zapalenia wyrostka pomocne są także badania laboratoryjne, przede wszystkim oznaczenie liczby leukocytów i stężenia białka ostrej fazy, które potwierdzają obecność stanu zapalnego. Choć wyniki te nie są swoiste, wspierają ocenę nasilenia procesu chorobowego.
Dużą rolę w diagnostyce odgrywają badania obrazowe. U dzieci i młodych dorosłych najczęściej wykonuje się USG jamy brzusznej, natomiast w przypadkach niejednoznacznych lub u osób dorosłych coraz częściej sięga się po tomografię komputerową.
Przeczytaj również:
Ból brzucha po lewej stronie – przyczyny, objawy, leczenie
Leczenie zapalenia wyrostka – kiedy konieczna jest operacja?
Leczenie zapalenia wyrostka robaczkowego zależy od stopnia zaawansowania choroby. Leczeniem z wyboru w przypadku podejrzenia ostrego zapalenia wyrostka robaczkowego jest appendektomia, czyli jego chirurgiczne usunięcie podczas zabiegu operacyjnego. W operacyjnym leczeniu zapalenia wyrostka robaczkowego stosuje się laparoskopię oraz laparotomię. Laparoskopia jest obecnie metodą preferowaną, ponieważ jest mniej inwazyjna, wiąże się z mniejszym bólem pooperacyjnym, krótszym pobytem w szpitalu i szybszym powrotem do sprawności.
Laparotomię wykonuje się głównie w przypadkach powikłanych lub gdy istnieją przeciwwskazania do laparoskopii. Choć zapewnia dobry dostęp do jamy brzusznej, wiąże się z dłuższą rekonwalescencją i większym ryzykiem powikłań.
U wybranych pacjentów z niepowikłanym zapaleniem możliwe jest leczenie zachowawcze oparte na antybiotykach i obserwacji. Choć bywa skuteczne, wiąże się z ryzykiem nawrotu i wymaga starannej kwalifikacji.
Kiedy zgłosić się pilnie do lekarza lub na SOR?
Do lekarza lub na SOR należy zgłosić się pilnie przy silnym, narastającym bólu brzucha, zwłaszcza w prawym dolnym kwadrancie, który nie ustępuje lub nasila się przy ruchu. Niepokojące są także gorączka, nudności, wymioty i wyraźne pogorszenie samopoczucia. Natychmiastowej pomocy wymagają: nagły, bardzo silny ból brzucha, twardość powłok brzusznych lub objawy ogólne zakażenia.
Co grozi przy opóźnionym leczeniu?
Opóźnione leczenie zapalenia wyrostka robaczkowego może prowadzić do groźnych powikłań. Najpoważniejszym z nich jest pęknięcie wyrostka i rozwój zapalenia otrzewnej, co stanowi bezpośrednie zagrożenie życia.
Nieleczony stan zapalny zwiększa również ryzyko sepsy, czyli uogólnionego zakażenia organizmu. Dlatego szybkie rozpoznanie i podjęcie leczenia mają kluczowe znaczenie dla uniknięcia ciężkich konsekwencji.
współpraca: lek. Rafał Drobot
