Czym jest ADD?
ADD to skrót od angielskiego attention deficit disorder, co oznacza zespół deficytu uwagi. ADD to dawne, nadal używane potocznie określenie ADHD z przewagą objawów nieuwagi. Osoby z taką prezentacją ADHD mają przede wszystkim trudności z koncentracją, organizacją i pamięcią roboczą, natomiast objawy nadpobudliwości i impulsywności są mniej nasilone albo nie osiągają progu diagnostycznego.
Dlaczego obecnie częściej używa się terminu ADHD?
Współczesne klasyfikacje, w tym kryteria DSM-5, nie wyodrębniają już osobnej jednostki pod postacią „ADD”. Zamiast tego używa się nazwy zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, czyli ADHD, który występuje w kilku postaciach. To, co dawniej nazywano ADD, dziś odpowiada postaci ADHD z przewagą deficytu uwagi, czyli z przewagą zaburzeń koncentracji uwagi. Termin „ADD” pozostał jednak w powszechnym użyciu.
Czym potocznie nazywane ADD różni się od pozostałych prezentacji ADHD?
Jak wspomniano, potocznie nazywane ADD nie jest odrębnym zaburzeniem od ADHD. Termin ten odnosi się zwykle do ADHD z przewagą objawów nieuwagi. W tej prezentacji dominują trudności z koncentracją i organizacją, natomiast objawów nadpobudliwości i impulsywności jest mniej i nie osiągają one progu diagnostycznego. W prezentacji mieszanej istotne są zarówno objawy nieuwagi, jak i nadpobudliwości oraz impulsywności.
Jakie są objawy ADD u dzieci i dorosłych?
Objawy ADHD z przewagą nieuwagi dotyczą przede wszystkim utrzymywania i kierowania uwagi, organizacji działania, pamięci roboczej oraz kończenia zadań. Należą do nich:
brak zwracania uwagi na szczegóły,
łatwe rozpraszanie się przez bodźce zewnętrzne,
trudności z koncentracją uwagi,
skłonność do gubienia różnych przedmiotów,
zapominanie o ważnych sprawach i datach,
trudności z pamięcią roboczą podczas wykonywania codziennych obowiązków,
sprawianie wrażenia, że osoba nie słucha,
trudności z wykonywaniem poleceń i kończeniem zadań,
unikanie zadań wymagających dłuższego wysiłku umysłowego,
problemy z organizacją czynności.
Dorośli mają kłopoty z organizacją, trudne bywa utrzymywanie porządku, ustalanie priorytetów, organizacja czasu oraz częste jest odkładanie na później ważnych zadań.
U dzieci objawy ADD bywają mylące. Takie dzieci często są postrzegane jako grzeczne, ciche, marzycielskie czy nieśmiałe, przez co ich kłopoty długo pozostają niezauważone. Dotyczy to szczególnie dziewczynek, u których objawy ADHD częściej mają mniej widoczną postać, z przewagą nieuwagi, dlatego mogą zostać rozpoznane później.
Przeczytaj również:
Objawy ADHD u dziewczynek
Jak objawy ADD wpływają na codzienne funkcjonowanie?
Trudności związane z uwagą potrafią znacząco wpływać na codzienne funkcjonowanie. U dzieci przekłada się to przede wszystkim na zadania szkolne.
Dziecko „odpływa” myślami na lekcji, nie kończy zadań domowych, popełnia błędy z nieuwagi, gubi przybory szkolne i zapomina o obowiązkach, a także ma kłopot z zapamiętaniem złożonych poleceń i uporządkowaniem plecaka.
Skutkiem bywają oceny poniżej możliwości dziecka oraz napięcia w relacjach z rówieśnikami i rodzicami.
U dorosłych problemy z utrzymaniem uwagi rzutują zwłaszcza na organizację codziennego życia. Obowiązki domowe mogą stać się przytłaczające, a trudności z uwagą mogą negatywnie wpływać na funkcjonowanie zawodowe. Pacjenci mają trudności z utrzymaniem porządku wokół siebie, pilnowaniem terminów i kończeniem powierzonych zadań.
Jakie są przyczyny ADD?
Przyczyny ADD są złożone, ale dotyczą przede wszystkim uwarunkowań biologicznych. Badania wskazują na silny udział czynników genetycznych – ADHD częściej występuje u osób, których bliscy krewni również mają ADHD. Dużą rolę odgrywają więc czynniki genetyczne, ale badania wskazują również na różnice w funkcjonowaniu sieci mózgowych i układów neuroprzekaźnikowych związanych z uwagą, motywacją i kontrolą zachowania. Z ryzykiem wystąpienia ADHD wiąże się również część czynników prenatalnych i okołoporodowych, jednak ich znaczenie jest złożone i nie zawsze można wykazać bezpośredni związek przyczynowy.
Styl życia, a konkretnie brak regularnej aktywności fizycznej, nieregularny rytm dobowy czy niedobór snu, nie odpowiadają za wywołanie ADD, ale mogą nasilać uporczywe objawy.
Jak diagnozuje się ADD?
Rozpoznanie ADD opiera się na wywiadzie klinicznym i ocenie funkcjonowania w różnych obszarach i różnych okresach życia pacjenta. Lekarz koncentruje się na tym, jak osoba funkcjonuje w domu, szkole, pracy i relacjach społecznych. Zgodnie z kryteriami objawy muszą utrzymywać się co najmniej 6 miesięcy i występować w co najmniej dwóch środowiskach.
Warto dodać, że:
część objawów musi być obecna przed 12. rokiem życia;
objawy muszą realnie utrudniać funkcjonowanie;
nie mogą być lepiej wyjaśnione innym zaburzeniem;
u osób od 17. roku życia do spełnienia progu DSM-5 wystarcza pięć objawów z danej grupy, a u młodszych osób wymaganych jest sześć.
Ważne jest wykluczenie innych możliwych przyczyn trudności, takich jak: depresja, zaburzenia lękowe, zaburzenia uczenia się, spektrum autyzmu, następstwa urazów lub chorób somatycznych, działania niepożądane leków, problemy ze wzrokiem lub słuchem u dzieci, zaburzenia snu czy wpływ substancji psychoaktywnych.
Nie istnieje jeden test, który samodzielnie potwierdza lub wyklucza ADHD. Rozpoznanie wymaga całościowej oceny klinicznej i diagnostyki różnicowej.
Przeczytaj również:
ADHD u kobiet – objawy
Kto może rozpoznać zaburzenia uwagi?
Diagnozę ADHD przeprowadza odpowiednio przygotowany specjalista, najczęściej psychiatra dzieci i młodzieży lub psychiatra osób dorosłych, często we współpracy z psychologiem. Ocena psychologiczna, kwestionariusze i informacje od bliskich lub nauczycieli mogą wspierać diagnostykę, ale nie zastępują pełnego badania klinicznego.
Leczenie ADD
ADD, czyli używane dawniej określenie ADHD z przewagą objawów nieuwagi, można skutecznie leczyć i łagodzić jego wpływ na codzienne funkcjonowanie. Plan postępowania powinien być dobierany indywidualnie, z uwzględnieniem wieku pacjenta, nasilenia objawów, występujących trudności oraz zaburzeń współistniejących.
Jednym z podstawowych elementów leczenia jest psychoedukacja. Pomaga ona osobie z ADHD oraz jej bliskim zrozumieć, z czego wynikają trudności z koncentracją, organizacją czasu, pamięcią roboczą i kończeniem zadań. Ważne jest również dostosowanie otoczenia, na przykład ograniczenie czynników rozpraszających, stosowanie kalendarzy i przypomnień, dzielenie dużych zadań na mniejsze etapy oraz ustalanie jasnych priorytetów.
U dzieci istotną rolę odgrywa współpraca rodziców, nauczycieli i specjalistów. Pomocne mogą być między innymi krótkie i jednoznaczne polecenia, przewidywalny plan dnia, częste informacje zwrotne oraz dostosowanie warunków nauki do potrzeb dziecka. W zależności od wieku i rodzaju trudności stosuje się także treningi dla rodziców oraz oddziaływania behawioralne.
Dorosłym może pomóc terapia poznawczo-behawioralna oraz terapia dialektyczno-behawioralna ukierunkowana na organizację, planowanie, kontrolowanie prokrastynacji i radzenie sobie z emocjonalnymi konsekwencjami ADHD. Wsparcie psychologiczne może być szczególnie ważne, gdy trudnościom z uwagą towarzyszą obniżona samoocena, przewlekły stres, lęk lub depresja.
Przeczytaj również:
Leki na ADHD – rodzaje
W zależności od nasilenia objawów i stopnia, w jakim utrudniają one naukę, pracę lub życie rodzinne, lekarz może zaproponować leczenie farmakologiczne. Stosuje się zarówno leki stymulujące, między innymi metylofenidat, jak i leki niestymulujące. Dobór preparatu, dawki i sposób monitorowania leczenia należą do lekarza mającego doświadczenie w terapii ADHD. Farmakoterapia nie eliminuje przyczyny ADHD, ale może istotnie ograniczyć nasilenie objawów w czasie działania leku i poprawić funkcjonowanie.
Znaczenie wspomagające mają również: regularny sen, aktywność fizyczna, odpowiednio zaplanowane przerwy, regularne posiłki oraz ograniczanie nadmiaru bodźców. Techniki relaksacyjne i ćwiczenia oddechowe mogą pomagać w zmniejszaniu napięcia, choć nie zastępują terapii ani leczenia farmakologicznego.
Najlepsze efekty często przynosi połączenie kilku metod, na przykład psychoedukacji, praktycznych strategii organizacyjnych, dostosowania środowiska, terapii psychologicznej oraz – jeśli istnieją wskazania – farmakoterapii.
