Osobowość psychopatyczna a zaburzenia osobowości
Określenia „psychopatia” i „osobowość psychopatyczna” funkcjonują w języku potocznym, badaniach naukowych oraz praktyce klinicznej, ale nie stanowią samodzielnych nazw rozpoznań w aktualnych klasyfikacjach WHO. Nie należy zatem używać ich zamiennie z każdym przypadkiem antyspołecznych zachowań ani traktować jako diagnozy stawianej na podstawie pojedynczych cech.
W ICD-10 formalnym rozpoznaniem jest dyssocjalne zaburzenie osobowości oznaczone kodem F60.2. Do tej kategorii włączono m.in. określenia „osobowość antyspołeczna”, „osobowość psychopatyczna” i „osobowość socjopatyczna”. Nie oznacza to jednak, że wszystkie koncepcje psychopatii są identyczne z rozpoznaniem F60.2.
W ICD-11 zrezygnowano z większości odrębnych typów zaburzeń osobowości. Najpierw ocenia się, czy u pacjenta występuje trwałe zaburzenie funkcjonowania własnego „ja” oraz relacji interpersonalnych. Następnie określa się nasilenie zaburzenia jako łagodne, umiarkowane albo ciężkie. Obraz kliniczny można dodatkowo opisać za pomocą kwalifikatorów cech: negatywnej emocjonalności, wycofania, dyssocjalności, rozhamowania i anankastii (perfekcjonizmu i kontroli). Z psychopatią najczęściej wiąże się dyssocjalność, niekiedy współwystępująca z rozhamowaniem.
Przeczytaj również:
Menendezowie – ofiary czy kaci?
Psychopatia według ICD-10 – kryteria i rozpoznanie
ICD-10 opisuje dyssocjalne zaburzenie osobowości (F60.2) jako utrwalony wzorzec obejmujący m.in. brak troski o uczucia innych, nieodpowiedzialność, lekceważenie norm i zobowiązań, trudność w utrzymywaniu relacji, małą tolerancję frustracji, niski próg zachowań agresywnych, ograniczoną zdolność odczuwania winy i uczenia się na podstawie kary oraz tendencję do obwiniania innych.
Rozpoznanie wymaga jednak spełnienia także ogólnych kryteriów zaburzenia osobowości. Wzorzec zachowania powinien być trwały, nieelastyczny, obecny w wielu sytuacjach i prowadzić do istotnych problemów w funkcjonowaniu osobistym lub społecznym. Diagnoza nie może opierać się wyłącznie na konflikcie z prawem.
Psychopatia według ICD-11 – co zmieniła nowa klasyfikacja?
ICD-11 nie zawiera samodzielnego rozpoznania „psychopatia”. Stosuje następujący schemat oceny:
ustalenie, czy występuje zaburzenie osobowości;
określenie jego nasilenia: łagodnego, umiarkowanego albo ciężkiego;
opcjonalne wskazanie dominujących cech osobowości.
Dyssocjalność oznacza przede wszystkim lekceważenie praw i uczuć innych ludzi. Może obejmować egocentryzm, brak empatii, manipulacyjność, wykorzystywanie innych, wrogość oraz ograniczone poczucie winy. Rozhamowanie może natomiast wiązać się z impulsywnością, nieodpowiedzialnością i nieuwzględnianiem długofalowych następstw własnych działań.
Określenie „ciężkie zaburzenie osobowości” nie jest synonimem psychopatii. „Ciężkie” opisuje rozległość zaburzeń funkcjonowania oraz ryzyko szkody, a nie konkretny zestaw cech. Osoba z dominującą dyssocjalnością może mieć zaburzenie o różnym nasileniu.
Czym różni się psychopata od socjopaty?
W języku popularnym psychopatę przedstawia się niekiedy jako osobę chłodną, wyrachowaną i dobrze kontrolującą swoje zachowanie, natomiast socjopatę – jako osobę bardziej impulsywną i ukształtowaną przede wszystkim przez niekorzystne środowisko. Takie rozróżnienie nie jest jednak oficjalnym podziałem diagnostycznym przyjętym w ICD-10 lub ICD-11.
W ICD-10 terminy odnoszące się do osobowości psychopatycznej i socjopatycznej są ujęte w obrębie kategorii F60.2. ICD-11 nie rozpoznaje natomiast osobnego zaburzenia o nazwie „psychopatia” ani „socjopatia”. Z tego powodu nie ma podstaw, aby na gruncie ICD twierdzić, że psychopatia jest zawsze cięższą postacią socjopatii.
Przeczytaj również:
Jeffrey Dahmer – na co chorował ten seryjny morderca?
Psychopatia – możliwe przyczyny i czynniki ryzyka
Nie istnieje jedna przyczyna rozwoju cech psychopatycznych lub dyssocjalnego zaburzenia osobowości. Znaczenie może mieć współdziałanie predyspozycji biologicznych, cech temperamentu, rozwoju układu nerwowego oraz czynników środowiskowych.
Ryzyko mogą zwiększać m.in.:
- doświadczenie przemocy lub zaniedbania,
- niestabilne warunki wychowawcze,
- brak bezpiecznych więzi,
- utrwalone problemy z zachowaniem w dzieciństwie,
- występowanie określonych trudności psychicznych w rodzinie.
Żaden z tych czynników samodzielnie nie przesądza jednak, że u danej osoby rozwinie się zaburzenie osobowości. Nie można również stwierdzić, że dziecko osoby z cechami psychopatycznymi nieuchronnie będzie miało takie same problemy.
Gry komputerowe lub filmy nie są uznawane za pojedynczą, bezpośrednią przyczynę psychopatii. Rozwój osobowości jest złożonym procesem, a zachowania człowieka wynikają z wielu oddziałujących na siebie czynników.
Jakie są cechy psychopatyczne?
W badaniu klinicznym bierze się pod uwagę trwałość, nasilenie i zakres występowania określonych cech. Pojedyncze zachowanie – na przykład kłamstwo, zdrada, konflikt z prawem albo brak wrażliwości w konkretnej sytuacji – nie wystarcza do rozpoznania zaburzenia osobowości.
Do cech, które mogą występować w obrazie psychopatii lub dyssocjalności, należą m.in.:
lekceważenie praw, uczuć i potrzeb innych osób;
ograniczona empatia;
instrumentalne wykorzystywanie relacji;
manipulowanie innymi dla osiągnięcia własnych korzyści;
ograniczone poczucie winy i mała skłonność do brania odpowiedzialności;
uporczywe ignorowanie norm społecznych i zobowiązań;
skłonność do obwiniania innych lub racjonalizowania własnych zachowań;
trudności w utrzymywaniu trwałych, wzajemnych relacji;
u części osób – impulsywność, drażliwość, agresywność albo lekceważenie konsekwencji.
Nie każda osoba wykazująca takie cechy jest agresywna lub popełnia przestępstwa. Psychopatii nie można także rozpoznać na podstawie wyglądu, sposobu patrzenia, mimiki czy domniemanej „maski psychopaty”.
Przeczytaj również:
Ted Bundy – jakie zaburzenia miał ten seryjny morderca?
Czy psychopatię można rozpoznać u dziecka?
Dziecka nie powinno się określać mianem „psychopaty”. U osób niepełnoletnich można rozpoznawać m.in. zaburzenia zachowania oraz oceniać trwałe cechy, takie jak ograniczone emocje prospołeczne, niewielkie poczucie winy czy brak empatii. Wymaga to szczególnej ostrożności, ponieważ osobowość i zdolność regulowania zachowania nadal się rozwijają.
W ICD-11 diagnoza zaburzenia osobowości nie jest automatycznie wykluczona wyłącznie z powodu wieku poniżej 18 lat. Specjalista musi jednak ustalić, że wzorzec jest trwały, nie wynika jedynie z etapu rozwojowego i powoduje istotne zaburzenia funkcjonowania. Konieczne jest też uwzględnienie innych możliwych przyczyn, np. ADHD, zaburzeń neurorozwojowych, skutków traumy, depresji, używania substancji lub kryzysu rodzinnego.
Psychopata – test. Czy można samodzielnie rozpoznać psychopatię?
Internetowy test nie pozwala wiarygodnie rozpoznać psychopatii ani zaburzenia osobowości. Wynik kwestionariusza może co najwyżej wskazywać, że warto skonsultować określone trudności ze specjalistą.
W specjalistycznej ocenie cech psychopatycznych wykorzystuje się m.in. Skalę Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych PCL-R. Narzędzie to jest przeznaczone dla odpowiednio przeszkolonych osób i stosowane przede wszystkim w kontekstach klinicznych oraz sądowych. Istnieją również inne narzędzia badawcze, m.in. PPI i CAPP. Żadne z nich, użyte samodzielnie, nie zastępuje wywiadu, analizy historii funkcjonowania i diagnostyki różnicowej.
Samo zadawanie sobie pytania „czy jestem psychopatą?” nie potwierdza ani nie wyklucza problemu. Osoby z cechami dyssocjalnymi mogą różnić się poziomem wglądu i samokrytycyzmu.
Jak wygląda związek z osobą mającą cechy psychopatyczne?
Relacja z osobą, która manipuluje, stale kłamie, poniża partnera lub narusza jego granice, może prowadzić do przewlekłego stresu, obniżenia samooceny oraz poczucia zagrożenia. Dla oceny bezpieczeństwa ważniejsze od przypisania partnerowi etykiety „psychopaty” są jego konkretne zachowania.
Niepokój powinny wzbudzić zwłaszcza:
- kontrolowanie kontaktów i finansów,
- izolowanie od bliskich,
- groźby,
- przemoc fizyczna, psychiczna lub seksualna,
- uporczywe poniżanie,
- szantaż emocjonalny,
- wzbudzanie strachu.
W takiej sytuacji warto skorzystać ze wsparcia psychologa, lekarza, zaufanej osoby lub instytucji pomagającej osobom doświadczającym przemocy. W bezpośrednim zagrożeniu należy wezwać pomoc pod numerem 112.
Nie należy samodzielnie diagnozować partnera na podstawie materiałów internetowych. Można natomiast wyznaczać granice i szukać pomocy niezależnie od tego, czy druga osoba otrzymała formalne rozpoznanie.
Przeczytaj również:
Sadysta – kim jest, jakie ma cechy?
Czy psychopata może kochać i stworzyć związek?
Osoby z cechami psychopatycznymi mogą tworzyć relacje i doświadczać przywiązania, jednak sposób przeżywania bliskości może być odmienny. U części z nich relacje mają bardziej instrumentalny charakter i mogą wiązać się z ograniczoną empatią, manipulacją albo trudnością w uwzględnianiu potrzeb partnera. Samo pozostawanie w związku nie potwierdza ani nie wyklucza zaburzenia.
Jak postępować z osobą przejawiającą zachowania dyssocjalne?
W kontaktach z osobą, która regularnie narusza granice, pomocne może być jasne formułowanie oczekiwań, unikanie wdawania się w manipulacyjne spory, dokumentowanie ważnych ustaleń oraz korzystanie ze wsparcia innych osób. Priorytetem powinno być bezpieczeństwo, a nie próba samodzielnego „leczenia” partnera, współpracownika lub członka rodziny.
Jeżeli pojawia się przemoc, groźby albo ryzyko odwetu, decyzję o rozstaniu lub podjęciu kroków prawnych warto przygotować z pomocą specjalisty. Konfrontowanie sprawcy bez planu bezpieczeństwa może zwiększyć zagrożenie.
Leczenie psychopatii i dyssocjalnego zaburzenia osobowości
Leczenie osób z nasilonymi cechami dyssocjalnymi bywa trudne, ale nie należy twierdzić, że zmiana jest z zasady niemożliwa. Podstawą postępowania są odpowiednio dobrane oddziaływania psychoterapeutyczne i psychospołeczne. Ich cele mogą obejmować ograniczenie agresji i impulsywności, zwiększenie odpowiedzialności za zachowanie, poprawę umiejętności interpersonalnych oraz zmniejszenie ryzyka wyrządzania szkody.
Nie ma leku przeznaczonego swoiście do „leczenia psychopatii”. Farmakoterapię można rozważać w przypadku współwystępujących zaburzeń lub konkretnych objawów, np. depresji, nasilonej impulsywności czy agresji. Decyzję podejmuje lekarz po ocenie korzyści i ryzyka. Rozpoznanie zaburzenia osobowości nie oznacza automatycznie konieczności zastosowania leków.
Skuteczność pomocy zależy m.in. od indywidualnego obrazu klinicznego, motywacji pacjenta, współwystępujących zaburzeń, warunków społecznych i systematyczności terapii. Ocena oraz plan leczenia powinny być prowadzone indywidualnie.
Przeczytaj również:
Narcyzm, narcyz, osobowość narcystyczna – cechy, zachowanie, związek z narcyzem
Czy psychopata wie, że jest psychopatą?
Nie ma jednej odpowiedzi. Niektóre osoby dostrzegają swoje cechy i konsekwencje własnego zachowania, inne mają ograniczony wgląd albo przypisują odpowiedzialność otoczeniu. Świadomość posiadania określonych cech nie jest równoznaczna z empatią, poczuciem winy ani gotowością do zmiany. Nie stanowi również samodzielnego kryterium diagnostycznego.
Kiedy warto zgłosić się do specjalisty?
Konsultacja z psychiatrą lub psychologiem klinicznym jest wskazana, jeżeli utrwalone problemy z empatią, agresją, impulsywnością, przestrzeganiem norm albo budowaniem relacji powodują cierpienie, konflikty lub zagrożenie dla innych. Pomocy warto szukać także wtedy, gdy zachowanie bliskiej osoby budzi lęk lub narusza bezpieczeństwo – nie trzeba czekać na jej formalną diagnozę.
Psychopata – najczęściej zadawane pytania
Czy psychopatia jest chorobą psychiczną? Psychopatia nie jest samodzielną jednostką diagnostyczną w ICD-10 ani ICD-11. Jest konstruktem opisującym określony zespół cech. Zbliżony obraz może w ICD-10 odpowiadać dyssocjalnemu zaburzeniu osobowości, a w ICD-11 – zaburzeniu osobowości z dyssocjalnością.
Jaki kod ICD-10 ma osobowość psychopatyczna? Zbliżonym formalnym rozpoznaniem jest dyssocjalne zaburzenie osobowości oznaczone kodem F60.2. Określenie „osobowość psychopatyczna” znajduje się wśród terminów włączonych do tej kategorii.
Czy psychopatia występuje w ICD-11? Nie jako odrębna diagnoza. ICD-11 pozwala rozpoznać zaburzenie osobowości, określić jego nasilenie i opisać dominujące cechy, w tym dyssocjalność.
Czy psychopata zawsze jest agresywny? Nie. Agresja może występować u części osób, ale nie jest cechą obecną w każdym przypadku. Nie wszystkie osoby z cechami psychopatycznymi dopuszczają się przemocy lub przestępstw.
Czy brak empatii oznacza psychopatię? Nie. Ograniczona empatia może mieć różne przyczyny i sama nie wystarcza do rozpoznania. Specjalista ocenia cały wzorzec funkcjonowania oraz możliwe inne wyjaśnienia.
Czy można rozpoznać psychopatę po oczach? Nie. Wygląd oczu, mimika ani sposób patrzenia nie są kryteriami diagnostycznymi psychopatii lub zaburzenia osobowości.
Czy test internetowy wykrywa psychopatię? Nie. Test internetowy nie zastępuje specjalistycznej diagnozy i może prowadzić do błędnego etykietowania siebie lub innych.
Czy psychopatię można leczyć? Można podejmować terapię ukierunkowaną na konkretne problemy, takie jak agresja, impulsywność, manipulacyjne zachowania czy trudności w relacjach. Nie istnieje jednak jeden lek ani jedna metoda przeznaczona dla wszystkich osób z takim profilem cech.
Czy psychopatia i socjopatia oznaczają to samo? W języku potocznym terminy bywają rozróżniane, ale ICD nie traktuje ich jako dwóch odrębnych diagnoz. W ICD-10 oba określenia wiążą się z kategorią dyssocjalnego zaburzenia osobowości.
Kto może zdiagnozować zaburzenie osobowości? Rozpoznanie stawia uprawniony specjalista, przede wszystkim lekarz psychiatra, na podstawie badania klinicznego. Psycholog kliniczny może przeprowadzić pogłębioną ocenę psychologiczną i zastosować odpowiednie narzędzia diagnostyczne.
współpraca: redakcja Wylecz.to
