Narcyzm, narcyz, osobowość narcystyczna – cechy, zachowanie, związek z narcyzem

Co to jest osobowość narcystyczna?

Narcystyczne zaburzenie osobowości opisuje utrwalony wzorzec obejmujący m.in. wielkościowe przekonania na własny temat, potrzebę podziwu, poczucie szczególnych uprawnień i ograniczoną empatię. Obraz kliniczny jest zróżnicowany: u części osób dominuje jawna wielkościowość, u innych nadwrażliwość na ocenę, wstyd i niestabilna samoocena. Częstość rozpoznania zależy od badanej populacji oraz zastosowanych kryteriów, dlatego nie należy przedstawiać jednej wartości procentowej jako bezspornego oszacowania.

Narcystyczne cechy osobowości

W ICD-10 osobowość narcystyczna nie ma odrębnego kodu. Została wymieniona w obrębie kategorii „inne określone zaburzenia osobowości” (F60.8), dlatego klasyfikacja ta nie podaje osobnej listy szczegółowych kryteriów narcystycznego zaburzenia osobowości. Podczas diagnozy uwzględnia się ogólne kryteria zaburzeń osobowości, tj.:

• występowanie wyraźnie dysharmonijnych postaw i zachowań, które zazwyczaj obejmują wiele zakresów funkcjonowania,

• stałość wzorca nieprawidłowego zachowania (nie ogranicza się on do epizodów choroby psychicznej),

• całościowy charakter wzorca nieprawidłowego zachowania, jego wyraźne niedostosowanie w stosunku do rozmaitych sytuacji indywidualnych i społecznych,

• pojawianie się trudności już w okresie dzieciństwa lub w okresie młodzieńczym i utrzymywanie się ich w wieku dojrzałym,

• występowanie osobistego cierpienia związanego z tym wzorcem, które może ujawnić się dopiero w późniejszym okresie,

• możliwe współwystępowanie zaburzenia z istotnymi trudnościami w zakresie sprawności zawodowej i społecznej [2], [3].

Przeczytaj również:

Osobowość psychopatyczna (psychopata) – przyczyny, cechy, objawy, test, leczenie, związki

Osobowość narcystyczna w ICD-11

W ICD-11 nie wyróżnia się narcystycznego zaburzenia osobowości jako osobnej kategorii diagnostycznej. Najpierw ocenia się, czy występuje zaburzenie osobowości, a następnie określa jego nasilenie jako łagodne (6D10.0), umiarkowane (6D10.1) albo ciężkie (6D10.2). Można również wskazać dominujące domeny cech osobowości.

Cechy kojarzone z narcyzmem mogą być opisywane przede wszystkim za pomocą kwalifikatora dyssocjalności (6D11.2), obejmującego egocentryzm i brak empatii. Egocentryzm może przejawiać się poczuciem szczególnych uprawnień, wielkościowością, oczekiwaniem podziwu i skupieniem na własnych potrzebach. U konkretnej osoby mogą współwystępować również inne domeny, np. negatywna emocjonalność. Nie ma jednak prostego automatycznego przełożenia „narcyzmu” na jeden kwalifikator ICD-11.

Kryteria narcystycznego zaburzenia osobowości według DSM-5-TR

Bardziej szczegółowy, kategorialny opis narcystycznego zaburzenia osobowości zawiera amerykańska klasyfikacja DSM-5-TR. Według niej jest to utrwalony wzorzec wielkościowości – obecnej w fantazjach lub zachowaniu – potrzeby podziwu i braku empatii, rozpoczynający się we wczesnej dorosłości i ujawniający w różnych sytuacjach. Do rozpoznania wymagane jest spełnienie co najmniej pięciu z dziewięciu poniższych kryteriów:

• jednostka ma wyolbrzymione poczucie własnej wartości (wyolbrzymia swoje osiągnięcia i talenty, oczekuje uznania własnej wyższości – niewspółmiernie do rzeczywistych dokonań);

• pochłaniają ją fantazje o nieograniczonym własnym powodzeniu, mocy, wybitnych zdolnościach, urodzie czy miłości idealnej;

• przekonana jest o własnej wyjątkowości i unikatowości, którą mogą zrozumieć lub z którą mogą obcować tylko inni wyjątkowi bądź zajmujący wysoką pozycję ludzie lub instytucje;

• wymaga przesadnego podziwu (ma poczucie własnej wielkości);

• uważa, że należą się jej specjalne uprawnienia, tzn. bezpodstawnie oczekuje szczególnie przychylnego traktowania lub automatycznego podporządkowania się innych jej oczekiwaniom;

• nastawiona jest eksploatatorsko wobec innych ludzi, tzn. wykorzystuje ich do osiągnięcia własnych celów;

• brak jej empatii, niechętnie rozpoznaje cudze uczucia i potrzeby oraz nie jest skłonna z nimi się identyfikować;

• często zazdrości innym lub uważa, że inni jej zazdroszczą;

• swą postawą i zachowaniem okazuje arogancję i wyniosłość [4], [5].

Przeczytaj również:

Socjopata – jakie ma cechy, jak się zachowuje, czy może się zmienić?

Osobowość narcystyczna – historia

Termin osobowość narcystyczna został zapewne zaczerpnięty z mitologii greckiej, która zawiera historię o Narcyzie – pięknym młodym mężczyźnie, który był kochany przez wszystkich dookoła, ale który sam nie chciał tej miłości odwzajemniać. Ostatecznie został za swoje zachowanie ukarany – bogini Afrodyta sprawiła, że Narcyz zakochał się we własnym odbiciu w tafli wody. Wpatrywał się w nie każdego dnia, aż w końcu umarł samotny i nieszczęśliwy.

Do najbardziej znanych psychodynamicznych koncepcji narcyzmu należą teorie Heinza Kohuta oraz Otto Kernberga. Są to modele teoretyczne, a nie kryteria diagnostyczne ICD.

W ujęciu Kohuta patologiczny narcyzm wiąże się z zakłóceniami rozwoju spójnego poczucia własnego „ja” oraz niezaspokojeniem określonych potrzeb rozwojowych. Koncepcja ta nie oznacza, że pojedynczy błąd wychowawczy prowadzi do zaburzenia osobowości [6].

Kernberg opisywał narcyzm prawidłowy i patologiczny oraz różne poziomy organizacji osobowości. Jego ujęcie pomaga rozumieć mechanizmy psychiczne pacjenta, ale nie stanowi podziału diagnostycznego ICD-10 ani ICD-11 [7].

Zarówno Kohut, jak i Kernberg stworzyli swoje teorie w nurcie psychoanalitycznym. W literaturze spotyka się również koncepcje Lorny Benjamin, reprezentujące podejście interpersonalne, oraz ujęcia poznawcze opisujące m.in. zniekształcenia w postrzeganiu siebie i innych [4].

Przeczytaj również:

Metoda grey rocking – czy naprawdę jest skuteczna na narcyza?

W modelu interpersonalnym Lorny Benjamin zwraca się uwagę m.in. na idealizowanie dziecka, stawianie mu nadmiernych wymagań oraz warunkową akceptację. Są to potencjalne mechanizmy rozwojowe, a nie proste i wystarczające przyczyny zaburzenia. Na rozwój osobowości wpływa współdziałanie wielu czynników biologicznych, psychologicznych i środowiskowych.

Denise Davis zauważa natomiast ciekawe mechanizmy, którymi posługują się osoby narcystyczne. Mianowicie mają one dużą tendencję do poznawczego zniekształcania rzeczywistości. Po pierwsze, często towarzyszy im przekonanie, że inni im zazdroszczą. Po drugie, osobowość narcystyczna sprawia, że własny wizerunek jest odbierany w czarno-białym ujęciu. Innymi słowy, osoba narcystyczna albo widzi siebie jako idealną, wspaniałą i wyjątkową, albo jako zupełnie bezwartościową. Po trzecie, narcyz zauważa drobne różnice między sobą a pozostałymi ludźmi. Jest to niezbędne dla utrzymania poczucia wyjątkowości, które zostałoby obniżone przez zbyt duże podobieństwo do innych [4].

Osobowość narcystyczna – przyczyny występowania

Przyczyny kształtowania się patologicznych cech narcystycznych nie są do końca poznane. Rozważa się współdziałanie predyspozycji biologicznych, temperamentu, doświadczeń rozwojowych, sposobu budowania więzi oraz czynników społecznych. Nie można przypisywać odpowiedzialności za powstanie zaburzenia wyłącznie rodzicom.

Badania wskazują, że pewną rolę mogą odgrywać czynniki genetyczne i środowiskowe. Obserwowanie zachowań opiekunów może mieć znaczenie, ale samo wychowywanie się z osobą o cechach narcystycznych nie przesądza o rozwoju zaburzenia.

Rodzaje osobowości narcystycznej według T. Millona

W literaturze psychologicznej opisano kilka typologii cech narcystycznych. Jedną z nich zaproponował Theodore Millon. Poniższe określenia są elementami jego koncepcji teoretycznej.

• Osobowość narcystyczna pozbawiona zasad

W modelu Millona wariant pozbawiony zasad łączy cechy narcystyczne i dyssocjalne. Może obejmować wykorzystywanie innych, ograniczoną empatię, brak odpowiedzialności i lekceważenie reguł. Nie oznacza to jednak, że każda osoba z takim profilem jest agresywna, popełnia przestępstwa lub trafia do zakładu karnego [4].

• Osobowość narcystyczna kompensacyjna

W tym przypadku osobowość narcystyczna wykształca się na skutek odniesionych w dzieciństwie krzywd psychicznych, które doprowadziły do obniżenia poczucia wartości. Osoby w ten sposób skrzywdzone mogą wycofać się „z widoku”, wyrażać złość albo – dla podniesienia własnej samooceny, zacząć tworzyć iluzje o własnej wyjątkowości.

To zaburzenie osobowości czyni narcyza niezwykle wrażliwym na wszelką krytykę i sprawia, że natychmiast obraża się on w reakcji na jakiekolwiek oznaki dezaprobaty. W relacji z innymi prezentuje wyższość i arogancję, ukrywając zarówno przed nimi, jak i przed samym sobą swoją fatalną samoocenę.

Przeczytaj również:

Reaktywność emocjonalna – cechy osobowości niskoreaktywnej i wysokoreaktywnej

• Osobowość narcystyczna uwodzicielska

W typologii Millona wariant uwodzicielski opisuje osobę, która może poszukiwać potwierdzenia własnej atrakcyjności poprzez flirt, czarowanie i zdobywanie zainteresowania. Relacje mogą służyć przede wszystkim regulowaniu samooceny, a zaangażowanie może słabnąć po uzyskaniu podziwu. Nie oznacza to, że zachowania seksualne lub komunikatywność same w sobie świadczą o zaburzeniu.

• Osobowość narcystyczna elitarna

Ostatnim wariantem wyróżnionym przez Millona jest osobowość narcystyczna elitarna, opisywana jako „najczystszy wzorzec”. W tym ujęciu dominują przekonanie o własnej wyjątkowości, poczucie szczególnych praw i przywilejów oraz silne dążenie do potwierdzania wysokiego statusu.

Nie ma podstaw, aby na podstawie wykonywanego zawodu przypisywać komuś narcystyczne zaburzenie osobowości. Odwaga, ambicja i pewność siebie wymagane w niektórych profesjach nie są równoznaczne z zaburzeniem.

W tej koncepcji osoby o wariancie elitarnym mogą silnie eksponować symbole statusu i poszukiwać potwierdzenia swojej wyjątkowości. Brak uznania może skłaniać je do nasilania autoprezentacji, aby przedstawić się z jak najlepszej strony.

W wariancie elitarnym mogą pojawiać się dewaluowanie osób uznawanych za mniej znaczące i silna potrzeba rywalizacji. Są to elementy opisu teoretycznego, nie osobne kryteria ICD.

Inne rodzaje osobowości narcystycznej

Inną typologię zaproponowała Nina Brown.

• Narcyz ekshibicjonistyczny

To osoba, która ciągle pragnie być w centrum uwagi – na imprezach jest najgłośniejsza i opowiada „najciekawsze” (w swoim mniemaniu) historie, nierzadko również prowadzi bardzo aktywny profil w serwisach społecznościowych. Oczywiście narcyz wrzuca do sieci tylko takie treści, które odzwierciedlają jego uwielbienie dla siebie samego: przedstawiają one najmodniejsze ubrania, najdroższe i najlepsze wakacje, jego najładniejsze i najgrzeczniejsze dzieci itd.

• Narcyz roszczeniowy

W typologii Brown wariant roszczeniowy charakteryzuje się oczekiwaniem szczególnego traktowania, uznania i wsparcia. Sposób wyrażania tych oczekiwań może zmieniać się zależnie od rodzaju relacji.

• Narcyz manipulujący

Wariant manipulujący opisuje instrumentalne traktowanie relacji oraz wykorzystywanie kłamstwa lub manipulacji do osiągania własnych celów. 

• Narcyz podejrzliwy

W końcu jest i ostatni typ osobowości narcystycznej – narcyz podejrzliwy. Uważa, że jego wysoka atrakcyjność, inteligencja oraz stan posiadania są przedmiotem nieustającej zazdrości ze strony innych ludzi. Taki narcyz wiecznie kogoś podejrzewa o kłamstwo, jest niezwykle wrażliwy na nawet delikatną krytykę, uważa, że wszyscy mu źle życzą [8].

• Narcyzm wielkościowy

W obrazie wielkościowym dominują jawne przekonania o własnej wyjątkowości, wyższości lub szczególnych uprawnieniach. Nie można jednak na tej podstawie przesądzać, jakie doświadczenia wychowawcze miała dana osoba ani czy jej samoocena jest wewnętrznie stabilna.

W obrazie wielkościowym mogą występować wyniosłość, trudność w przyjmowaniu krytyki i przyznawaniu się do błędu oraz zachowania służące ochronie pozytywnego wizerunku siebie. Nie są to jednak cechy występujące zawsze i z jednakowym nasileniem. Także gotowość do podjęcia terapii jest indywidualna.

• Narcyz wrażliwy

Z tym zaburzeniem osobowości bardzo silnie związana jest niska samoocena. Narcyz wrażliwy również potrzebuje podziwu i uwielbienia, ale to dlatego, że sam ze sobą czuje się źle. Innymi słowy, potrzebuje on uwielbienia innych ludzi, aby choć na chwilę zwiększyć poczucie własnej wartości.

Narcyz wrażliwy jest skupiony na swoich emocjach i potrzebach. Cechuje go niezwykła wrażliwość na krytykę oraz dezaprobatę. Potrafi godzinami zastanawiać się, dlaczego ktoś powiedział mu coś przykrego.

Osobowość narcystyczna a życie rodzinne

Nasilone cechy narcystyczne mogą wpływać na życie rodzinne, szczególnie gdy wiążą się z brakiem wzajemności, potrzebą kontroli, ograniczoną empatią lub dużą wrażliwością na krytykę. Poniższe zachowania są możliwymi przykładami, a nie uniwersalnym opisem każdej osoby z takim rozpoznaniem:

• Wyolbrzymianie swoich zasług i wysiłków

Osoba z nasilonymi cechami narcystycznymi może pomniejszać wkład członków rodziny i wyolbrzymiać własne zasługi. Takie zachowanie nie występuje jednak u wszystkich osób z tym profilem cech.

Przeczytaj również:

Wysoko wrażliwa osobowość, wysoko wrażliwe dziecko – co to znaczy być WWO?

• Wpędzanie członków rodziny w poczucie winy

Narcyz z łatwością sprawia, że inni czują się winni. Robi to szczególnie w sytuacjach, w których ktoś go krytykuje. Na przykład w odpowiedzi na słowa: „Mogłabyś czasami ogarnąć kuchnię, ostatnio tylko ja to robię” kobieta o osobowości narcystycznej zacznie mówić o tym, jak to nikt jej nie docenia, jak bardzo brakuje jej romantyczności, jaka jest zmęczona i jak bardzo wszystko jest na jej głowie. Zarzuty są wyolbrzymione i mają sprawić, że dana osoba zacznie być postrzegana jako ofiara.

• Ignorowanie potrzeb innych

U części rodziców silne skupienie na własnych potrzebach może utrudniać dostrzeganie potrzeb dziecka, ale rozpoznanie zaburzenia osobowości nie oznacza automatycznie zaniedbywania dzieci. Każdą sytuację należy oceniać na podstawie konkretnych zachowań i warunków opieki.

Osobowość narcystyczna a życie zawodowe

Funkcjonowanie zawodowe osób z cechami narcystycznymi jest zróżnicowane. Ambicja, pewność siebie i potrzeba osiągnięć mogą sprzyjać aktywności zawodowej, natomiast silna potrzeba podziwu, trudność w przyjmowaniu informacji zwrotnych lub instrumentalne traktowanie innych mogą prowadzić do konfliktów.

Nie można zakładać, że osoba z cechami narcystycznymi będzie nielubiana w pracy. Znaczenie mają nasilenie cech, kultura organizacyjna, charakter obowiązków i indywidualny sposób budowania relacji.

Osobowość narcystyczna a inne zaburzenia psychiczne

Narcystyczne cechy osobowości lub narcystyczne zaburzenie osobowości mogą współwystępować zarówno z innymi zaburzeniami osobowości, jak i z zaburzeniami należącymi do innych grup diagnostycznych, m.in. zaburzeniami depresyjnymi, lękowymi oraz związanymi z używaniem substancji.

• Zaburzenia lękowe

U części osób lęk może wiązać się z obawą przed oceną, porażką, utratą statusu lub kontroli. Nie można jednak uznać nadmiernej troski o perfekcję za typową przyczynę wszystkich zaburzeń lękowych [4].

• Zaburzenia nastroju

Zaburzenia depresyjne mogą współwystępować z narcystycznymi cechami osobowości. Spadek nastroju może pojawić się m.in. w reakcji na porażkę, odrzucenie lub utratę ważnego źródła samooceny. Nie należy jednak twierdzić, że narcyzm chroni przed depresją ani że wszystkie osoby z takim profilem reagują w jednakowy sposób [4].

• Zaburzenia urojeniowe

Zaburzenia urojeniowe nie są zaburzeniami osobowości. Jeżeli u osoby z cechami narcystycznymi pojawiają się utrwalone przekonania urojeniowe, wymagają one odrębnej diagnostyki. Podejrzliwości lub obwiniania innych nie można automatycznie uznawać za urojenia.

Przeczytaj również:

Osobowość histrioniczna – przyczyny, objawy, leczenie

• Nadużywanie substancji psychoaktywnych

Zaburzenia związane z używaniem substancji mogą współwystępować z zaburzeniami osobowości, ale nie dotyczą każdej osoby z cechami narcystycznymi. Przyczyny używania alkoholu lub innych substancji są złożone i wymagają indywidualnej oceny.

Nie ma podstaw, aby wyjaśniać ryzyko zespołu stresu pourazowego samym przekonaniem o własnej wyjątkowości. PTSD rozwija się po ekspozycji na zdarzenie traumatyczne, a jego wystąpienie zależy od wielu czynników biologicznych, psychologicznych i społecznych. Ten problem wymaga odrębnej diagnostyki.

Osobowość narcystyczna – diagnostyka

Diagnozę zaburzenia osobowości stawia uprawniony specjalista na podstawie szczegółowego wywiadu, oceny trwałości wzorca funkcjonowania, jego wpływu na różne obszary życia oraz diagnostyki różnicowej. Pomocniczo można korzystać z ustrukturyzowanych wywiadów i kwestionariuszy, takich jak Diagnostic Interview for Narcissism. Narzędzie to nie stanowi jednak samodzielnego testu diagnostycznego ICD. Obejmuje pięć grup tematycznych:

Poczucie wyższości (osoba badana...):

• nierealnie wyolbrzymia swoje zdolności, możliwości i osiągnięcia;

• wierzy we własną niezniszczalność lub nie dostrzega swoich ograniczeń;

• ma fantazje wielkościowe;

• jest przekonana, że inni ludzie nie są jej potrzebni;

• uważa, że w porównaniu z innymi ludźmi jest wyjątkowa i niepowtarzalna;

• uważa siebie za ogólnie lepszą od innych ludzi;

• zachowuje się w sposób egocentryczny i/lub wszystko odnosi do siebie;

• przechwala się lub zachowuje pretensjonalnie.

Relacje interpersonalne (osoba badana...):

• ma silną potrzebę wzbudzania uwagi i podziwu;

• nierealistycznie idealizuje innych ludzi;

• dewaluuje innych ludzi, w tym gardzi nimi;

• okresowo lub stale odczuwa głęboką zawiść wobec innych ludzi;

• twierdzi, że ma szczególne uprawnienia albo zachowuje się tak, jakby je miała, tzn. oczekuje przywilejów bądź specjalnego traktowania, nie mając ku temu żadnych podstaw;

• zachowuje się arogancko, wyniośle lub protekcjonalnie;

• wykorzystuje innych ludzi lub posługuje się nimi;

• brakuje jej empatii;

• nie potrafiła dotąd nawiązać bliskich, trwałych, emocjonalnych więzi z innymi ludźmi.

Przeczytaj również:

Osobowość unikająca (osobowość lękliwa, osobowość lękowa) – przyczyny, cechy, rozpoznanie, test, leczenie, terapia, skutki

Reaktywność (osoba badana...):

• jest nadwrażliwa;

• reaguje niezwykle silnymi emocjami na krytykę lub niepowodzenie;

• przejawia zachowania bądź nastroje samobójcze albo autodestrukcyjne w reakcji na krytykę lub niepowodzenie;

• reaguje nieadekwatnie złością na krytykę lub niepowodzenie;

• reaguje pełną podejrzeń wrogością na przejawy czyjejś zazdrości.

Nastroje i stany afektywne (osoba badana...):

• stale odczuwa znudzenie;

• ma stałe poczucie bezsensowności;

• ma stałe poczucie jałowości;

• ma stałe poczucie pustki;

• często odczuwa zubożenie emocjonalne.

Przystosowanie społeczne i moralne (osoba badana...):

• ma powierzchowne i zmienne zainteresowania i system wartości;

• lekceważąco odnosi się do przyjętych wartości bądź norm społecznych;

• uznaje dwuznaczne zasady etyczne i moralne;

• raz lub kilka razy złamała prawo pod wpływem silnej złości lub w celu uniknięcia niepowodzenia;

• wielokrotnie przejawiała zachowania antyspołeczne;

• przejawia ryzykowne lub pozbawione zahamowań zachowania seksualne.

Leczenie osobowości narcystycznej

Osoba z narcystycznymi cechami osobowości może zgłosić się po pomoc z różnych powodów, np. z powodu kryzysu w związku, trudności zawodowych, depresji, lęku lub poczucia pustki. U części pacjentów ograniczony wgląd i trudność w przyjmowaniu informacji zwrotnych mogą osłabiać motywację do terapii, ale nie jest to regułą.

Psychoterapia nie polega na bezwarunkowym „podbudowywaniu” pacjenta. Terapeuta dąży do stworzenia bezpiecznej relacji terapeutycznej, a jednocześnie pomaga rozpoznawać nieadaptacyjne schematy, regulować samoocenę, lepiej rozumieć emocje i potrzeby innych oraz brać odpowiedzialność za własne zachowanie. Plan terapii powinien uwzględniać indywidualny obraz kliniczny i współwystępujące trudności.

Podstawową formą leczenia jest psychoterapia. Stosuje się m.in. podejścia psychodynamiczne, poznawczo-behawioralne oraz terapię schematów, zależnie od potrzeb pacjenta i kompetencji terapeuty. Nie istnieje lek swoiście leczący narcystyczne zaburzenie osobowości. Farmakoterapia może być stosowana w leczeniu współwystępujących zaburzeń lub określonych objawów, po indywidualnej ocenie lekarskiej.

Życie z narcyzem – wskazówki dla bliskich

Relacja z osobą przejawiającą nasilone cechy narcystyczne może być trudna, zwłaszcza gdy pojawiają się manipulacja, dewaluowanie, naruszanie granic lub brak wzajemności. Nie każda osoba z takim rozpoznaniem zachowuje się jednak w ten sam sposób. Zamiast samodzielnie diagnozować bliskiego, warto oceniać konkretne zachowania i ich wpływ na własne bezpieczeństwo oraz dobrostan.

• Wyznacz jasne granice

Ustal jasne granice, np. nie zgadzaj się na wyzwiska, groźby ani poniżanie. Nie należy zmuszać drugiej osoby do kontynuowania rozmowy aż do osiągnięcia porozumienia. W silnych emocjach bezpieczniejsza może być przerwa i powrót do rozmowy w ustalonym terminie.

• Pamiętaj o delikatności

Rozmawiając z bliskim o jego wadach, staraj się unikać krytyki. Mów o sobie i swoich emocjach. Zamiast używać słów: „Jesteś irytujący”, powiedz: „Czuję irytację, kiedy tak się zachowujesz”. To pozornie to samo, ale dla osoby o osobowości narcystycznej będą to dwa zupełnie inne komunikaty.

• Zachęcaj do terapii

Jeśli trudności zaczynają was przerastać, można zachęcić bliską osobę do konsultacji z psychologiem, psychoterapeutą lub psychiatrą. Ostateczna decyzja o podjęciu leczenia należy do niej, chyba że występuje bezpośrednie zagrożenie wymagające pilnej interwencji.

• Pamiętaj o sobie

Jeśli boisz się odezwać, często odczuwasz winę, przygnębienie lub wyczerpanie, zadbaj o własne wsparcie psychologiczne. W przypadku przemocy, gróźb lub kontroli priorytetem jest plan bezpieczeństwa i kontakt z odpowiednimi służbami lub organizacją pomocową. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia należy zadzwonić pod numer 112.

współpraca: redakcja Wylecz.to