Czym jest cholesterol i jakie są jego normy?
Cholesterol jest potrzebną naszemu organizmowi do prawidłowego funkcjonowania substancją tłuszczową. Poszczególne jego frakcje biorą udział m.in. w produkcji hormonów i kwasów żółciowych czy też w budowie błon komórkowych. Problem pojawia się jednak, gdy we krwi przez długi czas znajduje się go zbyt dużo – przede wszystkim frakcji LDL (tzw. zły cholesterol), która sprzyja rozwojowi miażdżycy.
W lipidogramie – badaniu laboratoryjnym analizującym zawartość poszczególnych frakcji cholesterolu w surowicy krwi – ocenia się stężenie cholesterolu całkowitego, triglicerydów, LDL (frakcję lipoprotein o małej gęstości) oraz HDL (frakcję lipoprotein o dużej gęstości).
Lipidogramu nie należy analizować wyłącznie na podstawie stężenia cholesterolu całkowitego, które wg obecnych wytycznych powinno wynosić poniżej 190 mg/dl. Najważniejszym parametrem, mającym bezpośredni związek z ryzykiem sercowo-naczyniowym, jest bowiem frakcja LDL. Wartości referencyjne są zależne od stanu zdrowia pacjenta i zgodnie z aktualnymi rekomendacjami powinny wynosić poniżej:
115 mg/dl u osób z małym ryzykiem sercowo-naczyniowym,
100 mg/dl przy ryzyku umiarkowanym,
70 mg/dl przy dużym ryzyku,
55 mg/dl przy bardzo dużym ryzyku incydentów sercowo-naczyniowych.
Dodatkowo przy bardzo dużym ryzyku zaleca się zmniejszyć stężenie frakcji LDL o co najmniej 50% względem wartości wyjściowej.
W przypadku pozostałych frakcji normy cholesterolu wynoszą:
HDL:
powyżej 40 mg/dl dla mężczyzn,
powyżej 50 mg/dl dla kobiet;
trójglicerydów poniżej 100 mg/dl.
Przeczytaj również:
Hipercholesterolemia – nie tylko dieta i statyny
Co oznacza wysoki cholesterol całkowity przy prawidłowym LDL?
Podwyższony cholesterol całkowity nie zawsze oznacza, że stężenie LDL przekracza cel terapeutyczny. Na wynik cholesterolu całkowitego składają się między innymi cholesterol zawarty w lipoproteinach LDL i HDL oraz cząstkach bogatych w triglicerydy. Jego wartość może być więc zwiększona na przykład przy wysokim HDL.
Wyniku nie powinno się interpretować w oderwaniu od pozostałych parametrów. Znaczenie mają przede wszystkim:
stężenie LDL,
cholesterol nie-HDL,
poziom triglicerydów,
indywidualne ryzyko sercowo-naczyniowe,
choroby współistniejące i dotychczasowe incydenty sercowo-naczyniowe.
Dlatego dwie osoby z takim samym wynikiem cholesterolu całkowitego mogą wymagać zupełnie innego postępowania.
Cholesterol nie-HDL, ApoB i lipoproteina(a) – kiedy są przydatne?
Standardowy lipidogram nie zawsze przedstawia pełny obraz ryzyka. Dodatkowych informacji mogą dostarczyć cholesterol nie-HDL, apolipoproteina B oraz lipoproteina(a).
Cholesterol nie-HDL oblicza się, odejmując HDL od cholesterolu całkowitego. Obejmuje on cholesterol znajdujący się we wszystkich lipoproteinach sprzyjających rozwojowi miażdżycy. Parametr ten może być szczególnie pomocny u osób z podwyższonym stężeniem triglicerydów, cukrzycą, otyłością lub zespołem metabolicznym.
Apolipoproteina B (ApoB) odzwierciedla liczbę miażdżycorodnych cząstek lipoprotein. Jej oznaczenie może pomóc wtedy, gdy wynik LDL wydaje się prawidłowy, ale pozostałe czynniki wskazują na podwyższone ryzyko.
Lipoproteina(a), czyli Lp(a), jest parametrem w dużej mierze uwarunkowanym genetycznie. Jej wysokie stężenie wiąże się ze zwiększonym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych. Zgodnie z aktualnymi zaleceniami warto rozważyć oznaczenie Lp(a) co najmniej raz w dorosłym życiu, szczególnie przy rodzinnych przypadkach przedwczesnego zawału lub udaru.
Przyczyny wysokiego cholesterolu
Wysoki cholesterol może mieć wiele przyczyn. Istotny wpływ mają zwłaszcza:
dieta (bogata w tłuszcze nasycone i wysokoprzetworzone produkty),
nadwaga i otyłość,
mała aktywność fizyczna,
palenie tytoniu,
nadmierne spożywanie alkoholu,
przyjmowanie wybranych leków.
Zdarza się jednak, że nawet u osób prowadzących zdrowy tryb życia pojawia się podwyższony poziom cholesterolu LDL. Przyczyną mogą być w tym wypadku predyspozycje genetyczne i hipercholesterolemia rodzinna, czyli dziedziczna skłonność do bardzo wysokiego cholesterolu.
Wśród innych przyczyn wysokiego cholesterolu należy również wymienić inne jednostki chorobowe, takie jak:
niedoczynność tarczycy,
cukrzycę,
niektóre choroby wątroby,
Dlatego przy nowo stwierdzonym podwyższonym cholesterolu w pierwszej kolejności należy ustalić bezpośrednie przyczyny wysokiego cholesterolu.
Czy szczupła osoba może mieć wysoki cholesterol?
Prawidłowa masa ciała nie wyklucza podwyższonego poziomu cholesterolu. Na stężenie LDL wpływają nie tylko sposób odżywiania i aktywność fizyczna, lecz także uwarunkowania genetyczne, wiek, funkcjonowanie tarczycy, wątroby i nerek oraz przyjmowane leki.
Z tego względu wygląd sylwetki ani brak nadwagi nie pozwalają ocenić, czy gospodarka lipidowa jest prawidłowa. Zaburzenia można wykryć wyłącznie na podstawie badania krwi. Szczególną uwagę należy zwrócić na znacznie podwyższony LDL u młodej, szczupłej i aktywnej osoby, zwłaszcza jeśli w jej rodzinie występowały przedwczesne zawały, udary albo bardzo wysokie stężenie cholesterolu.
Objawy wysokiego cholesterolu
Wysoki cholesterol najczęściej nie powoduje żadnych objawów. Możemy czuć się zupełnie zdrowo, a jednocześnie mieć znacznie podwyższone stężenie cholesterolu całkowitego czy cholesterolu LDL, prowadzące do zmian miażdżycowych i choroby sercowo-naczyniowej.
Jedynie u osób z ciężką, często rodzinną, hipercholesterolemią mogą występować charakterystyczne złogi cholesterolu, np. kępki żółte widoczne głównie w okolicy powiek.
Dlatego podstawą wykrycia zaburzeń lipidowych jest wspomniany wcześniej lipidogram, czyli badanie krwi.
Przeczytaj również:
Badanie cholesterolu – wskazania, przebieg, normy i interpretacja wyników
Czy na badanie cholesterolu trzeba być na czczo?
W większości przypadków lipidogram można wykonać bez pozostawania na czczo. Spożycie posiłku nie wpływa znacząco na oznaczenie cholesterolu całkowitego, LDL i HDL, może natomiast przejściowo zwiększyć stężenie triglicerydów.
Lekarz może zalecić wykonanie badania na czczo, jeżeli wcześniejszy lipidogram wykazał znacznie podwyższone triglicerydy, wynik był trudny do interpretacji albo konieczna jest dokładniejsza diagnostyka zaburzeń lipidowych. Przed pobraniem krwi warto również unikać alkoholu i intensywnego wysiłku oraz stosować się do instrukcji przekazanych przez laboratorium. Przyjmowanych leków nie należy samodzielnie odstawiać.
Jak często wykonywać lipidogram?
Częstotliwość kontroli cholesterolu zależy od wieku, dotychczasowych wyników oraz indywidualnego ryzyka sercowo-naczyniowego. Zdrowa osoba z prawidłowym wynikiem zwykle nie wymaga częstych oznaczeń. Kontrole powinny odbywać się częściej u osób z:
rozpoznanymi zaburzeniami lipidowymi,
cukrzycą lub przewlekłą chorobą nerek,
nadciśnieniem tętniczym,
chorobami serca i naczyń,
obciążającym wywiadem rodzinnym,
stosowanym leczeniem obniżającym poziom lipidów.
O terminie kolejnego lipidogramu powinien zdecydować lekarz. Po rozpoczęciu albo zmianie farmakoterapii badanie wykonuje się zwykle wcześniej niż podczas rutynowej kontroli, aby ocenić skuteczność i bezpieczeństwo leczenia.
Jak obniżyć wysoki cholesterol?
Podstawą w walce z podwyższonym cholesterolem jest zmiana stylu życia. W diecie warto ograniczyć:
tłuste mięso i przetwory mięsne,
masło,
inne tłuste produkty mleczne,
produkty bogate w tłuszcze nasycone,
słodycze.
Korzyść dla zdrowia przyniesie natomiast obecność w niej:
warzyw,
strączków,
pełnoziarnistych produktów zbożowych,
ryb,
olejów roślinnych,
orzechów.
Znaczenie ma również regularna aktywność fizyczna, normalizacja masy ciała, niepalenie papierosów i ograniczenie spożycia alkoholu.
Czasem jednak sama zmiana stylu życia to za mało i konieczne jest leczenie farmakologiczne. Naturalne sposoby powinny być wtedy traktowane jako uzupełnienie, a nie zamiennik terapii zaleconej przez lekarza.
Naturalne składniki wspierające prawidłowy poziom cholesterolu
Niektóre składniki żywności mogą korzystnie wpływać na gospodarkę lipidową naszego organizmu i zmniejszać stężenie złego cholesterolu. Należą do nich przede wszystkim rozpuszczalne frakcje błonnika, nienasycone kwasy tłuszczowe oraz fitosterole roślinne.
Błonnik i jego wpływ na wchłanianie cholesterolu
Błonnik rozpuszczalny, obecny między innymi w płatkach owsianych, jęczmieniu, strączkach i babce jajowatej, może ograniczać wchłanianie części cholesterolu i kwasów żółciowych i sprzyjać ich usuwaniu z organizmu. W rezultacie może on obniżać zarówno poziom cholesterolu całkowitego, jak i frakcji LDL.
Korzystne jest więc włączanie do diety produktów bogatych w ten składnik, a w razie potrzeby także preparatów zawierających np. psyllium. W przypadku tych ostatnich ważne jest jednak zachowanie odstępu od niektórych leków, mogą one bowiem wpływać na ich wchłanianie.
Ilość błonnika w diecie należy ponadto zwiększać stopniowo i pamiętać o odpowiedniej podaży płynów, ponieważ jego nadmiar może powodować wzdęcia lub zaparcia.
Przeczytaj również:
Zioła obniżające cholesterol – jak je stosować i jakich efektów się spodziewać?
Kwasy tłuszczowe omega-3 a lipidogram
Kwasy omega-3, zwłaszcza DHA (kwas dokozaheksaenowy) i EPA (kwas eikozapentaenowy), wpływają przede wszystkim na triglicerydy. U pacjentów z dużym ryzykiem sercowo-naczyniowym i utrzymującym się, podwyższonym stężeniem triglicerydów lekarz może rozważyć leczenie kwasami omega-3, jednak nie są one podstawowym sposobem walki z podwyższonym poziomem cholesterolu LDL. Co więcej, w niektórych dawkach mogą nawet nieznacznie zwiększać jego stężenie.
Fitosterole roślinne – jak działają na cholesterol?
Fitosterole pod względem budowy cząsteczki przypominają cholesterol i konkurują z nim o wchłanianie w jelicie. Dzięki temu obniżają poziom cholesterolu we krwi. Udowodniono, że spożywanie około 2 g fitosteroli lub fitostanoli dziennie może zmniejszyć stężenie frakcji LDL o około 8–10%.
Są one więc doskonałym elementem diety wspierającej walkę z wysokim cholesterolem, jednak nie powinny zastępować leków, gdy istnieją wskazania do ich stosowania.
Jak stosować preparaty wspomagające obniżanie cholesterolu?
Preparat tego typu należy dobierać przede wszystkim na podstawie jego składu i dawki, a także sytuacji zdrowotnej pacjenta. Warto dodatkowo sprawdzić, czy ilość substancji aktywnej odpowiada dawkom, dla których wykazano działanie faktycznie obniżające poziom cholesterolu we krwi.
Zalecane dawkowanie i sposób stosowania
W badaniach dotyczących podwyższonego poziomu cholesterolu stosowano zwykle około 2 g fitosteroli dziennie. W przypadku błonnika i jego źródeł, np. psyllium, dawki zależą od preparatu, ale korzystny wpływ na lipidogram obserwowano przy regularnym stosowaniu od kilku do kilkunastu gramów błonnika na dobę.
Bez względu na to, na jaki preparat się zdecydujemy, zawsze należy przestrzegać dawkowania producenta. Większa ilość nie musi oznaczać większej skuteczności, natomiast może zwiększać ryzyko działań niepożądanych.
Po jakim czasie widać efekty w badaniach?
Na spadek stężenia cholesterolu i poprawę poszczególnych parametrów lipidogramu trzeba zwykle poczekać kilka tygodni od momentu modyfikacji diety czy rozpoczęcia przyjmowania preparatów z błonnikiem lub fitosteroli. Po rozpoczęciu leczenia farmakologicznego lipidogram również kontroluje się zwykle dopiero po kilku tygodniach, aby ocenić odpowiedź na terapię i zdecydować o dalszym postępowaniu.
Czy można stosować razem z lekami na receptę?
Niektóre składniki mogą być bezpiecznie stosowane jako uzupełnienie leczenia, ale zależy to od konkretnego produktu i przyjmowanych leków. Błonnik pokarmowy może bowiem ograniczać wchłanianie niektórych preparatów – wtedy konieczne staje się zachowanie odpowiedniego odstępu między ich zażywaniem.
Szczególnej ostrożności wymagają ponadto preparaty zawierające czerwony fermentowany ryż. Dlaczego? Jego aktywny składnik (monakolina K) działa podobnie do lowastatyny i może wchodzić w interakcje m.in. ze statynami.
Przeczytaj również:
Dieta na cholesterol – co jeść, by obniżyć wysoki cholesterol? Lista produktów
Bezpieczeństwo stosowania naturalnego wsparcia na cholesterol
Suplement nie jest bezpieczny tylko dlatego, że zawiera substancje pochodzenia roślinnego. Naturalne składniki również mogą wywoływać działania niepożądane i wchodzić w interakcje z lekami, dlatego przed ich zastosowaniem warto dokładnie sprawdzić skład, dawkę oraz możliwe interakcje.
Skutki uboczne i przeciwwskazania
Preparaty z błonnikiem, zwłaszcza przy zbyt szybkim zwiększaniu dawki, mogą powodować:
wzdęcia,
uczucie pełności,
zaparcia,
zaburzenia rytmu wypróżnień.
Fitosterole nie mają większych przeciwwskazań, ale nie powinny być stosowane u osób z sitosterolemią.
Suplementy zawierające czerwony fermentowany ryż mogą działać podobnie do statyn i powodować:
dolegliwości mięśniowe,
zaburzenia czynności wątroby.
Kiedy wysoki cholesterol wymaga leczenia farmakologicznego?
O konieczności zastosowania leków decyduje nie tylko wysokie stężenie cholesterolu całkowitego czy podwyższony wynik LDL. Lekarz bierze pod uwagę całkowite ryzyko sercowo-naczyniowe, uwzględniając także:
wiek,
nadciśnienie tętnicze,
predyspozycje rodzinne,
przebyte choroby serca i naczyń krwionośnych (m.in. zawał serca, udar mózgu),
palenie tytoniu,
choroby współistniejące, w tym zwłaszcza przewlekłą chorobę nerek czy cukrzycę.
Wysoki wynik złego cholesterolu, czyli stężenie frakcji LDL ≥190 mg/dl pozostaje jednak sygnałem alarmowym, wymagającym dokładnej diagnostyki i oceny ryzyka, zwłaszcza pod kątem hipercholesterolemii rodzinnej.
Statyny – kiedy lekarz je zaleca?
Statyny uznaje się za leki pierwszego wyboru, gdy niezbędne jest farmakologiczne obniżenie poziomu cholesterolu LDL we krwi. Nie tylko poprawiają wyniki lipidogramu, ale również zmniejszają ryzyko zawału, udaru i innych poważnych powikłań miażdżycy.
Lekarz może zalecić statynę, gdy poziom cholesterolu, zwłaszcza frakcji LDL, jest zbyt wysoki, a dieta i zmiana stylu życia nie przynoszą wystarczającej poprawy. Statyny stosuje się także od początku leczenia u osób z dużym ryzykiem sercowo-naczyniowym, np. po zawale lub udarze. Decyzja zawsze uwzględnia całkowite ryzyko pacjenta, a nie tylko pojedynczy wynik lipidogramu.
Jak wygląda leczenie przy bardzo wysokim ryzyku sercowo-naczyniowym?
Przy bardzo wysokim ryzyku powikłań i poważnych problemów zdrowotnych celem jest obniżenie stężenia frakcji LDL o co najmniej 50% względem wartości wyjściowej oraz osiągnięcie poziomu poniżej 55 mg/dl.
Najważniejsze jest więc nie samo obniżenie cholesterolu, ale osiągnięcie odpowiedniej wartości dla LDL. Zdrowa dieta i aktywność fizyczna pozostają oczywiście podstawą profilaktyki, ale u tej grupy osób konieczne jest wdrożenie także leczenia farmakologicznego.
Jeżeli statyna nie wystarcza, stosuje się leczenie skojarzone, np. z ezetymibem lub stosuje się inne nowoczesne terapie, w tym inhibitory PCSK9 lub kwas bempediowy.
