Hipercholesterolemia – dlaczego to jedna z chorób cywilizacyjnych?
Dla większości osób dorosłych optymalny poziom cholesterolu całkowitego nie powinien przekraczać 190 mg/dL. Cholesterol LDL (tzw. „zły”) powinien być utrzymany poniżej 115 mg/dL. Natomiast wartość cholesterolu HDL („dobrego”) powinna wynosić co najmniej 40 mg/dL u mężczyzn i 50 mg/dL u kobiet.
Indywidualne ryzyko rozwoju chorób sercowo-naczyniowych determinuje bardziej szczegółowe zalecenia. Dla osób z chorobą wieńcową lub cukrzycą zalecane są wartości: poniżej 100 mg/dL dla LDL i nie więcej niż 175 mg/dL dla cholesterolu całkowitego. W sytuacjach szczególnego ryzyka zalecane są jeszcze bardziej rygorystyczne poziomy: 80 mg/dL dla LDL i 155 mg/dL dla cholesterolu całkowitego.
O hipercholesterolemii mówimy wtedy, gdy poziom cholesterolu całkowitego we krwi przekracza 200 mg/dL, a/lub poziom cholesterolu LDL jest wyższy niż 115 mg/dL. Stan ten może wynikać zarówno z czynników genetycznych (hipercholesterolemia rodzinna), jak i z niezdrowego stylu życia.
Hipercholesterolemia jest dziś uznawana za jedną z najczęstszych chorób cywilizacyjnych, ściśle związanych ze współczesnym stylem życia. Dieta oparta na żywności wysokoprzetworzonej, nadmiar kalorii, palenie tytoniu, siedzący tryb pracy oraz przewlekły stres sprzyjają zaburzeniom gospodarki lipidowej, często bez wyraźnych objawów klinicznych. Podwyższone wartości profilu lipidowego mogą przez lata pozostawać niezauważone, a ich skutki ujawniają się dopiero w postaci poważnych powikłań sercowo-naczyniowych, np. zawału serca czy udaru niedokrwiennego mózgu.
Ryzyko hipercholesterolemii zwiększa także brak aktywności fizycznej oraz zaburzenia metaboliczne, takie jak insulinooporność i cukrzyca typu 2, coraz częściej rozpoznawane u młodszych osób. Dodatkowo starzenie się społeczeństwa i powszechność chorób przewlekłych wpływających na metabolizm lipidów sprawiają, że problem dotyczy rosnącej liczby pacjentów. W efekcie hipercholesterolemia stała się chorobą typową dla współczesnych realiów.
Przeczytaj również:
Kępki żółte – żółtaki na skórze – przyczyny, leczenie, usuwanie
Czym jest cholesterol i dlaczego problemem jest przede wszystkim LDL?
Cholesterol nie jest wyłącznie szkodliwy – to niezbędny składnik organizmu, potrzebny m.in. do budowy błon komórkowych, produkcji hormonów i witaminy D. Większość cholesterolu powstaje w wątrobie, a nie pochodzi bezpośrednio z diety. Problemem nie jest więc sam cholesterol, lecz sposób jego transportu we krwi.
Odbywa się on za pomocą lipoprotein, z których kluczową rolę odgrywa frakcja LDL, nazywana „złym cholesterolem”. LDL przenosi cholesterol do tkanek, jednak jego nadmiar sprzyja odkładaniu się cholesterolu w ścianach naczyń krwionośnych i rozwojowi blaszek miażdżycowych. W przeciwieństwie do niego frakcja HDL pomaga usuwać nadmiar cholesterolu z organizmu. Dlatego w leczeniu hipercholesterolemii najważniejsze jest ograniczenie LDL, a nie całkowite „pozbywanie się” cholesterolu.
Rodzaje hipercholesterolemii – kiedy przyczyna tkwi w genach, a kiedy w chorobach towarzyszących?
Hipercholesterolemia nie zawsze ma to samo podłoże. U części pacjentów jej przyczyna jest zapisana w genach – mówimy wtedy o hipercholesterolemii pierwotnej, najczęściej rodzinnej. W takich przypadkach organizm od urodzenia gorzej usuwa cholesterol LDL z krwi, co prowadzi do jego wysokich stężeń niezależnie od diety i stylu życia. Choroba ta często ujawnia się wcześnie i wiąże się z istotnie zwiększonym ryzykiem przedwczesnych chorób sercowo-naczyniowych.
Znacznie częściej spotykana jest jednak hipercholesterolemia wtórna, która rozwija się jako następstwo innych schorzeń lub czynników zdrowotnych.
Podwyższony poziom cholesterolu może towarzyszyć m.in.: cukrzycy, niedoczynności tarczycy, przewlekłej chorobie nerek, zespołowi metabolicznemu czy przewlekłym stanom zapalnym. W takich sytuacjach skuteczne leczenie wymaga nie tylko obniżania stężenia cholesterolu LDL, lecz także rozpoznania i kontroli choroby podstawowej.
Rozróżnienie typu hipercholesterolemii ma kluczowe znaczenie, ponieważ wpływa na dobór terapii i pozwala realnie ocenić ryzyko sercowo-naczyniowe pacjenta.
Przeczytaj również:
Cholesterol a alkohol
Hipercholesterolemia rodzinna – cichy zabójca. Jak ją rozpoznać?
Hipercholesterolemia rodzinna to choroba o podłożu genetycznym, która przez wiele lat może przebiegać bezobjawowo, stopniowo zwiększając ryzyko chorób układu sercowo-naczyniowego w młodym wieku. Ponieważ nie wynika z błędów żywieniowych ani braku ruchu, często pozostaje nierozpoznana – zwłaszcza u osób młodych, szczupłych i pozornie zdrowych.
Pierwszym sygnałem ostrzegawczym są zwykle bardzo wysokie wartości cholesterolu LDL, utrzymujące się mimo diety i zdrowego stylu życia. Ważną wskazówką bywa również wywiad rodzinny, szczególnie przypadki choroby wieńcowej lub nagłych zgonów sercowych u krewnych – przed 55. rokiem życia u mężczyzn i 60. rokiem życia u kobiet. U części pacjentów mogą pojawić się charakterystyczne zmiany, takie jak żółtaki ścięgien czy pierścienie rogówkowe.
Rozpoznanie kliniczne opiera się na wynikach badań lipidowych, analizie historii rodzinnej, a w niektórych przypadkach także na badaniach genetycznych.
Co podnosi poziom LDL?
Wysokie stężenie cholesterolu LDL najczęściej łączy się z nieprawidłową dietą, nadmiarem kalorii i brakiem ruchu. Choć czynniki te mają znaczenie, nie tłumaczą wszystkich przypadków hipercholesterolemii – wielu pacjentów mimo zdrowego stylu życia ma nieprawidłowe wyniki badań.
Do często pomijanych przyczyn należą zaburzenia hormonalne, zwłaszcza niedoczynność tarczycy, insulinooporność oraz przewlekły stan zapalny. Wzrost LDL może być także związany z chorobami nerek lub wątroby, przewlekłym stresem i niedoborem snu. Istotną rolę odgrywają również czynniki genetyczne, które wpływają na sposób metabolizowania cholesterolu.
Przeczytaj również:
Dieta na cholesterol – co jeść, by obniżyć wysoki cholesterol? Lista produktów
Dlaczego hipercholesterolemia zwykle nie daje objawów?
Hipercholesterolemia przez długi czas rozwija się w sposób „cichy”, ponieważ podwyższony poziom cholesterolu nie powoduje bólu ani dolegliwości, które skłoniłyby do szybkiej reakcji. Proces odkładania się cholesterolu w ścianach naczyń krwionośnych przebiega powoli i bezobjawowo, dlatego wiele osób dowiaduje się o problemie dopiero podczas rutynowych badań lub po wystąpieniu chorób układu sercowo-naczyniowego.
Pierwsze objawy hipercholesterolemii pojawiają się zwykle wtedy, gdy blaszki miażdżycowe są już zaawansowane. Mogą to być objawy przedwczesnej choroby wieńcowej, takie jak ból w klatce piersiowej, duszność czy szybkie męczenie się, a także dolegliwości ze strony kończyn dolnych związane z niedokrwieniem.
Brak wczesnych objawów sprawia, że regularne badania lipidowe mają kluczowe znaczenie w wykrywaniu hipercholesterolemii, zanim doprowadzi ona do groźnych konsekwencji zdrowotnych.
Diagnostyka zaburzeń lipidowych: lipidogram, ApoB, Lp(a) i inne kluczowe badania
Podstawą rozpoznania zaburzeń lipidowych jest lipidogram, czyli badanie obejmujące stężenie cholesterolu całkowitego, frakcji LDL i HDL oraz trójglicerydów. Choć dostarcza on wielu cennych informacji, nie zawsze w pełni odzwierciedla rzeczywiste ryzyko sercowo-naczyniowe.
Coraz większą rolę odgrywają badania uzupełniające, takie jak oznaczenie apolipoproteiny B (ApoB), która pokazuje liczbę aterogennych cząsteczek lipoprotein krążących we krwi. Jeszcze innym, często pomijanym parametrem, jest lipoproteina(a), czyli Lp(a) – jej wysoki poziom jest w dużej mierze uwarunkowany genetycznie i istotnie zwiększa ryzyko miażdżycy, niezależnie od LDL.
W wybranych przypadkach diagnostyka może być poszerzona o ocenę profilu metabolicznego, hormonów tarczycy czy markerów stanu zapalnego.
Przeczytaj również:
Lipidogram – normy, wskazania, przebieg, interpretacja wyników badania profilu lipidowego
Nowoczesne leczenie hipercholesterolemii
Podstawowym celem leczenia hipercholesterolemii jest redukcja podwyższonego stężenia LDL. Jednocześnie dąży się do obniżenia poziomu trójglicerydów oraz podwyższenia cholesterolu HDL. Odpowiednie leczenie jest dostosowywane do indywidualnych parametrów lipidowych pacjenta, innych schorzeń i ogólnego stanu zdrowia, uwzględniając ryzyko sercowo-naczyniowe.
W leczeniu hipercholesterolemii kluczowe są leki modyfikujące profil lipidowy. Poniżej przedstawiamy główne grupy tych środków:
Statyny: Hamują enzym w wątrobie odpowiedzialny za syntezę cholesterolu. Są to jedne z najczęściej przepisywanych leków w tej kategorii. (Np. simwastatyna, atorwastatyna czy rozuwastatyna).
Fibraty: Skupiają się na obniżeniu poziomu trójglicerydów i nieznacznym zwiększeniu cholesterolu HDL. (np. fenofibrat i gemfibrozyl).
Inhibitory absorpcji cholesterolu: Blokują wchłanianie cholesterolu w przewodzie pokarmowym. (Np. ezetymib).
Inhibitory PCSK9: Nowoczesne leki znacząco zmniejszające poziom cholesterolu LDL. Działają przez hamowanie specyficznego białka w wątrobie, co ułatwia usuwanie cholesterolu LDL z krwi (np. ewolokumab).
U pacjentów z ciężką hiperlipidemią, która nie reaguje na konwencjonalną farmakoterapię, rozważa się bardziej inwazyjne procedury. Do takich metod należy afereza, czyli procedura filtracji krwi polegająca na mechanicznym usunięciu LDL z krwiobiegu.
Hipercholesterolemia – dodatkowe metody leczenia
W początkowych stadiach hipercholesterolemii skuteczną metodą jest wprowadzenie zmian w stylu życia.
Dieta. Kluczowym elementem jest redukcja tłuszczów trans oraz ograniczenie tłuszczów nasyconych występujących w czerwonym mięsie. Zalecane jest spożywanie umiarkowanych ilości chudego drobiu. Istotne jest zastąpienie prostych cukrów złożonymi węglowodanami – na przykład tymi pochodzącymi z produktów z pełnego ziarna – oraz wzbogacenie diety w pokarmy wysokobłonnikowe, takie jak rośliny strączkowe, pełnoziarniste produkty zbożowe i warzywa, które mogą pomóc ograniczyć wchłanianie cholesterolu. Niezastąpioną rolę odgrywają także źródła nienasyconych kwasów tłuszczowych – jak oleje roślinne, ryby, orzechy, a także awokado, które jest cenne dla wzrostu poziomu HDL.
Aktywność fizyczna. Zaleca się regularne ćwiczenia – co najmniej 150 minut umiarkowanej aktywności aerobowej tygodniowo. Regularna aktywność fizyczna sprzyja obniżeniu LDL i podwyższeniu HDL.
Zdrowe nawyki. Zaprzestanie palenia, utrzymanie optymalnej wagi i zarządzanie stresem mają istotny wpływ na profil lipidowy i ogólną kondycję sercowo-naczyniową.
Odpowiednio dostosowane zmiany w codziennych nawykach mogą nie tylko wspierać efektywność terapii lekami, ale często stanowią fundament, na którym buduje się długoterminową kontrolę nad profilem lipidowym pacjenta.
współpraca: lek. Maciej Dobosz
