Toksyczna przyjaźń – co to jest? Jak objawia się taka relacja między przyjaciółmi?

Czym jest zdrowa przyjaźń?

Przyjaźń to relacja trwała i głęboka. Przyjaciół łączy więź emocjonalna, duchowa, a często również intelektualna. Najczęściej na przyjaciół wybiera się osoby, które w jakiś sposób są podobne do nas – dzielą te same zainteresowania, sposób postrzegania rzeczywistości, mają podobną wrażliwość i potrzeby. Osoby, z którymi tworzy się bliskie relacje, dużo mówią o człowieku („Pokaż mi z kim się przyjaźnisz, a powiem ci kim jesteś”).

Pod wieloma względami przyjaźń jest podobna do miłości. Warunkiem jej przetrwania jest wzajemne zaangażowanie w relację. Aby powstała, potrzebny jest spędzany ze sobą czas, wspólne przeżycia i doświadczenia, które są podstawą do tworzenia więzi i wzajemnego zaufania.

Różnica między związkiem intymnym a przyjacielską zażyłością jest taka, że kiedy już między przyjaciółmi powstanie więź, bliskość fizyczna i częste spotkania nie są konieczne. Miłość trzeba pielęgnować. W przyjaźni najistotniejsza jest bezinteresowna życzliwość i akceptacja drugiej osoby z „całym dobrodziejstwem inwentarza” wad i zalet.

Przyjaciel to ktoś, kto nie tylko nie zazdrości sukcesów, ale potrafi się nimi cieszyć, wspiera i dodaje otuchy w trudnych chwilach.

Żyjemy w narcystycznej kulturze, której istotnym elementem jest otaczanie się ludźmi kojarzonymi z sukcesem i prestiżem. Badania wykazują, że ludzie coraz częściej zawierają bardziej powierzchowne związki (definiowane ilością znajomych i „lajków” na Facebooku). Powszechnie przejawiana jest też coraz większa skłonność do instrumentalnego traktowania ludzi – zawierania znajomości z kimś, „kogo warto znać” i z kim relacja może przynieść wymierne korzyści.

Przyjaźń jest przeciwieństwem fasadowych kontaktów, wynikających z pełnionej roli społecznej i kreowania publicznego wizerunku.

Prawdziwych przyjaciół cechuje radość przebywania ze sobą i poczucie bezpieczeństwa, wynikające z bycia autentycznym. W takiej relacji liczy się możliwość wymiany myśli i uczuć, otwartość, umiejętność odsłonięcia się, bycie prawdziwym i szczerym. Nieodłącznym elementem przyjaźni jest bezinteresowność. Potrzeba kontaktu nie wynika z chęci odniesienia korzyści, tylko z wzajemnego zaangażowania, przyjemności bycia razem i dzielenia się sobą.

Przeczytaj również:

Wpływ osób trzecich na związek – rodziców, przyjaciół i byłych partnerów

Czym jest toksyczny związek między przyjaciółmi?

Najczęstszą przyczyną tworzenia niezdrowych relacji, opartych na manipulowaniu, jest niska samoocena i poczucie niższości.

Może być tak, że osoba dobiera sobie ludzi, których podziwia. Takich, jakimi sama chciałaby być, albo takich, w obecności których może czuć się lepsza, mądrzejsza, atrakcyjniejsza. Przyjaciel pełni wtedy rolę podobną do tej, jaka przypadła Piętaszkowi Robinsona Crusoe. Osoba, która godzi się pełnić rolę „pazia królowej”, również może czerpać korzyści z takiej relacji, ponieważ dzięki niej czuje się potrzebna. Za pośrednictwem przebojowego przyjaciela uczestniczy w interesujących wydarzeniach i poszerza grono znajomych.

Toksyczna przyjaźń nie zawsze jest łatwa do zauważenia. Bardzo często rozwija się stopniowo, a zachowania manipulacyjne są usprawiedliwiane długoletnią znajomością, lojalnością lub współczuciem wobec drugiej osoby. Z tego powodu wiele osób przez lata pozostaje w relacjach, które negatywnie wpływają na ich samoocenę i samopoczucie.

Jak rozpoznać toksyczną przyjaźń?

Choć każda relacja wygląda inaczej, istnieją charakterystyczne sygnały ostrzegawcze świadczące o tym, że przyjaźń przestaje być zdrowa. Im więcej z poniższych zachowań występuje regularnie, tym większe prawdopodobieństwo, że mamy do czynienia z toksycznym przyjacielem.

Najczęstsze oznaki toksycznej przyjaźni:

• ciągłe krytykowanie i podważanie kompetencji,
• umniejszanie sukcesów i osiągnięć,
• wzbudzanie poczucia winy,
• brak wsparcia w trudnych momentach,
• zazdrość o relacje, sukcesy lub rozwój zawodowy,
• ignorowanie granic osobistych,
• wykorzystywanie emocjonalne lub finansowe,
• jednostronne zaangażowanie w relację,
• uczucie zmęczenia i napięcia po każdym kontakcie.

Przeczytaj również:

Chorobliwa zazdrość – jak ją leczyć?

Rodzaje toksycznych związków

• Syndrom ofiary i wybawcy – jedna z osób wiecznie ma problemy emocjonalne, które za każdym razem relacjonuje przyjacielowi, oczekując od niego rady, pomocy i wsparcia, a przede wszystkim uwagi i czasu poświęconego sobie. Druga osoba pełni rolę ratownika, dzięki temu czuje się wyróżniona, ważna i potrzebna. Dowartościowuje się przez fakt, że jest kimś, kto jest silniejszy, doradza, wskazuje kierunek. Tego typu toksyczna przyjaźń może trwać latami, ponieważ obie strony czerpią z niej określone korzyści emocjonalne. Problem pojawia się wtedy, gdy jedna z osób zaczyna odczuwać przeciążenie i frustrację wynikającą z ciągłego poświęcania własnych potrzeb.
• Emocjonalny wampiryzm – przyjaciel nieustannie skarży się na swój los, obwinia otoczenie za wszystkie swoje nieszczęścia, zazwyczaj jest smutny, rozdrażniony albo zgorzkniały. Kontakt z emocjonalnym wampirem odbiera energię, wywołuje zmęczenie, rozbicie emocjonalne, pustkę, irytację lub przygnębienie. Toksyczny przyjaciel często nie szuka rozwiązania swoich problemów. Zależy mu przede wszystkim na skupieniu uwagi na sobie i uzyskaniu emocjonalnego wsparcia bez wzajemności.
• Nadmierne krytykowanie – wytykanie przyjacielowi jego wad, błędów i niedoskonałości. Krytyka może być przedstawiana jako „szczerość” lub „mówienie prawdy”, jednak jej celem bywa obniżanie poczucia własnej wartości drugiej osoby. Toksyczna koleżanka lub toksyczny przyjaciel często usprawiedliwiają swoje zachowanie troską lub dobrymi intencjami.
• Brak poszanowania granic, wścibstwo i natarczywość – taka postawa prowadzi do nadużyć i wykorzystywania, chęci czerpania korzyści z przyjaźni. Przejawia się oczekiwaniem pomocy w załatwianiu różnych spraw, pożyczaniem pieniędzy i osobistych przedmiotów, częstym przebywaniem w domu przyjaciela, długimi rozmowami telefonicznym, itp. Może też się objawiać nadmiernym wścibstwem, natarczywością, chęcią poznania szczegółów z jego życia. Jedną z najczęstszych oznak toksycznej przyjaźni jest lekceważenie próśb i granic drugiej osoby. Mimo wyraźnego komunikatu o braku zgody toksyczny przyjaciel nadal próbuje osiągnąć własny cel.
• Nadmierne absorbowanie uwagi poprzez skupianie jej tylko na sobie – taka potrzeba manifestuje się oczekiwaniem, że przyjaciel będzie pełnił rolę słuchacza, ją samą niespecjalnie interesują przeżycia innych. Rozmowy w takiej relacji często są jednostronne. Problemy, sukcesy i emocje jednej osoby dominują, a potrzeby drugiej pozostają niezauważone.
• Obłuda, brak dyskrecji – ujawnianie sekretów i tajemnic przyjaciela, plotkowanie na jego temat, świadome szkodzeniu mu. Zaufanie jest fundamentem każdej przyjaźni. Jeżeli druga osoba regularnie zdradza powierzone jej informacje lub wykorzystuje je przeciwko nam, może to świadczyć o silnie toksycznym charakterze relacji.

Przeczytaj również:

Toksyczna osoba – po czym ją rozpoznać? Czy może się zmienić?

Toksyczni ludzie – jak ich rozpoznać?

W kontakcie z toksycznymi ludźmi samopoczucie po spotkaniu z nimi jest gorsze niż przed nim. Zmiany te zachodzą zarówno na poziomie emocji, jak i na poziomie ciała. Pojawiają się: złe samopoczucie, podenerwowanie, niepokój albo znużenie, jak również objawy somatyczne (zmęczenie, problemy z oddychaniem, kołatanie serca, kłucie w okolicy klatki piersiowej, pocenie się rąk) – to najczęstsze sygnały tego, że w relacji dzieje się coś złego.

Kontakt z osobami, które na różne sposoby nas „zatruwają”, powoduje też zmianę w zachowaniu. Może to być nadmierna uległość, wycofanie, niepewność lub przeciwnie – opryskliwość i bierna lub czynna agresja (pasywna agresja może manifestować się na przykład „zapominaniem” o umówionym spotkaniu, ironią lub ostentacyjnym lekceważeniem).

Zmianom w zachowaniu towarzyszą niewerbalne reakcje: zacinanie się, jąkanie, przesadnie cichy lub podniesiony głos, czerwienienie się lub blednięcie, inna niż zwykle postawa ciała (nadmierne „kulenie się w sobie”, opuszczanie głowy, wykonywanie mimowolnych ruchów (zaciskanie dłoni, manipulowanie przedmiotami) lub zaciskanie pięści, tworzenie bariery z rąk czy nóg, odgradzanie się za pomocą własnej torebki, stołu czy krzesła.

Wiele osób zauważa również, że zaczyna unikać spotkań z daną osobą lub odczuwa napięcie jeszcze przed planowanym kontaktem. To kolejny sygnał ostrzegawczy, którego nie warto ignorować.

Zwykle objawy te świadczą o zmanipulowaniu, poniżeniu, zlekceważeniu albo wykorzystaniu osoby przebywającej w towarzystwie osoby toksycznej. Dlatego ważne jest, żeby nauczyć się zwracać uwagę na sygnały płynące z ciała. W kontakcie z osobami, które uważa się za przyjaciół, czujność jest przeważnie uśpiona, ponieważ nie analizujemy ich zachowań, obdarzając je kredytem zaufania.

Przeczytaj również:

Toksyczny związek – co to znaczy? Jak uwolnić się z takiej relacji?

Toksyczni ludzie – jak sobie radzić?

W tworzeniu zdrowych związków pomocna jest samoświadomość oraz znajomość własnych deficytów. Osoby, które otrzymały za mało wsparcia i miłości od rodziców, mogą szukać akceptacji i bliskości u przyjaciół, osaczając ich swoimi potrzebami i próbując „uwiesić się” na nich emocjonalnie. Mogą również starać się zadowolić przyjaciela kosztem własnych potrzeb, aby w ten sposób zdobyć jego sympatię.

Z kolei ciągła potrzeba zwracania uwagi na siebie, imponowania innym czy wchodzenie w rolę gwiazdy – często jest próbą kompensowania sobie braku uwagi w dzieciństwie. Jeżeli ktoś wie o sobie, że ma zaniżone poczucie własnej wartości, może świadomie dobierać przyjaciół i odcinać się od osób manipulujących innymi, dążących do skupiania na sobie uwagi. Ma również szansę na zauważenie tych mechanizmów u siebie.

Samoświadomość pomaga wyrwać się z zaklętego kręgu osób, które grają rolę przyjaciół, ale kierują się egoistycznymi pobudkami. Pomocne jest zadanie sobie pytania: „Dlaczego zawsze trafiam na te same osoby: krytyczne, dominujące albo bezradne i oczekujące pomocy?”.

Warto pamiętać, że stawianie granic nie jest przejawem egoizmu. To forma dbania o własne zdrowie psychiczne. Osoby uwikłane w toksyczną przyjaźń często przez długi czas ignorują swoje potrzeby, koncentrując się wyłącznie na oczekiwaniach drugiej strony. Nauka asertywności pomaga odzyskać równowagę i budować zdrowsze relacje.

Jeżeli toksyczny przyjaciel regularnie narusza ustalone granice, nie szanuje odmowy lub próbuje manipulować emocjami, warto ograniczyć kontakt i zadbać o własny komfort psychiczny. W niektórych sytuacjach pomocne może być również wsparcie psychologa lub psychoterapeuty.

Przeczytaj również:

Niska samoocena – objawy, przyczyny, skutki, leczenie

Jak zakończyć toksyczną przyjaźń?

Zakończenie toksycznej przyjaźni jest dla wielu osób bardzo trudnym doświadczeniem. Szczególnie wtedy, gdy relacja trwała wiele lat lub wiązała się z silnym przywiązaniem emocjonalnym. Poczucie winy, lęk przed samotnością czy nadzieja na zmianę drugiej osoby często sprawiają, że odwlekamy podjęcie decyzji.

Jeżeli rozmowy, wyznaczanie granic oraz próby naprawy relacji nie przynoszą efektów, warto rozważyć stopniowe ograniczanie kontaktu. Nie zawsze konieczne jest gwałtowne zerwanie znajomości. Czasami wystarczy zwiększenie dystansu i ograniczenie częstotliwości spotkań.

W sytuacjach, gdy przyjaźń prowadzi do ciągłego stresu, obniżenia poczucia własnej wartości lub pogorszenia zdrowia psychicznego, zakończenie relacji może okazać się najlepszym rozwiązaniem. Zdrowa przyjaźń powinna wspierać rozwój i dobrostan obu stron, a nie powodować cierpienie jednej z nich.

Podczas kończenia toksycznej przyjaźni warto komunikować swoje potrzeby jasno i spokojnie. Zamiast oskarżeń lepiej mówić o własnych odczuciach, np. „Ta relacja przestała być dla mnie dobra” lub „Potrzebuję większego dystansu i skupienia się na sobie”.

Toksyczny związek – przykład

Monika i Kasia znały się od dawna. Kasia nie potrafiła ułożyć swoich relacji z mężczyznami. Żaden jej związek nie trwał dłużej niż kilka miesięcy. Po kolejnym rozstaniu zaczęła odwiedzać Monikę coraz częściej i podczas każdego spotkania opowiadała o swoich przeżyciach i rozterkach, szczegółowo analizując swoje relacje z mężczyznami. Monika współczuła przyjaciółce, więc słuchała jej zwierzeń i starała się wspierać Kasię w trudnych dla niej chwilach. Kiedy któregoś dnia zaprotestowała, mówiąc, że jest już zmęczona wiecznym wysłuchaniem jej problemów, Kasia obraziła się na nią.

Podczas kolejnego spotkania Monika czuła się przygnębiona i zwierzyła się z tego przyjaciółce, na co Kasia zareagowała w sposób oschły i zdawkowy. Monika poczuła się zraniona i wykorzystana. Postanowiła zerwać kontakt z Kasią. W trakcie terapii uświadomiła sobie, że prawie zawsze jej bliskie relacje opierały się na jej nadmiernym zaangażowaniu i pomaganiu innym. Sama otrzymywała w zamian niewiele. Zrozumiała, że emocjonalny wzorzec, jaki ukształtował się w jej dzieciństwie (chęć sprawiania przyjemności matce), powodował, że wybierała podobne do niej osoby, a nie otrzymywała wsparcia, bo sama zaniedbywała swoje potrzeby.

Receptą na poradzenie sobie z toksycznymi ludźmi może być zerwanie z nimi kontaktu. Można też starać się uzdrowić relację poprzez zmianę swojego zachowania. Kiedy manipulacje zostaną zauważone i rozpoznane, można sobie z nimi poradzić, demaskując je (mówiąc np. „Nie podoba mi się to, że mnie kontrolujesz”, „To, że czujesz się nieszczęśliwa, nie usprawiedliwia twojej nieuprzejmości”, „Nie jestem odpowiedzialna za twoje życie, samopoczucie”, itp.). Pomocna jest też asertywność i jasne stawianie granic, np.: „Nie mogą ci dzisiaj poświęcić całego dnia, muszę się zająć swoimi sprawami”, „Nie prosiłam cię o radę w sprawie ubioru, urządzania domu, swojego małżeństwa, itd.”

Przeczytaj również:

Gaslighting (psychologiczna manipulacja) – czym jest?

Skutki toksycznej przyjaźni

Długotrwała toksyczna przyjaźń może prowadzić do poważnych konsekwencji emocjonalnych i psychologicznych. Choć wiele osób przez długi czas bagatelizuje problem, negatywny wpływ takiej relacji często narasta stopniowo i staje się zauważalny dopiero po latach.

Do najczęstszych skutków toksycznej przyjaźni należą:

• obniżone poczucie własnej wartości,
• przewlekły stres i napięcie emocjonalne,
• trudności w wyznaczaniu granic,
• poczucie winy i odpowiedzialności za innych,
• lęk przed odrzuceniem,
• problemy z zaufaniem w kolejnych relacjach,
• wyczerpanie emocjonalne i wypalenie,
• objawy depresyjne lub lękowe.

Wiele osób pozostających w toksycznej przyjaźni zaczyna wątpić we własne kompetencje, decyzje i odczucia. Z czasem może to prowadzić do uzależnienia emocjonalnego od opinii drugiej osoby oraz trudności w podejmowaniu samodzielnych decyzji.

Toksyczna przyjaźń a płeć i osobowość

Istnieje wiele stereotypów na temat męskiej i kobiecej przyjaźni. Zgodnie z nimi najczęściej niezdrowe relacje powstają między kobietami, ponieważ oparte są na rywalizacji, zazdrości i braku szczerości. Z kolei „prawdziwa męska przyjaźń” jest przesadnie gloryfikowana.

Według innych opinii mężczyźni nie potrafią nawiązywać bliskich związków, ponieważ są nastawieni zadaniowo i mają problemy z wyrażaniem uczuć, a dla kobiet relacje z innymi są najważniejsze, dlatego podtrzymują i pielęgnują przyjaźnie.

Żyjemy w czasach transformacji, dawniej mężczyźni najczęściej rywalizowali ze sobą. Dzisiaj jest więcej przyzwolenia na okazywanie uczuć przez mężczyzn, którzy coraz częściej rozwijają w sobie umiejętności miękkie (empatia, wrażliwość). W związku z tym coraz więcej panów ma potrzebę posiadania przyjaciół i zaangażowania w związki.

Badania wykazują, że płeć gra drugorzędną rolę. O tym, czy relacja ta będzie zdrowa czy toksyczna, decyduje nie płeć, tylko umiejętności społeczne i emocjonalne.

Współczesna psychologia wskazuje, że znacznie większe znaczenie niż płeć mają cechy osobowości, poziom empatii, dojrzałość emocjonalna oraz umiejętność respektowania granic innych ludzi. Toksyczny przyjaciel może być zarówno kobietą, jak i mężczyzną.

Dlatego podczas oceny relacji warto skupiać się nie na stereotypach, lecz na konkretnych zachowaniach. To właśnie one pokazują, czy dana przyjaźń sprzyja rozwojowi i dobrostanowi obu stron.

Najczęściej zadawane pytania o toksyczną przyjaźń

Czy toksyczna przyjaźń może się zmienić?

Tak, ale wymaga to świadomości problemu i zaangażowania obu stron. Jeśli tylko jedna osoba próbuje naprawić relację, zmiana zwykle okazuje się niemożliwa.

Jak odróżnić kryzys od toksycznej przyjaźni?

Kryzys ma charakter przejściowy i obie strony dążą do rozwiązania problemu. W toksycznej przyjaźni szkodliwe zachowania powtarzają się regularnie i prowadzą do pogorszenia samopoczucia jednej ze stron.

Kiedy zakończyć toksyczną przyjaźń?

Warto rozważyć zakończenie relacji wtedy, gdy mimo rozmów i wyznaczania granic nadal pojawia się manipulacja, krytykowanie, wykorzystywanie lub lekceważenie potrzeb drugiej osoby.

Czy warto ratować toksyczną przyjaźń?

Jeżeli druga strona bierze odpowiedzialność za swoje zachowanie i jest gotowa pracować nad zmianą, warto podjąć próbę naprawy relacji. Jeśli jednak sytuacja nie ulega poprawie, priorytetem powinno być własne zdrowie psychiczne.

Jakie są pierwsze oznaki toksycznej przyjaźni?

Do najczęstszych sygnałów należą: zazdrość, ciągła krytyka, wzbudzanie poczucia winy, brak wsparcia, przekraczanie granic oraz uczucie emocjonalnego wyczerpania po kontakcie z daną osobą.