Znaczenie badań profilaktycznych
Dlaczego warto wykonywać badania profilaktyczne? Badania profilaktyczne mają na celu wczesne wykrycie schorzeń, które przyczyniają się do skrócenia długości życia pacjentów. Pozwalają również rozpoznać czynniki ryzyka, takie jak podwyższone ciśnienie tętnicze czy nieprawidłowe stężenie cholesterolu, i odpowiednio wcześnie rozpocząć postępowanie.
Wczesne wykrycie tych przypadłości pozwala na włączenie odpowiedniego leczenia i poprawę rokowania co do dalszego życia i jego jakości. W niektórych badaniach można rozpoznać także zmiany przednowotworowe, których leczenie pomaga zapobiegać rozwojowi raka.
Badania przesiewowe są przeznaczone dla osób bez objawów określonej choroby. Ich dobór ma znaczenie: nie każde badanie przynosi korzyść każdej osobie. Możliwe są wyniki fałszywie dodatnie, prowadzące do dodatkowej diagnostyki, oraz fałszywie ujemne. Dlatego plan profilaktyki warto ustalić z lekarzem.
Badania profilaktyczne dla dzieci i młodzieży
Podstawą profilaktycznej opieki nad dzieckiem są bilanse zdrowia, badania przesiewowe oraz ocena rozwoju. Bilans obejmuje m.in. pomiary wzrostu i masy ciała, ocenę postawy, a zależnie od wieku także wzroku, słuchu i ciśnienia tętniczego. Pozwala omówić odżywianie, aktywność fizyczną i trudności w funkcjonowaniu dziecka.
Program badań przesiewowych noworodków w kierunku chorób wrodzonych umożliwia wczesne wykrycie m.in. wrodzonej niedoczynności tarczycy, fenyloketonurii, mukowiscydozy, wrodzonego przerostu nadnerczy, deficytu biotynidazy oraz rdzeniowego zaniku mięśni, określanego skrótem SMA. Wymienione choroby stanowią część zakresu programu.
U zdrowego dziecka nie ustala się jednego corocznego pakietu badań krwi dla wszystkich. Potrzebę dodatkowych badań lekarz ocenia na podstawie wywiadu, badania dziecka i czynników ryzyka.
Przeczytaj również:
Samobadanie piersi – kiedy i jak często badać piersi?
Podstawowe badania profilaktyczne dla dorosłych
Wśród badań profilaktycznych dla osób dorosłych znajdziemy zarówno badania laboratoryjne wykonywane z próbki krwi, jak i badania obrazowe. Uzupełniają je wywiad zdrowotny, pomiar ciśnienia tętniczego i ocena masy ciała. Część programów jest przeznaczona dla kobiet, część dla mężczyzn, a inne są dostępne niezależnie od płci.
Osoby z rodzinnymi zachorowaniami na nowotwory mogą wymagać wcześniejszego rozpoczęcia badań, innych odstępów między nimi lub poradnictwa genetycznego. Warto poinformować lekarza, kto w rodzinie chorował, na jaki nowotwór i w jakim wieku.
Program „Moje Zdrowie” – bezpłatny bilans od 20. roku życia
Program „Moje Zdrowie – bilans zdrowia osoby dorosłej” jest dostępny dla osób od 20. roku życia ubezpieczonych w Narodowym Funduszu Zdrowia (NFZ). Nie ma górnej granicy wieku. Można z niego korzystać:
- w wieku 20–49 lat – co 5 lat;
- od 50. roku życia – co 3 lata.
Wiek jest liczony rocznikowo. Udział rozpoczyna się od ankiety na Internetowym Koncie Pacjenta (IKP), w aplikacji mojeIKP lub w swojej przychodni podstawowej opieki zdrowotnej (POZ). Następnie przychodnia wystawia skierowanie na badania, a po ich wykonaniu odbywa się wizyta podsumowująca i powstaje indywidualny plan zdrowotny.
Podstawowy zakres badań laboratoryjnych obejmuje:
- morfologię krwi;
- stężenie glukozy;
- lipidogram – cholesterol całkowity, frakcje LDL i HDL oraz trójglicerydy;
- kreatyninę z oszacowaniem filtracji nerkowej, oznaczanym skrótem eGFR;
- TSH, czyli hormon tyreotropowy, wykorzystywany w ocenie czynności tarczycy;
- badanie ogólne moczu.
W zależności od wieku i odpowiedzi w ankiecie zakres może zostać rozszerzony m.in. o próby wątrobowe, przeciwciała przeciw wirusowi zapalenia wątroby typu C (anty-HCV), PSA całkowity u mężczyzn po 50. roku życia lub test na krew utajoną w kale. Lipoproteinę, związaną z ryzykiem sercowo-naczyniowym, oznacza się w programie raz w życiu u osób w wieku 20–40 lat.
Program „Profilaktyka 40 PLUS” zakończył się w 2025 r. Osoby, które z niego korzystały, mogą przystąpić do „Mojego Zdrowia” po upływie co najmniej 12 miesięcy od wykonania tamtych badań.
Przeczytaj również:
Zaburzenia erekcji – diagnozowanie. Jakie badania wykonać?
Program badań przesiewowych w kierunku raka jelita grubego
W tym przypadku program ma na celu wczesne wykrycie raka jelita grubego na drodze wykonania badania endoskopowego, nazywanego kolonoskopią. Mogą z niego skorzystać osoby:
- w wieku 50–65 lat;
- w wieku 40–49 lat, jeśli u krewnego pierwszego stopnia – rodzica, rodzeństwa lub dziecka – rozpoznano raka jelita grubego.
W obu grupach warunkiem jest brak objawów sugerujących raka jelita grubego i niewykonywanie kolonoskopii w ostatnich 10 latach. Skierowanie nie jest potrzebne. Należy zgłosić się do placówki realizującej program.
Osoby z zespołem Lyncha lub rodzinną polipowatością gruczolakowatą (FAP) wymagają odrębnego, specjalistycznego nadzoru. Nie należy stosować u nich ogólnego schematu badań dla populacji o przeciętnym ryzyku.
Program profilaktyki raka piersi
Rak piersi to najczęściej diagnozowany nowotwór złośliwy u kobiet. W celu jego wczesnego wykrycia wykonuje się badanie przesiewowe – mammografię.
Bezpłatny program obejmuje kobiety w wieku 45–74 lata. Standardowo mammografię wykonuje się co 24 miesiące, bez skierowania.
Badanie co 12 miesięcy przewidziano dla określonych grup kobiet po leczeniu raka piersi: po upływie 5 lat od leczenia chirurgicznego, jeśli pozostają w trakcie uzupełniającej hormonoterapii, oraz po zakończeniu leczenia i pięcioletniego okresu monitorowania.
Badanie mammograficzne można wykonać w poradniach stacjonarnych, które dołączyły do programu badań przesiewowych lub w mammobusach, które docierają okresowo do mniejszych miejscowości, gdzie nie ma takich poradni.
Profilaktyka raka szyjki macicy – test HPV HR
Program obejmuje kobiety w wieku 25–64 lata. Podstawowym badaniem przesiewowym jest test HPV HR z genotypowaniem, wykrywający materiał genetyczny wirusa brodawczaka ludzkiego o wysokim ryzyku onkogennym, czyli związanego z rozwojem nowotworów.
Przy ujemnym wyniku test wykonuje się standardowo co 5 lat. Przy wyniku dodatnim z tej samej próbki przeprowadza się cytologię na podłożu płynnym (LBC), a dalsze postępowanie zależy od uzyskanych wyników. Dodatni wynik HPV nie oznacza rozpoznania raka.
Badanie jest bezpłatne i nie wymaga skierowania. Można je wykonać w poradniach ginekologicznych oraz wybranych placówkach POZ realizujących program.
Termin kwalifikacji zależy również od wcześniejszych badań – po ostatniej prawidłowej cytologii standardowo należy zachować trzyletni odstęp przed przejściem do nowego schematu.
Przeczytaj również:
Urografia – co to jest i na czym polega? Wskazania, przeciwwskazania, przebieg badania, cena
Program profilaktyki gruźlicy
Program jest przeznaczony dla dorosłych, u których wcześniej nie rozpoznano gruźlicy, zwłaszcza po bezpośrednim kontakcie z chorym lub przy zwiększonym ryzyku zachorowania. Do czynników ryzyka należą m.in. kryzys bezdomności, bezrobocie, niepełnosprawność, niektóre choroby przewlekłe oraz uzależnienia.
Program jest realizowany przez pielęgniarki POZ. Ich działania polegają na przeprowadzeniu szczegółowego wywiadu, wypełnieniu ankiety, a także przeprowadzeniu przez pielęgniarkę edukacji zdrowotnej. W razie zwiększonego ryzyka pielęgniarka kieruje pacjenta do lekarza POZ. Warunkiem ponownego udziału jest niewykonywanie takiej ankiety w ostatnich 24 miesiącach.
Profilaktyka chorób układu krążenia
Program profilaktyki chorób układu krążenia obejmuje osoby w wieku 35–65 lat spełniające kryteria kwalifikacji. Nie jest przeznaczony m.in. dla osób z rozpoznaną cukrzycą, przewlekłą chorobą nerek lub rodzinną hipercholesterolemią. Rodzaj rozpoznanej choroby serca lub naczyń również może wykluczać udział.
Program polega na przeprowadzeniu szczegółowego wywiadu chorobowego (przeprowadza go pielęgniarka lub lekarz rodzinny) oraz pomiarze takich parametrów, jak ciśnienie tętnicze krwi. Obejmuje też ocenę masy ciała, lipidogram i oznaczenie glukozy oraz ocenę ryzyka sercowo-naczyniowego.
Z programu można korzystać nie częściej niż co 5 lat. Dodatkowym warunkiem jest niekorzystanie z programu „Moje Zdrowie” w ostatnich 12 miesiącach. Skierowanie nie jest potrzebne – kwalifikację można omówić w swojej przychodni POZ.
Program profilaktyki chorób związanych z nałogiem tytoniowym
Palenie tytoniu wiąże się z istotnym zwiększeniem ryzyka zachorowania na schorzenia układu sercowo-naczyniowego, układu oddechowego, a także na nowotwory złośliwe płuc. Program skierowany jest do pacjentów powyżej 18. roku życia, którzy palą papierosy lub inne produkty tytoniowe.
Obejmuje wywiad, ocenę zdrowia i poradnictwo antynikotynowe. Osoby w wieku 40–65 lat mogą dodatkowo skorzystać ze spirometrii w ramach profilaktyki przewlekłej obturacyjnej choroby płuc (POChP), jeśli spełniają kryteria programu. Dotyczy to m.in. braku takiego badania w programie w ostatnich 36 miesiącach i braku wcześniej potwierdzonej spirometrycznie POChP, przewlekłego zapalenia oskrzeli lub rozedmy.
Trzyletni odstęp dotyczy kwalifikacji do przesiewowej spirometrii. Nie oznacza, że z pomocą w rzucaniu palenia trzeba czekać trzy lata.
Przeczytaj również:
Badanie dna oka – na czym polega, ile trwa, co wykrywa?
Badania przesiewowe raka płuca – niskodawkowa tomografia
Program wykorzystuje niskodawkową tomografię komputerową klatki piersiowej (NDTK), wykonywaną bez kontrastu. Jest skierowany do osób bez objawów sugerujących raka płuca, obciążonych zwiększonym ryzykiem zachorowania.
Podstawową grupą są osoby w wieku 55–74 lata z historią palenia wynoszącą co najmniej 20 paczkolat, które nadal palą lub rzuciły palenie nie dawniej niż 15 lat temu. Dwadzieścia paczkolat oznacza np. palenie jednej paczki dziennie przez 20 lat.
W wieku 50–54 lata wymagane jest dodatkowo występowanie określonego czynnika ryzyka, np. POChP, istotnego narażenia zawodowego lub raka płuca u krewnego pierwszego stopnia.
Do programu można zgłosić się bez skierowania – o kwalifikacji decyduje lekarz. Przy prawidłowym wyniku kolejne badanie wykonuje się zwykle po 12 miesiącach. NDTK nie zastępuje pomocy w zaprzestaniu palenia.
Jakie badania profilaktyczne warto wykonać po 40. roku życia?
Po 40. roku życia warto omówić z lekarzem ciśnienie tętnicze, masę ciała, wyniki lipidogramu i glukozy, palenie tytoniu oraz obciążenia rodzinne. Wiek 40 lat nie oznacza automatycznie potrzeby corocznego wykonywania wszystkich badań laboratoryjnych.
Osoby w wieku 40–49 lat mogą korzystać z „Mojego Zdrowia” co 5 lat. Kobiety powinny pamiętać o profilaktyce raka szyjki macicy, a od 45. roku życia także o mammografii. Rodzinne występowanie raka jelita grubego może umożliwiać udział w programie kolonoskopii już w wieku 40–49 lat.
U mężczyzn badanie PSA, czyli antygenu swoistego dla stercza, wymaga omówienia korzyści i ograniczeń. Europejskie Towarzystwo Urologiczne zaleca rozważanie wczesnego oznaczania od 50. roku życia przy przeciętnym ryzyku, a wcześniej w określonych grupach zwiększonego ryzyka. Częstość kolejnych oznaczeń zależy m.in. od wyniku wyjściowego.
Badania profilaktyczne po 60. roku życia i u seniorów
Wiek powyżej 65. roku życia wiąże się z większym ryzykiem zachorowania na wiele poważnych schorzeń, w tym na nowotwory złośliwe. Z tego powodu o badaniach profilaktycznych powinni pamiętać również seniorzy.
Program „Moje Zdrowie” jest dostępny bez górnej granicy wieku – od 50. roku życia co 3 lata. U osób od 60. roku życia obejmuje także ocenę funkcji poznawczych, m.in. pamięci.
Zakres badań onkologicznych trzeba dopasować do wieku, wcześniejszych wyników i stanu zdrowia. Program mammografii obejmuje kobiety do 74. roku życia, program szyjki macicy – do 64., a populacyjny program kolonoskopii – do 65. roku życia. Przekroczenie tych granic nie oznacza zakazu ani braku możliwości diagnostyki na NFZ – dalsze postępowanie ustala lekarz na podstawie wskazań.
PSA nie jest obowiązkowym corocznym badaniem każdego seniora. W decyzji uwzględnia się ogólny stan zdrowia, przewidywaną długość życia, preferencje pacjenta oraz ryzyko wykrycia nowotworu, który nie spowodowałby dolegliwości w ciągu jego życia.
Przeczytaj również:
Kariotyp – co to jest, kiedy wykonać badanie i co oznacza wynik?
Jakie badania przysługują na NFZ raz w roku?
Nie ma jednego corocznego pakietu badań laboratoryjnych, który przysługuje wszystkim pacjentom niezależnie od stanu zdrowia. Bezpłatne badania wykonuje się w ramach programów profilaktycznych zgodnie z ich zasadami lub na skierowanie lekarza, gdy istnieją wskazania medyczne.
Lekarz POZ może zlecić m.in. morfologię, glukozę, lipidogram czy kreatyninę, jeśli uzna je za potrzebne. U osoby przewlekle chorej lub z nieprawidłowymi wynikami badania mogą być konieczne częściej. Udział w bilansie „Moje Zdrowie” nie zamyka dostępu do takiej diagnostyki między kolejnymi bilansami.
Jak często wykonywać badania profilaktyczne?
Częstość wykonywania badań profilaktycznych zależy od konkretnego badania i grupy wiekowej. Poniższe odstępy dotyczą standardowych zasad programów. Nie zastępują zaleceń po nieprawidłowym wyniku ani indywidualnego nadzoru.
| Badanie lub program | Standardowy odstęp i najważniejsze warunki |
|---|---|
| „Moje Zdrowie” | 20–49 lat – co 5 lat; od 50 lat – co 3 lata |
| Mammografia | 45–74 lata – co 2 lata; określone grupy po leczeniu raka piersi – co rok |
| Test HPV HR | 25–64 lata – co 5 lat przy wyniku ujemnym; dalszy plan zależy od wyników |
| Kolonoskopia przesiewowa | Standardowa kwalifikacja zakłada brak kolonoskopii w ostatnich 10 latach. Po wykryciu zmian obowiązuje indywidualny nadzór |
| Program ChUK | Nie częściej niż co 5 lat, po spełnieniu pozostałych kryteriów |
| NDTK w programie raka płuca | Zwykle co 12 miesięcy przy prawidłowym wyniku i spełnieniu kryteriów |
| PSA | Indywidualnie – zależnie od ryzyka, poprzedniego wyniku i stanu zdrowia |
Zasady kwalifikacji i odstępów określają poszczególne programy profilaktyczne; zalecenia dotyczące PSA opierają się na indywidualnej ocenie ryzyka.
Kiedy nie czekać na badania profilaktyczne?
Krew w stolcu, wyczuwalny guzek w piersi, krwawienie po menopauzie, krwioplucie, utrzymujący się kaszel czy niewyjaśniona utrata masy ciała wymagają konsultacji lekarskiej. Nie należy czekać do osiągnięcia wieku objętego programem ani do kolejnego terminu badań przesiewowych.
Prawidłowy wcześniejszy wynik nie wyklucza choroby, jeśli później pojawią się nowe objawy.
Rola lekarza w profilaktyce zdrowotnej
Największą rolę w profilaktyce zdrowotnej odgrywają przede wszystkim lekarze rodzinni, którzy są najbliżej pacjenta i jego codziennych problemów zdrowotnych. Należy pamiętać, że bardzo ważne jest nie tylko wczesne wykrywanie schorzeń, ale także profilaktyka pierwotna, mająca na celu zapobieganie samemu zachorowaniu.
Podczas wizyty warto omówić aktywność fizyczną, sposób żywienia, palenie, spożywanie alkoholu i zalecane szczepienia. Wyniki badań powinny prowadzić do konkretnych zaleceń – np. dalszej diagnostyki, leczenia lub zmiany czynników ryzyka. Samo wykonanie badań jest początkiem takiego postępowania.
