Fenyloketonuria – objawy, przyczyny, dziedziczenie, leczenie i dieta dla dziecka

Fenyloketonuria (ang.Phenylketonuria), inaczej zwana oligofrenią fenylopirogronową, jest najczęściej występującą w Polsce genetyczną chorobą metaboliczną. Przyczyną fenyloketonurii jest niedobór aktywności enzymów uczestniczących w przemianie materii. Objawy u noworodka nie występują, ujawnia się zazwyczaj w 2–3 miesiącu życia niemowlaka, warunkując m.in. specyficzny wygląd dziecka. Nieleczona powoduje niedorozwój umysłowy i poważne powikłania neurologiczne u dziecka. W leczeniu najważniejsza jest odpowiednia dieta.

Fenyloketonuria – co to jest i jak dziedziczy się chorobę?

Fenyloketonuria (inaczej oligofrenia fenylopirogronowa, PKU z ang. Phenylketonuria) należy do spektrum chorób metabolicznych – zaburzeń spowodowanych niedoborem aktywności enzymów uczestniczących w przemianie materii. Fenyloketonuria to choroba genetyczna – u jej podłoża leży wrodzony blok enzymu biorącego udział w przemianach fenyloalaniny – aminokwasu obecnego w białkach dostarczanych organizmowi z pożywieniem. W efekcie fenyloalanina oraz alternatywne produkty jej przemian kumulują się w organizmie, prowadząc do poważnych następstw, w tym do uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego.

Fenyloketonuria to najczęstsza wrodzonachoroba metaboliczna uwarunkowana genetycznie. W Polsce choruje na nią 1 na 7000–7500 dzieci. Zapadalność nanią zależna jest m.in. od rasy (najczęściej chorują przedstawiciele rasy białej). Dziedziczenie fenyloketonurii następuje w sposób autosomalny recesywny. Częstość wykrywania fenyloketonurii w Europie wynosi około 1 : 8000. Nie ma różnic w liczbie zachorowań u dziewczynek i chłopców. Zdecydowanie rzadziej występuje łagodna postać choroby.

Dziedziczenie choroby następuje poprzez przekazywanie genów przez oboje rodziców. Do ujawnienia się objawów fenyloketonuriiu dziecka potrzebne są dwa zmutowane geny – każdy od jednego rodzica. Rodzice są bezobjawowymi nosicielami nieprawidłowego genu. W przypadku, gdy matka i ojciec są nosicielami mutacji genetycznej, istnieje 25 proc. ryzyko, że każde dziecko urodzi się chore. Jeśli natomiast jedno z rodziców jest chore, a drugie jest nosicielem, wówczas ryzyko urodzenia dziecka z fenyloketonurią wynosi 50 proc. Z kolei istnieje 100 proc. pewność urodzenia chorego dziecka w parze, gdzie obydwoje rodziców choruje na objawową postać fenyloketonurii.

Fenyloketonuria u dziecka – przyczyny i rokowanie

Za klasyczną postać fenyloketonurii (o gorszym rokowaniu) odpowiedzialna jest mutacja w genie kodującym enzym – hydroksylazę fenyloalaninową, która katalizuje przemianę aminokwasu fenyloalaniny do tyrozyny. Fenyloalanina jest aminokwasem odgrywającym w organizmie człowieka ważną rolę. Fizjologicznie wchodzi ona w cykl przemian prowadzących do powstania tyrozyny niezbędnej do produkcji wielu niezbędnych związków: hormonów tarczycy, adrenaliny, noradrenaliny, dopaminy, serotoniny, melaniny itd.

Na skutek braku przekształcenia fenyloalaniny jej nadmiar gromadzi się w organizmie. Jednym z objawów fenyloketonurii jest wówczas postępujące upośledzenie umysłowe. W wyniku tych zaburzeń dochodzi do deficytu neurotransmiterów – dopaminy oraz serotoniny (substancje chemiczne – tak zwane neuroprzekaźniki, które pozwalają komunikować się komórkom nerwowym).

W innych postaciach fenyloketonurii istnieją niedobory pozostałych składników na szlaku tej przemiany, tj. głównie tetrahydobiopteryny. W tym przypadku obraz pacjenta jest odmienny od opisywanego w klasycznej postaci choroby. Tutaj dominują przede wszystkim ciężkie zaburzenia neurologiczne.

Obok klasycznej postaci tej choroby metabolicznej, opisano także inną, znacznie rzadszą odmianę choroby określaną jako fenyloketonuria złośliwa. Pacjenci chorzy na nią mają czynne enzymy biorące udział w metabolizmie aminokwasów, ale cierpią na niedobór kofaktora przemian, tzn. substancji zapewniającej prawidłowy przebieg reakcji. Ten typ fenyloketonurii charakteryzuje się opornością na leczenie dietą (stąd nazwa – fenylokeronuria złośliwa). Postać ta postępuje mimo stosowania prawidłowej diety, ale może być z powodzeniem leczona poprzez podaż substytutu kofaktora.

Objawy fenyloketonurii u niemowląt i u małego dziecka

Objawy fenyloketonurii u noworodka właściwie nie występują – dziecko rodzi się pozornie zdrowe i takie pozostaje przez pierwszy okres po porodzie. Fenyloketonuria jest chorobą wrodzoną, ale ujawnia się dopiero w 2–3 miesiącu życia wskutek stopniowego kumulowania się fenyloalaniny i jej metabolitów w organizmie. Rodziców najczęściej niepokoi zahamowanie rozwoju psychoruchowego dziecka, charakterystyczny mysi zapach moczu (spowodowany obecnością kwasów fenolowych – metabolitów alternatywnego szlaku przemian fenyloalaniny), uporczywe wymioty, wysypka. Ponadto na skutek niedoboru melaniny, do której produkcji potrzebna jest tyrozyna,przy fenyloketonurii wygląd dziecka jest specyficzny: ma onobardzo jasną karnację skóry, jasne włosy i jasnoniebieskie tęczówki.

Pierwsze objawy fenyloketonuriiu niemowląt to:

  • blada skóra, bardzo jasna karnacja, a na niej niespecyficzne zmiany skórne (zmiany takie widoczne są w czasie pierwszych miesięcy życia u 50 proc, chorych niemowląt);
  • częste wymioty,
  • biegunki,
  • brak apetyty, dziecko gorzej je, ale nie ma problemu z przybieraniem masy,
  • specyficzny mysi zapach moczu spowodowany wydalaniem metabolitów fenyloalaniny.

Nieleczona fenyloketonuria u dziecka – skutki, powikłania

Jednym z charakterystycznych objawów fenyloketonurii jest opóźnienie w rozwoju intelektualnym, a także psychoruchowym, które pojawia się już w pierwszym roku życia, ale tylko u dzieci z nierozpoznaną chorobą, które nie miały wprowadzonej diety ubogofenyloalaninowej.

Niestety, w zaawansowanym stadium choroby u zdecydowanej większości pacjentów iloraz inteligencji nie przekracza 50 (norma wynosi 100–110). Istnieje ścisła korelacja pomiędzy stężeniem fenyloalaniny w surowicy, a stopniem niedorozwoju umysłowego.

Nieleczona fenyloketonuria postępuje. Odkładanie się fenyloalaniny i jej metabolitów ze szlaków alternatywnych w ośrodkowym układzie nerwowym, a także niedobór neuroprzekaźników, do produkcji których niezbędna jest fenyloalanina (dopaminy, noradrenalny i serotoniny), prowadzi do poważnych konsekwencji, takich jak:

  • upośledzenie umysłowe,
  • padaczka,
  • zaburzenia wzrastania,
  • małogłowie,
  • zaburzenia chodu,
  • porażenia czterokończynowe lub połowicze,
  • zaburzenia psychiczne (psychozy, zaburzenia zachowania, depresja, nadpobudliwość).

Diagnostyka fenyloketonurii – jakie badania się wykonuje?

Podstawowymi badaniami na fenyloketonurię są tzw. testy przesiewowe wykonywane jeszcze w szpitalu po narodzinach dziecka. W tym celu pobiera się na specjalnie przygotowaną bibułkę krew z pięty noworodka i wysyła się w zestawie do specjalistycznego laboratorium, które pośrednio bada zawartość fenyloalaniny w surowicy.

Nie jest możliwe zdiagnozowanie choroby tuż po urodzeniu dziecka jedynie przez pomiar poziomu fenyloalaniny, gdyż jest on wtedy na ogół prawidłowy (1–2 mg/dL). Umożliwia to przenikanie przez łożysko przed porodem enzymu od matki, którego stężenie jest wystarczające dla przemiany fenyloalaninowej u płodu. Jego poziom gwałtownie maleje w kilkadziesiąt godzin po porodzie. Uwidacznia się to przez podwyższoną ilość nieprzekształconej fenyloalaniny (powyżej 20 mg/dL).

Jeżeli stężenie fenyloalaniny nie przekracza 3 mg/dl, choroba zostaje wykluczona. W przypadku podwyższonego stężenia fenyloalaniny(≥ 8 mg/dl), pacjent zostaje kierowany do ośrodka specjalistycznego celem przeprowadzenia dalszej diagnostyki. Wynik pośredni (3–8 mg/dl) wymaga powtórzenia badania.

Zdarzają się sytuacje, w których pierwsze wyniki testu są nieprawidłowe, ale później ulegają poprawie, co jest najczęściej skutkiem przejściowej niewydolności enzymatycznej wątroby. Przed wykonaniem pomiaru dziecko musi być karmione piersią, odciągniętym mlekiem matki lub mlekiem modyfikowanym. U wcześniaków konieczne jest powtórzenie testu po jakimś czasie.

W przypadku pozytywnego wyniku badania (sugerującego wystąpienie choroby fenyloketonurii) rodzice zgłaszają się z noworodkiem do szpitala. Na miejscu odbywa się dalsza diagnostyka pozwalająca określić typ fenyloketonurii, aby dobrać odpowiednią metodę leczenia. Na ogół mamy do czynienia z typowymi postaciami choroby:

  • łagodną hiperfenyloalaninemią (stężenia fenyloalaniny we krwi do 10 mg%) niewymagającą leczenia,
  • łagodną fenyloketonurią (stężenia fenyloalaniny we krwi między 10 a 20 mg%),
  • klasyczną postacią choroby (stężenia fenyloalaniny we krwi powyżej 20 mg%) – najczęstszą.

Pewnym potwierdzeniem diagnozy jest wykonanie badań genetycznych stwierdzających mutację genu hydroksylazy fenyloalaninowej w postaci delecji (ubytku) fragmentu genu.

Fenyloketonuria a dieta

Aby nie dopuścić do groźnych konsekwencji choroby, należy bezwzględnie ograniczyć zawartość fenyloalaniny w diecie. Zalecenie to obowiązuje do końca życia! Ustalając dopuszczalną podaż fenyloalaniny, należy przestrzegać zasady "złotego środka". Fenyloalanina nie jest produkowana przez organizm ludzki i musi być mu dostarczana z pożywieniem lub w postaci suplementów. Będąc prekursorem ważnych hormonów i neuroprzekaźników (tyrozyny, adrenaliny, noradrenaliny, dopaminy), jest niezbędna dla funkcjonowania organizmu, nie można więc całkowicie wykluczyć jej z diety, gdyż grozi to zahamowaniem wzrostu i rozwoju, niedokrwistością, a nawet zgonem.

Zalecane stężenie fenyloalaniny w surowicy zależy od wieku. U dzieci wynosi ono 3–7 mg%. Po osiągnięciu dojrzałości płciowej dieta może być nieco mniej restrykcyjna, a dopuszczalne stężenie fenyloalaniny wynosi < 10–15 mg%.

Szczególnie restrykcyjne przestrzeganie diety w fenylokatonurii obowiązuje dzieci oraz kobiety planujące ciążę i będące w ciąży. Fenyloalanina przenika bowiem przez łożysko, powodując poronienie lub tzw. fenyloketonurięmatczyną i poważne zaburzenia w rozwoju płodu, takie jak małogłowie, wady kostno-szkieletowe, wady serca i oczu, a w przyszłości opóźnienie rozwoju umysłowego.

Pacjenci przestrzegający diety niskofenyloanalninowej są narażeni na niedobory pokarmowe. Wynika z tego konieczność stosowania suplementów diety, zwłaszcza preparatów białka pozbawionego fenyloalaniny, witamin i składników mineralnych.

Dieta eliminacyjna u niemowlaka i u dziecka z fenyloketonurią

Im wcześniej wprowadzona zostanie dieta, tym lepsze rokowanie dla dziecka. Rozpoznanie fenyloketonurii w badaniach przesiewowych noworodków i natychmiastowe zastosowanie diety ubogofenyloalaninowej gwarantuje prawidłowy rozwój dziecka.

Prawidłowe leczenie noworodka lub niemowlęcia chorego na fenyloketonurię wymaga ograniczenia podaży mleka matki i zastąpienia go pozbawionym fenyloalaniny lub niskofenyloalaninowym hydrolizatem białkowym.

Zarówno w postaci łagodnej, jak i klasycznej najważniejsze jest jak najszybsze (do 2. roku życia) wprowadzenie diety niezawierającej bądź o bardzo niskiej zawartości fenyloalaniny. To postępowanie ma na celu zminimalizowanie poważnych konsekwencji z degradacją układu nerwowego na czele. Nie dochodzi wówczas do uszkodzeń mózgu i wcześnie leczone dzieci rozwijają się w przyszłości prawidłowo. Podstawowym źródłem fenyloalaniny są produkty wysokobiałkowe, zarówno pochodzenie zwierzęcego, jak i roślinnego.

Czego unikać?

W późniejszych okresach życia i w fenyloketonurii u dorosłych z diety pacjentów chorych na fenyloketonurię należy wyeliminować produkty bogate w białka naturalne. Nie wolno spożywać takich produktów jak:

  • mięso,
  • ryby,
  • jaja,
  • mleko i przetwory mleczne,
  • produkty zbożowe,
  • orzechy,
  • kakao i czekolada,
  • soja,
  • rośliny strączkowe,
  • groch i fasola.

Co jeść?

Chorym wolno spożywać warzywa, owoce, pieczywo z ograniczoną zawartością fenyloalaniny, ryż, makaron niskofenyloalaninowy, konieczne jest jednak ważenie porcji pokarmu i wyliczanie zawartej w nich dawki fenyloalaniny. Produkty niebiałkowe można spożywać bez ograniczeń.

Fenyloketonuria – rokowanie

Skutkiem fenyloketonurii nie poddanej leczeniu jest głęboki niedorozwój umysłowy i poważne powikłania neurologiczne. Przestrzeganie zaleceń lekarskich i stosowanie diety pozwala na uniknięcie powikłań schorzenia – rozwój takich pacjentów przebiega w sposób prawidłowy.

Dzięki wprowadzeniu w 1994 roku badań przesiewowych w kierunku fenyloketonurii, w chwili obecnej objawowa choroba u niemowląt i małych dzieci należy w Polsce do rzadkości.

Bibliografia

  1. barbara Cabalska, Wybrane choroby metaboliczne u dzieci, Warszawa 2002, wyd.1.
  2. Neurologia - geriatria - kardiologia - dietetyka - metabolizm - dermatologia, Nowa Klinika nr 2013/5 - szkoła interny cz. 16, Warszawa 2012, wyd.1.
  3. Beata Cytowska, Barbara Winczura, Andrzej Stawarski, Dzieci chore, niepełnosprawne i z utrudnieniami w rozwoju, Kraków 2008, wyd.1.
Opublikowano: ; aktualizacja: 30.11.2018

Oceń:
4.6


Może cię

Badania przesiewowe noworodków (skriningowe) - jakie nalezy wykonać?

Badania przesiewowe noworodka mają na celu szybkie i wczesne wdrożenia stosownego leczenia, by zapobiec następstwom ...

Choroba Pompego

Choroba Pompego to rzadkie, dziedziczne i często śmiertelne zaburzenie genetyczne, którego przyczyną jest mutacja genu ...

Zespół Marfana – przyczyny, objawy, diagnostyka, leczenie, rokowanie

Zespół Marfana to rzadko występująca dziedziczna choroba tkanki łącznej. W przebiegu syndromu Marfana najbardziej charakterystyczne ...

Zespół Waardenburga – dziedziczenie, objawy, leczenie, rokowanie

Zespół Waardenburga obejmuje kilka zespołów genetycznych. Ich przyczyna to mutacje genowe dziedziczone w sposób autosomalny ...

Wideo – Fenyloketonuria a dieta

Fenyloketonuria jest wrodzoną chorobą metaboliczną, która występuje średnio u 1 na 15 tys. urodzonych dzieci. ...

Fibrodysplazja

Fibrodysplazja, czyli postępujące kostniejące zapalenie mięśni lub FOP (fibrodysplasia ossificans progressiva) to bardzo rzadka choroba ...

Atetoza – co to jest, w jakie daje objawy i w jakich chorobach wystepuje?

Atetoza to zaburzenie neurologiczne występujące u dzieci. Jego istotą jest obecność ruchów mimowolnych, niezależnych od ...

Adrenoleukodystrofia – dziedziczenie, objawy, leczenie, dieta, rokowanie

Przykładem ciężkiej choroby o podłożu genetycznym jest adrenoleukodystrofia (ALD). Może ona prowadzić do śmierci, stanu ...

Hemochromatoza – objawy, badania, leczenie

Hemochromatozę określa się czasami jako przeciążenie żelazem lub cukrzycę brunatną. Objawy hemochromatozy wynikają z nadmiaru ...

Zespół DiGeorge’a – przyczyny, diagnostyka, objawy, leczenie zespołu delecji 22q11.2

Zespół Di George’a (zespół CACH–22, zespół delecji 22q11.2) to dość rzadko występująca choroba genetyczna. Przyczyną ...

Nieprzyjemny zapach potu – przyczyny brzydkiego zapachu potu

Zapach potu jest w znacznej mierze uzależniony od jego składu, a raczej od występujących w ...

Hipercholesterolemia rodzinna

Hipercholesterolemia rodzinna to choroba dziedziczna. Wysokie stężenie cholesterolu prowadzi do rozwoju miażdżycy i chorób naczyń ...

Komentarze i opinie (0)

Drogi Użytkowniku!
Zależy nam, aby dostarczane przez nas serwisy w pełni spełniały Twoje oczekiwania. Dlatego prosimy — wyraź zgodę na przetwarzanie danych, które trafiają do nas, gdy korzystasz ze stron i aplikacji HF Media sp z o.o. W każdej chwili możesz wycofać swoją zgodę.

25 maja 2018 roku weszło w życie Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (określane jako „RODO”, „ORODO”, „GDPR” lub „Ogólne Rozporządzenie o Ochronie Danych”).

Dowiedz się więcej o zasadach przetwarzania Twoich danych, które weszły w życie 25 maja 2018. Zebraliśmy dla Ciebie najważniejsze informacje, które z pewnością rozwieją wszystkie Twoje wątpliwości. Jeżeli masz więcej pytań — skontaktuj się z nami.

Dane — jak je zbieramy?

Twoje dane zbieramy w momencie, gdy korzystasz z naszych usług (np. serwisów internetowych). Dane mogą być zapisywane np. w plikach cookies, które instalujemy lub instalują nasi zaufani partnerzy na naszych stronach oraz urządzeniach, które wykorzystujesz do korzystania z naszej oferty.

Administrator danych — kto nim będzie

HF Media sp z o.o. z siedzibą w Łodzi przy ul. Łąkowa 7a, ale także inne podmioty z którymi stale współpracujemy (przede wszystkim w zakresie dostosowywania naszych treści oraz reklam do Twoich potrzeb oraz zainteresowań), ale które nie należą do HF Media sp z o.o. . Oczywiście możesz sprawdzić listę naszych zaufanych partnerów - znajduje się w zakładce Zauwani partnerzy

Przetwarzanie Twoich danych — w jakim celu?

Zależy nam na tym, by przetwarzać Twoje dane w kilku celach:
  • by świadczone przez nas usługi były odpowiedzią na to, co Cię interesuje
  • by treści ukazujące się w naszych serwisach były dopasowane do Twoich zainteresowań
  • również by publikowane przez nas reklamy odpowiadały Twoim potrzebom i upodobaniom
  • by świadczone przez nas usługi nie były polem do nadużyć i oszustw — bezpieczeństwo Twoich danych jest nas najważniejsze

Możliwość przekazywania Twoich danych — komu?

W większości dane dotyczące ruchu naszych użytkowników gromadzone są przez naszych zaufanych partnerów. Prawo daje nam także możliwość przekazania danych podmiotom, które będą je przetwarzać na nasze zlecenie. Mogą to być na przykład podwykonawcy naszych usług, agencje marketingowe oraz oczywiście organy typu sądy czy policja, które mogą żądać danych na podstawie obowiązującego prawa.

Twoje prawa w stosunku do danych

Pamiętaj, że w każdej chwili masz prawo do wycofania udzielonej zgody na przetwarzanie danych przez HF Media sp z o.o. i jego zaufanych partnerów. Możesz również zażądać dostępu do swoich danych — w dowolnym momencie możesz je usunąć, sprostować, ograniczyć ich przetwarzanie, przenieść czy wnieść skargę do organu nadzorczego — GIODO.

Podstawy prawne przetwarzania Twoich danych

Nie zapominaj, że w każdym przypadku przetwarzanie Twoich danych musi być oparte na podstawie prawnej na bazie obowiązujących przepisów. Jedną z nich może być konieczność przetwarzania danych do wykonania lub zawarcia umowy, której jesteś stroną. Taką umowę może stanowić regulamin jednego z naszych serwisów www, który odwiedzasz. W przypadku marketingu, w tym profilowania podstawą prawną jest Twoja dobrowolna zgoda. W przypadku pozostałych celów, takich jak analityka ruchu lub zapobieganie nadużyciom, podstawą prawną jest uzasadniony interes administratora danych.

Wyraź zgodę na przechowywanie 25 maja 2018 roku, w Twoim urządzeniu plików cookies, jak też na przetwarzanie w celach marketingowych, w tym profilowania, Twoich danych pozostawianych przeze mnie w ramach korzystania oferowanych przez nas i naszych zaufanych partnerów usług. Wyraź zgodę na przetwarzanie danych po 25 maja 2018 roku w ramach korzystania z oferowanych przez nas i naszych zaufanych partnerów usług. Dzięki temu będziemy trafiać jeszcze lepiej w Twoje preferencje poprzez nasze treści i reklamy. Pamiętaj, że wyrażenie zgody jest dobrowolne.

Jeszcze więcej informacji o przetwarzaniu Twoich danych znajduje się w Polityce Prywatności serwisów HF Media.
Oktawave
FreshMail Sp. z o.o.
Google
Cloudflare
Facebook
Criteo
HotJar
Disqus
TVN
Wirtualna Polska
Quarticon