Czy szalotka to cebula czy czosnek? Poznaj pochodzenie i klasyfikację szalotki
Czosnek askaloński (Allium ascalonicum L.; według innych podziałów taksonomicznych również Allium hierochuntinum Boss.), choć nazywany jest najczęściej cebulą szalotką lub po prostu szalotką, jest gatunkiem rośliny zaliczanym do podrodziny czosnkowatych. Jednocześnie jest blisko spokrewniony z cebulą zwyczajną i wykazuje szereg wspólnych cech.
W rzeczywistości określenie „cebula” nie jest nazwą konkretnego gatunku rośliny. To nazwa zwyczajowa odnosząca się zarówno do cebuli szalotki, cebuli zwyczajnej, jak i cebuli dymki – wszystkich należących do rodzaju czosnek (Allium). Z tego względu poprawne nazwy botaniczne brzmią odpowiednio: cebula szalotka – czosnek askaloński, a cebula zwyczajna – czosnek cebula.
Natomiast botanicznie „cebula” (bulbus) jest przekształconym podziemnym pędem pełniącym funkcje magazynowe (spichrzowe). Charakterystyczne warstwy cebuli to w rzeczywistości mięsiste oraz gęsto nałożone na siebie liście otoczone ochronnymi łuskami. Rośliny posiadające zdolność wytwarzania cebuli powszechnie określane są jako „rośliny cebulowe”.
Czym szalotka różni się od cebuli zwyczajnej?
Zarówno szalotka ( Allium ascalonicum L.) jak i cebula zwyczajna (Allium cepa L.) należą do rodzaju czosnek (Allium L.) oraz rodziny amarylkowatych. Charakteryzuje je podobny wygląd i smak, choć w przypadku szalotki wyraźniejsza jest „czosnkowa nuta”. Odróżnia je natomiast sposób uprawy.
W Polsce cebula zwyczajna jest rośliną dwuletnią, co oznacza, że w pierwszym roku po posadzeniu wytwarza tylko cebulę (w sensie botanicznym – bulbus), a dopiero w kolejnym wykształca się kwiatostan oraz nasiona. Ponadto posiada tylko jeden stożek wzrostu – wykształca się jedna, sporych rozmiarów cebula.
W polskich warunkach szalotkę najczęściej uprawia się jako roślinę jednoroczną. W przeciwieństwie do cebuli zwyczajnej wytwarza całe „gniazdo” małych cebulek (określanych jako „potomne”), przez co posiada kilka wierzchołków wzrostu. Jednocześnie szalotka jest znacznie mniejsza od cebuli zwyczajnej, za to dzięki grubszej łusce okrywającej lepiej się przechowuje.
Ponadto szalotka jest odrobinę bardziej kaloryczna (w przypadku warzyw nie ma to większego znaczenia) oraz zawiera więcej witaminy C, błonnika, mikroelementów i niektórych witamin.
Natomiast kulinarnie oba warzywa stosowane są zamiennie, różnią się bowiem jedynie odrobinę. Jednocześnie wielu miłośników kuchni oraz smakoszy poleca wykorzystanie ich nie zamiennie, lecz do osobnych dań, z indywidualnym doprawianiem dla perfekcyjnego smaku.
Przeczytaj również:
Maliny – właściwości zdrowotne i odżywcze, zastosowanie, nalewka z malin
Gdzie rośnie szalotka? Pochodzenie, uprawa i najpopularniejsze odmiany cebuli szalotki
Cebula szalotka (Allium ascalonicum) znana jest od starożytności, a pochodzi z rejonów Bliskiego Wschodu (Izrael, Jordania, Syria). Obecnie spotkać ją można w całej Europie, do której przywędrowała w okresie wypraw krzyżowych. Szczególną popularnością cieszy się w Francji (gdzie stanowi nieodłączny składnik klasycznych sosów – beszamelowego, holenderskiego czy berneńskiego), a na skalę przemysłową uprawiana jest przede wszystkim w Holandii oraz Belgii.
Wielkoobszarowe uprawy cebuli szalotki są charakterystyczne dla USA, gdzie od kilkudziesięciu lat rozwijana jest technologia uprawy szalotki poprzez bezpośredni wysiew nasion do gleby. Uprawiana jest również w Azji. Ogromne plantacje spotkać można w krajach o klimacie tropikalnym, takich jak Indonezja, Tajlandia oraz Wietnam.
W Polsce szalotka nadal pozostaje warzywem uprawianym głównie amatorsko, a do popularnych jej odmian należą:
toto – drobna i delikatna w smaku odmiana o złotym kolorze;
bonilla – ceniona za kruchość oraz łagodny smak;
red sun – aromatyczna odmiana, wyróżniająca się wielkością oraz wydłużonym kształtem;
ambition – odmiana o czerwonawych łuskach i wyraźnym aromacie.
Właściwości odżywcze szalotki – jakie witaminy i składniki zawiera cebula szalotka?
Szalotka jest surowcem bogatym w składniki odżywcze i prozdrowotne, do których zalicza się:
flawonoidy – głównie kwercetynę, czyli silny przeciwutleniacz (antyoksydant) o działaniu przeciwzapalnym, przeciwalergicznym i obniżającym poziom cholesterolu;
kwasy fenolowe o potencjalnych właściwościach przeciwnowotworowych;
wielosiarczki allinopropylowe – intensywnie pachnące związki siarkowe (najbardziej znana jest występująca w dużych ilościach w czosnku allicyna), kojarzone głównie z zapachem zmiażdżonego czosnku. To właśnie one odpowiadają m.in. za właściwości wirusobójcze, grzybobójcze oraz bakteriobójcze roślin z rodziny czosnek (Allium L.);
witaminy – C, z grupy B (w tym kwas foliowy), E.
minerały – takie jak fosfor, jod, magnez, potas, selen, wapń i żelazo.
Ze względu na bogaty skład szalotka może wspierać prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego, stanami zapalnymi układu pokarmowego (szczególnie przy zakażeniu bakteriami Helicobacter pylori) i w profilaktyce choroby wrzodowej, wysokiego poziomu cholesterolu LDL oraz terapiach profilaktyki przeciwnowotworowej.
Przeczytaj również:
Babka lancetowata – właściwości, zastosowanie, przeciwwskazania
Jak uprawiać szalotkę w ogrodzie? Sadzenie, pielęgnacja i wymagania cebuli szalotki
Uprawa szalotki nie powinna sprawiać problemów nawet początkującym hobbystom i ogrodnikom. Szalotka preferuje nasłonecznione stanowiska, dobrze radząc sobie w słońcu. Może rosnąć praktycznie na każdym rodzaju gleby. Trzeba tylko pamiętać, że słabo znosi gliniasty oraz podmokły grunt (choć jednocześnie nie należy zapominać o jej regularnym podlewaniu). Najlepiej poczuje się na przewiewnych podłożach ze sporą zawartością próchnicy. Specjaliści zwracają uwagę, by nie sadzić szalotki w miejscu, gdzie w poprzednim sezonie rosły już inne warzywa cebulowe.
W polskich warunkach szalotkę (która u nas przeważnie nie kwitnie) uprawia się sadząc pojedyncze cebulki bezpośrednio, przy czym jak najbardziej można w tym celu wykorzystać zdrowe i prawidłowo rozwinięte cebulki, uzyskane z ubiegłorocznych plonów.
Szalotkę najlepiej sadzić na głębokość 2-3 centymetrów. Nie ma potrzeby bardzo głębokiego sadzenia ani mocnego ubijania ziemi nad cebulkami, bowiem utrudni to wzrost. Pomiędzy poszczególnymi cebulkami należy zachować odstęp około 10-15 centymetrów w rzędzie (5-8 cebulek na metr). Natomiast odstęp między rzędami powinien wynosić około 20-30 centymetrów. Taka forma uprawy zapewni szalotce odpowiednie nasłonecznienie.
Szalotka nie wymaga szczególnych zabiegów pielęgnacyjnych, jednak trzeba zadbać o regularne odchwaszczanie. W nawożeniu sprawdzi się obornik granulowany lub nawozy wieloskładnikowe.
Zbiór i przechowywanie szalotki
Szalotkę można sadzić zarówno jesienią (w październiku), jak i wiosną (kwiecień). W przypadku nasadzeń jesiennych należy pamiętać, by wybierać odmiany wytrzymałe na przemarzanie. Szalotka posadzona jesienią będzie gotowa do wykopania (należy robić to ostrożnie, by nie uszkodzić cebulek) na wiosnę, natomiast sadzoną w kwietniu zbiera się w lipcu.
Ponieważ szalotka wyróżnia się grubszą łuską niż cebula zwyczajna, ułatwia to jej przechowywanie. Wystarczy znaleźć dla niej ciemne, chłodne, ale suche i przewiewne miejsce. Wcześniej należy ją wstępnie wysuszyć, nie wolno składać do przechowywania cebulek pobrudzonych mokrą ziemią. Nie powinno się również (nie ma zresztą takiej potrzeby) przechowywać jej w lodówce, chyba że bezpośrednio przez zastosowaniem – już obraną i umytą.
Przeczytaj również:
Fasola mung – właściwości odżywcze i zdrowotne, zastosowanie, przepisy, jak gotować, gdzie kupić?
Cebula szalotka w kuchni
Dzięki delikatnemu smakowi i lekkiemu aromatowi czosnku, który nie dominuje potraw, szalotka może być dodawana do potraw zarówno w formie surowej, jak i po obróbce termicznej:
posiekana na drobno sprawdzi się jako dodatek do sałatek, sosów czy tatara wołowego, jednak warto pamiętać, że w takiej formie szybko mięknie;
doskonale komponuje się w sosach (na zimno i gorąco) oraz zupach, daniach z makaronu i zapiekankach;
nadaje się do gotowania oraz pieczenia – można ją karmelizować na maśle lub oleju; natomiast w trakcie smażenia nabiera delikatnego, ale wyraźnego gorzkiego posmaku;
na surowo może być dodawana do kanapek czy burgerów;
w kuchni francuskiej szalotka często stanowi składnik sosów na bazie czerwonego wina, np. sosu burgundzkiego. Może być również ciekawym urozmaiceniem sosu bordowskiego oraz składnikiem licznych dressingów i winegretów, a nawet guacamole;
ze względu na niewielki rozmiar cebulek doskonale nadaje się do marynowania w całości. W takim przypadku najlepiej podawać ją w całości na talerzu z serami i wędlinami lub w osobnej miseczce.
Ponieważ szalotka wyróżnia się łagodnym oraz lekko słodkawym smakiem (delikatny zapach czosnku jest przyjemny i niedominujący), może z powodzeniem zastąpić ostrzejszą i bardziej pikantną zwykłą cebulę.
Cebula szalotka – przeciwwskazania
Szalotka jest pożywieniem spożywanym powszechnie w kuchniach całego świata. Dlatego też uważa się ją powszechnie na produkt bezpieczny we wszystkich grupach wiekowych. Ostrożność w jej spożywaniu powinny zachować jedynie osoby mające problemy z wątrobą (przewlekłe stany zapalne) oraz nietolerujące w swojej diecie czosnku.
