Selen – czym jest i jakie ma właściwości dla organizmu?
Selen został odkryty w 1817 r. przez szwedzkiego chemika Berzeliusa i do 1957 r. był uważany za pierwiastek toksyczny.
Selen to mikroelement niezbędny do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Jest składnikiem dwóch ważnych aminokwasów – selenometioniny i selenocysteiny – które stanowią podstawę budowy enzymów odpowiadających m.in. za prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego. Najlepiej przyswajalną formą selenu jest selenocysteina, która absorbowana jest prawdopodobnie w jelicie cienkim.
Najważniejsze właściwości selenu:
silne działanie antyoksydacyjne – neutralizuje wolne rodniki i chroni komórki przed stresem oksydacyjnym;
wsparcie układu odpornościowego – wpływa na aktywację komórek immunologicznych;
wspieranie prawidłowego funkcjonowania tarczycy – bierze udział w metabolizmie hormonów tarczycy;
działanie przeciwzapalne – uczestniczy w kontroli procesów zapalnych.
Badania wskazują, że selen jest składnikiem ponad 20–30 różnych selenoprotein odpowiedzialnych m.in.za metabolizm, rozwój i ochronę komórek.
Przeczytaj również:
Miedź – jaką pełni rolę w organizmie człowieka?
Selen a tarczyca
Selen działa hamująco na procesy zapalne, neutralizując wolne rodniki. W chorobie Hashimoto, tak jak w chorobie Gravesa-Basedowa zapotrzebowanie na selen jest zwiększone. Podczas wytwarzania hormonów w tarczycy dochodzi do wytworzenia H2O2 – nadtlenku wodoru, jednej z reaktywnych form tlenu jako procesu ubocznego. Aby nadtlenek nie działał uszkadzająco na tkanki, musi ulec przekształceniu z udziałem enzymu – peroksydazy glutationowej, a ta aktywność zależy od selenu.
T4 (prohormon) zostaje przekształcone przy udziale dejodynaz (określonych enzymów) w aktywne metabolicznie T3. Aktywność tych enzymów również jest zależna od selenu. Jeżeli ilość selenu jest zbyt mała, może dojść do upośledzenia przekształcania prohormonu T4 w aktywny hormon T3.
A zatem selen nie działa tylko przeciwzapalnie, ale reguluje syntezę hormonów produkowanych przez tarczycę. Kolejna ważną rolą selenu jest podnoszenie ogólnej odporności organizmu poprzez pobudzenie układu immunologicznego (selenometionina kumuluje się w limfocytach, makrofagach i neutrofilach).
Niski poziom selenu wpływa na modulację przemian trójjodotyroniny (fT3), co może być jedną z przyczyn nadwagi u kobiet z niedoczynnością tarczycy. Niedobór selenu istotnie wpływa na pracę enzymów odpowiedzialnych za metabolizm hormonów tarczycowych.
Aż 80 proc. selenu jest gromadzone w tarczycy, zatem deficyt selenu dotknie najbardziej osoby z zmniejszoną tarczycą w wyniku postępującego procesu autoimmunologicznego zanikowego zapalenia tarczycy.
Działanie selenu jest wielokierunkowe, dlatego że mamy do czynienia z kofaktorami wielu grup białek. I choć selen należy do mikropierwiastków, niewielki jego niedobór będzie miał wpływ na organizm. Nie znaczy to jednak, że trzeba go cały czas suplementować. Najpierw należy zbadać jego stężenie we krwi. Ważne jest, by próbka była odwirowana w odpowiednim czasie od pobrania, bowiem przekroczenie tego czasu daje nieprawidłowy wynik – często wskazuje na wyższe stężenie selenu, co może być wynikiem rozpadu erytrocytów. Należy także pamiętać, że wartości selenu we krwi nie są reprezentatywne dla tarczycy. Warto wtedy ocenić poziom peroksydazy glutationowej.
W badaniach prowadzonych przez monachijską Klinikę Uniwersytecką Innenstadt stwierdzono, że przyjmowanie 200 µg selenu dziennie powodowało złagodzenie dolegliwości w chorobie Hashimoto.
I choć nie wszyscy pacjenci reagują na leczenie selenem, to jak twierdzi prof. Armin Heufelder, oznaczenie selenu nie jest konieczne do rozpoczęcia suplementacji u pacjentów z Hashimoto, jeżeli nie przekracza ono 200 µ/dobę.
Przeczytaj również:
Magnez – właściwości, źródła, badanie poziomu magnezu
Selen w żywności – w jakich produktach znajdziesz najwięcej tego mikroelementu?
Zawartość selenu w produktach zależy głównie od jego ilości w glebie, dlatego może się różnić w zależności od regionu geograficznego.
Najlepsze źródła selenu:
orzechy brazylijskie (najbogatsze źródło),
ryby i owoce morza,
mięso (drób, wołowina),
jaja,
produkty pełnoziarniste.
Selen występuje w żywności głównie jako selenometionina i selenocysteina – formy dobrze przyswajalne przez organizm.
Kto powinien przyjmować selen?
Suplementacja może być uzasadniona w określonych przypadkach:
osoby z niedoborem potwierdzonym badaniami,
osoby z chorobami tarczycy (np. Hashimoto – po konsultacji lekarskiej),
osoby z dietą ubogą w produkty zwierzęce,
mieszkańcy regionów o niskiej zawartości selenu w glebie (np. części Europy, w tym Polski).
W niektórych przypadkach selen może wspierać terapię, np. u osób poddawanych radioterapii.
Kto nie powinien przyjmować selenu?
Suplementacja nie jest wskazana dla każdego. Szczególną ostrożność powinny zachować:
osoby z prawidłowym poziomem selenu,
osoby przyjmujące wysokie dawki suplementów mineralnych,
osoby z chorobami nerek lub wątroby (po konsultacji z lekarzem).
Selen ma wąski zakres bezpieczeństwa – różnica między dawką korzystną a toksyczną jest niewielka.
Przeczytaj również:
Wapń – co to jest, gdzie występuje, rola w organizmie, objawy niedoboru wapnia
Ile selenu możesz przyjmować dziennie?
Zgodnie z zaleceniami WHO (Światowej Organizacji Zdrowia):
dorośli: ok. 55 µg/dzień,
kobiety w ciąży: ok. 60 µg/dzień,
kobiety karmiące: ok. 70 µg/dzień.
Górna bezpieczna granica dla dorosłych wynosi zwykle 400 µg/dzień – jej przekroczenie zwiększa ryzyko toksyczności.
Czy selen jest bezpieczny dla dzieci i kobiet w ciąży?
Tak, ale tylko w odpowiednich dawkach.
dzieci – zapotrzebowanie jest niższe i zależy od wieku;
kobiety w ciąży – selen jest ważny dla rozwoju płodu, szczególnie dla układu nerwowego i tarczycy.
Jednak zarówno niedobór, jak i nadmiar mogą być niebezpieczne, dlatego suplementacja powinna być zawsze konsultowana z lekarzem.
Niedobór selenu – objawy
Jednym z poważnych schorzeń wynikających z znacznego niedoboru selenu jest odnotowana po raz pierwszy w Chinach choroba Keshana – kardiomiopatia młodzieńcza. W Finlandii rozwiązano niedobór selenu wprowadzając ustawę nakazującą rolnikom wzbogacanie nawozów nieorganicznymi solami selenu. Spowodowało to wzrost selenu w mleku krowim i rozwiązał się problem niedoboru selenu dla mieszkańców.
Do objawów niedoboru selenu należą:
osłabienie odporności,
przewlekłe zmęczenie,
problemy z tarczycą,
pogorszenie płodności,
zaburzenia pracy serca.
W ciężkich przypadkach może prowadzić do chorób takich jak choroba Keshana (kardiomiopatia).
Niski poziom selenu wiąże się także ze zwiększonym ryzykiem chorób metabolicznych i gorszym rokowaniem w ich przebiegu.
Nadmiar selenu – objawy
Nadmiar selenu dotyczy krajów, w których dominują gleby o wysokiej zawartości tego składnika, ale również może dotyczyć osób, które zdecydują się na nierozważną suplementację. Selen jest specyficznym pierwiastkiem, którego stały poziom w organizmie jest dość trudny do utrzymania, a zarówno nadmiar, jak i niedobór jest groźny dla zdrowia. Dlatego też najlepsze jest rozważne dostarczanie selenu w jedzeniu.
W krajach, w których występuje nadmiar selenu, ludzie chorują na selenozę, występuje przy długotrwałym spożyciu selenu powyżej 400 mikrogramów dziennie. Dochodzi wówczas do niedokrwistości, zaniku narządów miąższowych i zaburzeń żołądkowo-jelitowych.
Do objawów nadmiaru selenu należą:
metaliczny lub czosnkowy zapach z ust,
łamliwość włosów i paznokci,
zaburzenia neurologiczne,
problemy żołądkowo-jelitowe,
zmęczenie i drażliwość.
W skrajnych przypadkach może dojść do uszkodzeń układu nerwowego i narządów wewnętrznych.
współpraca: dietetyk Agnieszka Talik
