Czym jest nadmierna senność dzienna?
Nadmierna senność dzienna to stan, w którym pojawia się wyraźna potrzeba snu w ciągu dnia, mimo przespanej nocy. Objawia się silnym uczuciem senności, spadkiem koncentracji, ogólnym zmęczeniem oraz trudnością w utrzymaniu uwagi podczas codziennych czynności, pracy czy nawet w trakcie rozmowy. U niektórych osób może prowadzić do mimowolnych krótkich drzemek lub uczucia „odpływania” w ciągu dnia.
Senność dzienna a zmęczenie – czym się różnią?
Senność w ciągu dnia oznacza przede wszystkim silną potrzebę snu. Osoba dotknięta tym problemem odczuwa wyraźne uczucie senności, ma trudność z utrzymaniem koncentracji, a czasem nawet zasypia w ciągu dnia, na przykład w trakcie rozmowy, podczas pracy czy oglądania telewizji.
Zmęczenie nie zawsze oznacza potrzebę snu. Często objawia się jako ogólne zmęczenie, spadek energii, uczucie ciągłego zmęczenia oraz pogorszenie samopoczucia. Może pojawiać się nawet po prawidłowym śnie. Przewlekłe zmęczenie bywa związane ze stresem, nadmiarem obowiązków, niewłaściwym stylem życia lub niewielkim odwodnieniem.
W niektórych przypadkach może być także objawem chorób somatycznych, takich jak niedoczynność tarczycy, której towarzyszyć mogą inne objawy, na przykład suchość skóry czy zaburzenia miesiączkowania.
Różnica między tymi stanami jest więc istotna. Senność wskazuje przede wszystkim na potrzebę snu, natomiast zmęczenie oznacza brak energii i pogorszenie ogólnego funkcjonowania organizmu.
Przeczytaj również:
Senność po jedzeniu (posiłku) – jakie mogą być przyczyny?
Przyczyny nadmiernej senności dziennej
Najczęściej winny jest zbyt krótki lub przerywany sen, ale nie jest to jedyne możliwe wyjaśnienie. Nadmierna senność w ciągu dnia bywa objawem różnych zaburzeń snu, takich jak obturacyjny bezdech senny czy zespół niespokojnych nóg, ale może również towarzyszyć chorobom somatycznym (np. niedoczynność tarczycy) i zaburzeniom psychicznym. Czasami pojawia się również jako skutek uboczny przyjmowania leków, na przykład leków przeciwdepresyjnych lub leków nasennych.
Obturacyjny bezdech senny (OBS)
Obturacyjny bezdech senny to jedno z najczęstszych zaburzeń snu, które może powodować nadmierną senność w ciągu dnia. Choroba polega na powtarzających się epizodach zatrzymania lub znacznego spłycenia oddychania w trakcie snu. Dochodzi do nich na skutek zwężenia lub chwilowego zamknięcia górnych dróg oddechowych. W rezultacie sen zostaje wielokrotnie przerywany, nawet jeśli osoba chora nie jest tego świadoma.
Osoby z obturacyjnym bezdechem sennym często śpią wiele godzin, jednak jakość snu jest znacznie obniżona. Powtarzające się wybudzenia w ciągu nocy sprawiają, że organizm nie przechodzi prawidłowo przez wszystkie fazy snu, które są niezbędne do regeneracji układu nerwowego.
Do typowych objawów bezdechu sennego należą: głośne chrapanie, przerwy w oddychaniu zauważane przez partnera, nagłe wybudzenia w środku nocy oraz uczucie niewyspania mimo przespanej nocy. Częstym objawem jest także senność w ciągu dnia, która może prowadzić do zasypiania podczas wykonywania codziennych czynności, a nawet w trakcie rozmowy.
Podłoże choroby jest złożone, ale uważa się, że otyłość jest najważniejszym czynnikiem ryzyka rozwoju zespołu obturacyjnego bezdechu sennego. Ponadto zwiększone ryzyko istnieje u osób, u których:
obwód szyi przekracza dopuszczalne normy: 40 cm u kobiet, a 43 cm u mężczyzn,
wiek wynosi ponad 50 lat u kobiet, a 40 u mężczyzn,
występują nieprawidłowości anatomiczne w górnych drogach oddechowych lub żuchwy (np. długi języczek, przerost migdałków podniebiennych, skrzywienie przegrody nosa i inne),
normą jest spożywanie alkoholu przed snem, zażywanie leków nasennych, uspokajających,
stwierdza się nikotynizm,
występują schorzenia endokrynologiczne (np. niedoczynność tarczycy).
Mechanizm pojawiania się nadmiernej senności w ciągu dnia w przebiegu OBS obejmuje okresowe epizody bezdechu i spłyceń oddechu w nocy z powodu zablokowania przepływu w drogach oddechowych, które prowokują chorego do permanentnych cyklicznych przebudzeń w czasie snu (często zakończone charakterystycznym głośnym chrapnięciem). Organizm po takim incydencie wyrównuje zaburzone stężenia parcjalne gazów we krwi przez chwilową hiperwentylację, a następnie chory ponownie zasypia do momentu pojawienia się kolejnego epizodu bezdechu. W ten sposób dochodzi do fragmentacji snu z niedoborem snu głębokiego i fazy REM.
Oprócz przymusowej potrzeby snu w ciągu dnia, która jest dominującym objawem tego zespołu pojawiają się także: bóle głowy po przebudzeniu, zaburzenia w koncentracji uwagi i pamięci, zaburzenia nastroju o typie depresyjnym z osłabieniem libido i impotencją.
Przeczytaj również:
Co to jest hipnagogia i czym są omamy hipnagogiczne i hipnopompiczne?
Zespół niespokojnych nóg i okresowe ruchy kończyn w czasie snu
Zespół niespokojnych nóg (RLS) jest jedną z najczęstszych chorób układu nerwowego. Przyjmuje się, że schorzenie to dotyka ok. 5-10% populacji ogólnej i wykazuje predyspozycje rodzinne. Istotą RLS są dokuczliwe parestezje kończyn dolnych (np. nieprzyjemne uczucie mrowienia, pieczenia i niepokoju), które występują w spoczynku. Objawy nasilają się w porze nocnej po położeniu się do łóżka i zmuszają chorego do ciągłego poruszania nogami, wstawania z łóżka, a to z kolei prowadzi w konsekwencji do niedoboru snu. Parestezje ustępują lub zmniejszają się w czasie ruchów kończynami.
Sama przyczyna choroby nie jest znana, a rozpoznanie RLS powinno zostać postawione dopiero po wykluczeniu między innymi:
niedoborów żelaza,
choroby nerek,
chorób tarczycy,
ponieważ mogą one dawać podobne objawy.
Okresowe ruchy kończyn we śnie (PLMS) polegają na silnych, krótkotrwałych „zrywaniach” różnych grup mięśni, takich jak zginacze uda, kolana lub stopy. Powtarzające się zjawisko prowadzi wtórnie do niedoboru snu w nocy. PLMS występuje bardzo często w parze z zespołem niespokojnych nóg.
Zespół niespokojnych nóg można na początku leczyć zachowawczo, nakazując choremu:
zwiększenie aktywności fizycznej
wypróbować indywidualnie metody alternatywne, np. masaż kończyn, gorącą lub zimną kąpiel przed snem,
które mogą czasem znacznie złagodzić objawy parestezji kończyn dolnych. W przypadku braku rezultatów po wyżej wymienionych środkach zachowawczych włącza się leczenie małymi dawkami leków dopaminergicznych podawanych przed snem, które przynoszą dobre efekty.
Inne schorzenia neurologiczne
Wiele schorzeń neurologicznych może prowadzić do nadmiernej senności w ciągu dnia. Jednym z przykładów jest zespół parkinsonowski, w którym dochodzi często do fragmentacji snu i skrócenia fazy REM. Oprócz tego chorzy skarżą się też na koszmary nocne i nadmierną senność w ciągu dnia.
Okazuje się, że zaburzenia snu z towarzyszącą jego potrzebą w ciągu dnia, mogą być objawami poprzedzającymi chorobę Parkinsona.
Nadmierna senność może pojawiać się także w schorzeniach neurologicznych takich jak:
otępienia,
stwardnienie rozsiane,
urazy głowy,
zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu.
Każde z nich wymaga indywidualnego podejścia.
Przeczytaj również:
Ciągłe zmęczenie i senność – jakie mogą być przyczyny?
Narkolepsja
Objawy tej choroby pojawiają się najczęściej w późnym okresie dojrzewania. Z reguły pierwszą skargą jest niemożność utrzymania stanu czuwania dłużej niż 3-4 godziny w ciągu dnia. Chory nie jest w stanie powstrzymać się od przymusu nadmiernej potrzeby snu i nie jest do końca świadom przebytych epizodów „nagłych napadów zaśnięcia”.
Większość pacjentów opisuje, że „napady snu” dopadają ich o nietypowych porach. Mogą pojawić się niespodziewanie podczas zwykłych czynności w ciągu dnia.
Leczenie narkolepsji polega najczęściej na stosowaniu leków poprawiających czuwanie (modafinil – lek pierwszego rzutu).
Zaburzenia rytmu dobowego
Problem w dostosowaniu okresów czuwania i snu w związku z wykonywaną pracą zmianową lub zmiana strefy czasowej są normalnymi reakcjami organizmu na nieprawidłowe sytuacje. Niekiedy objawy tej dysfunkcji mogą być bardzo uciążliwe i wymagają leczenia ze względu na niebezpieczeństwo następstw zmęczenia. Wraz z wiekiem pogarsza się tolerancja ewentualnej adaptacji do zmiany warunków pracy lub strefy czasowej.
Diagnostyka nadmiernej senności dziennej
Diagnostyka nadmiernej senności dziennej polega przede wszystkim na ustaleniu jej przyczyny. Lekarz rozpoczyna zwykle od szczegółowego wywiadu dotyczącego stylu życia, długości i jakości snu, a także objawów towarzyszących. Istotne jest również ustalenie, czy pacjent doświadcza zbyt krótkiego snu, częstych wybudzeń w ciągu nocy lub uczucia niewyspania następnego dnia.
W trakcie konsultacji lekarskiej analizuje się także inne objawy, które mogą wskazywać na zaburzenia snu lub choroby somatyczne. Przykładowo, przewlekłe zmęczenie, suchość skóry czy zaburzenia miesiączkowania mogą sugerować niedoczynność tarczycy, natomiast głośne chrapanie i przerwy w oddychaniu w trakcie snu mogą wskazywać na obturacyjny bezdech senny.
W diagnostyce nadmiernej senności w ciągu dnia pomocne mogą być także badania snu, takie jak polisomnografia, która pozwala ocenić przebieg snu i wykryć zaburzenia oddychania w trakcie nocy. W niektórych przypadkach wykonuje się również testy oceniające skłonność do zasypiania w ciągu dnia.
Przeczytaj również:
Zmęczenie i senność u dziecka – przyczyny, jak pomóc?
Jak leczyć senność dzienną?
Postępowanie zależy od tego, co stoi za sennością – od niewyspania po konkretne zaburzenia snu czy choroby ogólnoustrojowe. Jeśli problem wynika z niedoboru snu lub zbyt krótkiego snu, kluczowe znaczenie ma poprawa jakości snu i wprowadzenie regularnego rytmu dobowego. Pomocne może być chodzenie spać o stałych porach, ograniczenie ekspozycji na niebieskie światło wieczorem oraz unikanie oglądania telewizji lub korzystania z telefonu tuż przed snem.
Duże znaczenie ma także styl życia. Regularna aktywność fizyczna, odpowiednie nawodnienie oraz unikanie ciężkostrawnych posiłków późnym wieczorem mogą poprawić jakość snu i zmniejszyć uczucie senności w ciągu dnia. W niektórych przypadkach pomocne mogą być również krótkie drzemki w ciągu dnia, które pomagają w odzyskaniu energii i poprawiają koncentrację.
Jeśli nadmierna senność w ciągu dnia jest związana z zaburzeniami snu, takimi jak obturacyjny bezdech senny czy zespół niespokojnych nóg, konieczne może być leczenie przyczyny tych zaburzeń. W sytuacji gdy senność jest skutkiem ubocznym przyjmowania leków, lekarz może rozważyć zmianę preparatu lub modyfikację dawkowania.
współpraca: lekarz Kamil Sarnecki
