Stres – jak długotrwały stres wpływa na zdrowie? Jak pokonać stres?

Czym jest stres?

Stres jest odpowiedzią organizmu na pochodzący z zewnątrz bodziec. Słowo stres jest zwykle używane do opisania tego, co nieprzyjemne i rzeczywiście często tak jest, jednak w medycznym czy psychologicznym znaczeniu tego słowa chodzi o wiele różnych sytuacji.

Jakie czynniki powodują stres? Stresem jest sytuacja, w której czujemy ból – ukłucie ostrym przedmiotem albo oparzenie gorącym płynem powodują odruchowe cofnięcie ręki. Dzieje się to niejako automatycznie, nie jest to zaplanowane, przemyślane działanie – jest to właśnie odpowiedź ciała na nieprzyjemny czy niebezpieczny bodziec. Tak rozumiany stres jest nam niezbędny w codziennym życiu.

Stres może być spowodowany również czynnikami psychologicznymi. Przykładem stresu znanego większości ludzi jest zdawanie egzaminu. Stres, chociaż nieprzyjemny, jest niezbędny dla zmobilizowania sił fizycznych i psychicznych służących poradzeniu sobie z daną sytuacją. Jeżeli jednak jest zbyt duży, może stać się przyczyną niepowodzenia.

To, że stres stanowi poważne zagrożenie dla zdrowia, nie jest zaskoczeniem. Osoby cierpiące z powodu stresu chorują częściej. Stres jest nie tylko problemem zdrowotnym, ale także społecznym. Jego skutki powodują wzrost kosztów opieki zdrowotnej, farmakoterapii, wiążą się z absencją w pracy, negatywnie odbijają się na więzi rodzinnej i na kontaktach towarzyskich.

Mamy „unikać stresu”. Czy bierzemy sobie to do serca? Niestety za rzadko. Nie dbamy wystarczająco o higienę zdrowia psychicznego. Za mało wypoczywamy, źle i za krótko śpimy, nie uprawiamy sportu, nie chodzimy do kin i teatrów. A wszystkie te odstępstwa od codziennej rutyny są szansą na to, by poprawić kondycję psychiczną.

Jeżeli ktoś mówi, że jest w stresie, że przeżywa stres, to znaczy, że opisuje sytuację, na którą składa się zewnętrzny bodziec – jakaś nieprzyjemna albo trudna sytuacja oraz odpowiedź na tę sytuację, złożona z odczuć somatycznych (to znaczy pochodzących z ciała, np. uczucie napięcia, drżenia, przyspieszone bicie serca, pocenie), emocji (np. uczucie lęku, uczucie niepokoju) i myśli (często pełnych obaw, katastroficznych, albo myśli natrętnie pojawiających się w głowie w związku z trudną, stresującą sytuacją lub pesymistycznych, katastroficznych myśli na temat tego, co się wydarzyło, albo co ma się wydarzyć).

Stres jest czymś nieuniknionym w życiu człowieka. Jeżeli jest to umiarkowany stres i możliwości radzenia sobie z nim są wystarczająco dobre, staje się źródłem rozwoju (dzięki różnym życiowym wyzwaniom uczymy się coraz lepszego funkcjonowania). Niestety, silny stres lub długotrwały stres, mogą stać się przyczyną chorób. Jakie są zatem skutki stresu?

Co dzieje się z organizmem pod wpływem stresu?

Pojęcie stresu zostało wprowadzone w połowie ubiegłego wieku dla oznaczenia różnorodnych czynników zaburzających równowagę homeostatyczną organizmu. Bodźce te, w większości pochodzące z otoczenia, ale także psychiczne czy fizjologiczne, zwane są też alarmowymi lub stresorami. Stanowiąc zagrożenie dla ustroju, wywołują reakcję obronną mającą przywrócić poprzedni stan równowagi organizmu.

Jaka jest reakcja organizmu na stres? W odpowiedzi na stres pobudzonych zostaje wiele narządów, przede wszystkim nadnercza i wegetatywny układ nerwowy, a także centralny układ nerwowy – kora mózgowa i rdzeń kręgowy. Do krwi wydzielana jest duża ilość substancji neurohumoralnych – głównie adrenalina i noradrenalina. Pobudzenie przysadki mózgowej powoduje zwiększone wydzielanie hormonu ACTH (hormon kortykotropowy), który z kolei pobudza nadnercza do produkcji glikokortykosterydów.

Przy dłużej trwającej sytuacji stresowej, produkcja glikokortykosterydów utrzymuje się na zwiększonym poziomie, co zwiększa również oporność na czynniki patogenne. Dochodzi do przerostu kory nadnerczy. Jednak w miarę upływu czasu, przy silnym i bardzo długo utrzymującym się stresie, rezerwy ustrojowe zużywają się, następuje wyczerpanie kory nadnerczy.

Oprócz glikokortykosterydów i amin katecholowych (adrenalina i noradrenalina) zwiększa się wydzielanie także wielu innych substancji jak somatotropina, prolaktyna, hormony tarczycy, wazopresyna. W stresie zwiększa się produkcja endorfin, które zmniejszają odczuwanie bólu. Wydzielanie tak dużej liczby różnych hormonów powoduje, że w reakcji na stres bierze udział większość układów i narządów organizmu.

Jakie są objawy stresu?

Stres rozpoznajemy przede wszystkim w ciele (dolegliwości somatyczne). To ono daje nam informacje zwrotne, że coś jest nie tak: zaczynają nam się pocić ręce, głos drży, czujemy ucisk w żołądku, mamy przyspieszony oddech, szumi nam w głowie, mamy wrażenie, że... nic nie wiemy.

Jeśli odczuwamy napięcie w ciele, jest to informacja, że coś z zewnątrz nam albo zagraża, albo jest dla nas nowe i nie wiemy, jak się w tym odnajdziemy. Stres to taki naturalny bodziec dla organizmu, że powinniśmy się zmobilizować do walki lub ucieczki albo z zmierzyć z zadaniem. Przewlekły stres (chroniczny stres), który jest przeciążający i trwa za długo, albo zbyt wiele bodźców działa w jednym czasie i nie jesteśmy na to przygotowani, może powodować, że przeforsowany organizm będzie odpowiadał nadmiernym zmęczeniem, a my sami po jakimś czasie możemy poczuć się po prostu wypaleni. Wtedy, gdy rano mamy wstać i pójść do pracy, czujemy ociężałość, zaczyna nas boleć ciało, możemy mieć różne dolegliwości, typu biegunka, mdłości. A to wszystko tak naprawdę jest efektem pewnego wyobrażenia, jakie powstało w naszej głowie, że zetkniemy się z czymś, co nas przerasta. W ten sposób organizm chce pokazać, że sobie z czymś nie radzi, albo że czegoś jest za dużo.

Jak stres wpływa na zdrowie?

Jakie mogą być przyczyny stresu? Do najbardziej stresujących sytuacji należą: śmierć bliskiej osoby, ciężka choroba, rozwód, kłopoty rodzinne, brak pracy, ale także ślub, egzaminy, rywalizacja sportowa, występy przed publicznością, itp.

Reakcja stresowa w odpowiedzi na krótkotrwałe nawet silne bodźce jest dla organizmu korzystna, pozwala na mobilizację wszystkich sił i pokonanie trudności oraz łatwiejsze poradzenie sobie z podobną sytuacją w przyszłości.

Niestety, dość często stres jest na tyle silny lub długotrwały, że przekracza to możliwości adaptacyjne organizmu. Zamiast mobilizować zaczyna działać destrukcyjnie. Pojawiają się zaburzenia nerwicowe, depresyjne, lękowe.

Uwalniane w nadmiarze glikokortykosterydy hamują czynność leukocytów i mediatorów zapalnych, hamują odczyny zapalne i reakcje immunologiczne, dlatego w stanach przedłużającego się stresu spada odporność na infekcje oraz wzrasta ryzyko ujawnienia się chorób autoimmunologicznych i nowotworowych.

Jakie mogą być skutki chronicznego stresu?

• Stres niekorzystnie wpływa na układ pokarmowy, może być przyczyną ostrych wrzodów żołądka lub nadżerek błony śluzowej żołądka, chorób zapalnych jelit.
• Szeroko opisywany jest niekorzystny wpływ stresu na czynność układu krążenia. Duże ilości adrenaliny powodują skurcz naczyń krwionośnych, a w następstwie wzrost ciśnienia krwi. Pobudzając receptory w mięśniu sercowym, adrenalina powoduje zwiększenie siły i przyspieszenie pracy serca. Wzrasta zapotrzebowanie mięśnia sercowego na tlen.
• Pod wpływem stresu płytki krwi wykazują większą zdolność do zlepiania się, co przy nadmiernym skurczu naczyń prowadzi do niedokrwienia mięśnia sercowego, a nawet zawału serca. Mogą pojawiać się bóle w klatce piersiowej, zaburzenia rytmu serca.
• Stres w sposób szczególny odczuwają osoby o tak zwanej osobowości typu A. Osoby takie są bardzo ambitne, stale rywalizują, dążą do perfekcji i dominacji w otoczeniu. Te cechy osobowości w połączeniu z wpływem stresu na układ krążenia zwiększają ryzyko wystąpienia zawału mięśnia serca.
• Nadmierna lepkość krwi, wzrost ciśnienia i skurcz naczyń mogą upośledzać także krążenie mózgowe i powodować różnie nasilone zmiany niedokrwienne mózgu, łącznie z udarem mózgu.
• Nadmiar kortyzolu niekorzystnie odbija się na metabolizmie węglowodanów, przyczyniając się do rozwoju cukrzycy. Ta zaś przyspiesza zmiany miażdżycowe w naczyniach i jest niezależnym czynnikiem ryzyka chorób sercowo-naczyniowych.
• Zaobserwowano, że w stresie obniża się poziom witaminy C, a w warunkach prawidłowych jej podaż zwiększa oporność organizmu.

Dlaczego ludzie mają różną odporność na stres?

Przez całe życie pozostajemy pod wpływem różnorodnych bodźców pochodzących z naszego otoczenia. I musimy sobie jakoś z nimi radzić. Odpowiedź naszego ciała i umysłu na wspomniane bodźce zależy od wrodzonych i nabytych umiejętności radzenia sobie ze stresem.

Odporność na stres można porównać do odporności na bakterie i wirusy (w omawianym temacie „bakteriami i wirusami” są różne wydarzenia życiowe), które przecież są nieustająco obecne w naszym otoczeniu (tak samo wydarzenia życiowe – przez cały czas coś się w życiu dzieje). Czasami wirusów jest więcej: w tak zwanym „sezonie grypowym” ciągle jesteśmy narażeni na czyjeś kichnięcia i kaszlnięcia, stężenie wirusów jest duże. Jednak nie oznacza to, że zachorujemy – zależeć to będzie od naszej odporności (czyli od tego, jak nasz organizm poradzi sobie z wirusami, które dostaną się do jego wnętrza). Z drugiej strony przy zbyt niskiej odporności raz za razem będziemy „łapać” infekcję. Może zdarzyć się również tak, że przy w pełni dobrej odporności stężenie wirusów wokół nas będzie tak duże, że czy chcemy, czy nie chcemy i tak zachorujemy.

Tak samo jest z odpornością na stres. Jeżeli wszystko układa się pomyślnie, radzimy sobie z codziennymi trudnościami i rozwijamy się. Później nazywamy to doświadczeniem życiowym. Jeżeli jednak jakieś wydarzenie jest zbyt bolesne albo zbyt trudne, czy też nasza odporność na stres jest zbyt mała, ryzyko zachorowania staje się dużo większe.

Od czego zależy odporność na stres?

1. Tryb życia – brzmi to dość banalnie, ale ma ogromne znaczenie. Większość ludzi doskonale zdaje sobie sprawę z tego, co jest dla nich dobre, a co nie. Chodzi o tak podstawowe kwestie, jak zdrowa dieta, aktywność fizyczna, dbałość o wypoczynek i tak dalej. Jednak czy rzeczywiście wiele osób na co dzień przestrzega tych reguł?
2. Czynniki biologiczne – budowa i funkcje układu nerwowego (to właśnie układ nerwowy jest „centralą” odpowiedzi na stres) są uwarunkowane genetycznie. Można powiedzieć, że dostajemy od natury jakieś wyposażenie, lepsze albo gorsze. Na szczęście, później możemy mieć na to pewien wpływ – na przykład możemy lepiej dbać o wyżej wspomniany tryb życia, albo nauczyć się różnych sposobów radzenia sobie ze stresem.
3. Doświadczenie życiowe – wszystko czego się nauczyliśmy i czego zostaliśmy nauczeni, począwszy od najwcześniejszych lat naszego życia. Chodzi tu zarówno o wychowanie, środowisko domu rodzinnego, w którym dorastaliśmy, jak i o późniejsze wydarzenia w życiu. Zdobywamy (a czasami niestety nie) pewne umiejętności psychologiczne, np. umiejętność rozwiązywania konfliktów albo zachowania asertywnego, jeżeli sytuacja tego wymaga. Od tych umiejętności zależy odporność na stres i możliwość radzenia sobie z kolejnymi wyzwaniami. Im więcej sukcesów, tym bardziej wzrasta nasza odporność. Im więcej porażek, tym niestety staje się słabsza.
4. Cechy osobowości – uwarunkowane biologicznie (genetycznie) i te powstałe w wyniku procesu wychowania i uczenia się życia mogą zwiększać albo zmniejszać odporność na stres. Najlepiej oczywiście, jeżeli wszystko jest w sam raz: np. osobiste ambicje i dbałość o własny wizerunek z jednej strony pozwalają na osiąganie wielu sukcesów (co sprzyja zdrowiu i wzmacnianiu odporności na stres), jednak jeżeli są zbyt duże, stają się źródłem kłopotów. Wtedy wszystko wydaje się niezmiernie ważne, a nadmierne przejmowanie się sobą i własnymi osiągnięciami samo w sobie staje się źródłem stresu. Z drugiej strony, nadmierna nieśmiałość, lęk przed rywalizacją i otwartym wchodzeniem w konflikty również jest źródłem nadmiernego, stwarzającego ryzyko zachorowania, stresu.

Czy stres może być pozytywny?

Negatywne skutki stresu omówiliśmy. Ale czy istnieje dobry stres? Oczywiście! Krótkotrwały stres ma działanie pozytywne, bo mobilizuje nas do zrobienia czegoś więcej, realnie ma nam pomagać i to od najmłodszych lat. Gdyby dziecko nie było stymulowane czy grzechotką, czy dźwiękami, czy kolorami to na pewnym etapie rozwoju by się dalej nie rozwijało. Te elementy z zewnątrz są mu potrzebne do tego, żeby poszerzać horyzonty i uczyć się czegoś więcej. Sam stres jest czymś neutralnym, może powodować, że coś zyskujemy w życiu, że wyznaczamy sobie konkretne zadania, cele. Nie można go nazwać czymś dobrym lub czymś złym. To jest po prostu bodziec, który jest i nam towarzyszy. Jeśli jest go za dużo, to jest on negatywny, jeśli jest go w umiarze, to może na nas zadziałać pozytywnie i twórczo.

Stres jest czymś czego uniknąć się nie da. Jest niejako regulatorem naszych działań, tak jak żółte światło w sygnalizacji drogowej. Każe nam na chwilę zwolnić, zastanowić się przed pójściem dalej. To stres tak naprawdę powoduje, że człowiek żyje, może się dalej rozwijać. Jest po prostu niezbędny. Jednak jego natężenie musi być proporcjonalne do możliwości, do naszych zasobów czy umiejętności. Jeśli ta proporcja zostanie zachwiana, możemy ponieść przykre konsekwencje, a nadmierny stres po prostu nas „zje”.

Zaburzenia związane ze stresem

Wyróżnia się trzy rodzaje zaburzeń związanych ze stresem:

• ostra reakcja na stres: bardzo gwałtowne objawy w reakcji na wyjątkowo stresującą sytuację, taką jak katastrofa, groźny wypadek, napad. Objawy to początkowe oszołomienie, rozpacz, silny lęk, pobudzenie, wściekłość. Objawy te są bardzo nasilone i zwykle ustępują dość szybko, w ciągu kilku godzin do dwóch, trzech dni;
• zaburzenie stresowe pourazowe: jest to reakcja na stres, która pojawia się z opóźnieniem i trwa dłużej. Zaburzenie pourazowe powstaje w wyniku znalezienia się w wyjątkowo niebezpiecznej sytuacji (np. obecność na wojnie, bycie uczestnikiem aktu terroru). Podstawowe objawy to, oprócz objawów depresyjnych i lękowych, powtarzające się przeżywanie na nowo tej sytuacji w natrętnych wspomnieniach i snach, uczucie odrętwienia, unikanie sytuacji, które mogłyby przypo