Czym jest mlekotok?
Mlekotok (łac. galactorrhoea) to spontaniczne wydzielanie mleka przez gruczoły mlekowe w okresie niezwiązanym z porodem i połogiem. W zależności od źródła szacuje się, że może występować u od 5 do nawet 32% kobiet. Mlekotok może pojawić się też u osób płci męskiej w przypadku zaburzeń hormonalnych.
Jak działa prolaktyna i dlaczego dochodzi do mlekotoku?
Najczęstszą przyczyną mlekotoku jest hiperprolaktynemia, czyli zbyt wysoki poziom prolaktyny – hormonu wydzielanego przez przysadkę mózgową (dokładniej komórki laktotropowe części gruczołowej przysadki).
Wydzielanie prolaktyny jest uwarunkowane przez działanie innych hormonów. Inhibitorem jest w tym przypadku dopamina, natomiast zwiększenie produkcji prolaktyny powodują: tyreoliberyna, wazoaktywny peptyd jelitowy, oksytocyna, galanina, substancja P oraz peptydy opioidowe.
Regulatorem wydzielania prolaktyny jest też angiotensyna II, zasadniczo odpowiedzialna za gospodarkę sodowo-potasową. Już na pierwszy rzut oka widać więc, że przyczyn mlekotoku o podłożu hormonalnym może być wiele.
Poprzez hiperprolaktynemię rozumie się fizjologiczny stan, w którym stężenie prolaktyny w surowicy przekracza 20 ng/ml u kobiet i 15 ng/ml u mężczyzn. Co istotne, sekrecja tego hormonu podlega rytmowi dobowemu – jest wyższa w nocy niż za dnia.
Przeczytaj również:
Mleko kobiece – jak powstaje, właściwości, skład, zastosowanie
Najczęstsze przyczyny mlekotoku
Okresowa hiperprolaktynemia może być wynikiem, m.in. ciąży, laktacji, ale też: wysiłku fizycznego, stresu, snu, hipoglikemii lub... orgazmu. Po krótkotrwałej zwyżce poziom hormonu płciowego wraca jednak do normy.
Patologicznie podwyższony poziom prolaktyny polega na tym, że nadmiar prolaktyny utrzymuje się w organizmie przez długi czas i nie spada samoczynnie do normy.
W literaturze zwraca się uwagę na dwie główne przyczyny hiperprolaktynemii. Pierwszą z nich jest organiczne uszkodzenie osi podwzgórzowo–przysadkowej (np. w wyniku: urazu, stanu zapalnego lub radioterapii). Drugą są guzy przysadki (gruczolaki), które same wydzielają prolaktynę. Odpowiadają one za nawet 50% przypadków zaburzenia. Występowanie guza podejrzewa się zwykle wtedy, gdy stężenie hormonu przekracza 200 ng/ml krwi.
Pod wpływem rozwoju nowotworu może też dojść do uszkodzenia ośrodka dopaminergicznego. W takiej sytuacji produkcja prolaktyny nie jest hamowana przez dopaminę. Dzieje się tak m.in. w przypadku pojawienia się ziarniniaków (patologicznych skupisk komórek odpornościowych) lub w zespole pustego siodła, czyli zapadaniu się opony podpajęczynówkowej w głąb kostnego zagłębienia, tzw. siodła tureckiego.
Wystąpienie mlekotoku może być powodowane także przez wiele innych chorób – w tym: marskość wątroby, zaburzenia czynności tarczycy (niedoczynność) i niewydolność nerek. W pierwszej kolejności podczas diagnostyki należy wyeliminować te przyczyny zewnętrzne.
Objawy mlekotoku – na co zwrócić uwagę?
Do typowych objawów hiperprolaktynemii u kobiet zalicza się przede wszystkim:
zaburzenia miesiączkowania (całkowity brak miesiączki, jej nieregularność lub cykle bezowulacyjne);
obniżenie libido;
wzrost masy ciała;
mlekotok (szacunkowo w 50% przypadków);
hipogonadyzm (niedobór hormonów płciowych);
osteopenię (zmniejszona gęstość mineralna kości).
W przypadku hiperprolaktynemii często pojawiają się: problemy z zajściem w ciążę, powiększenie gruczołów piersiowych i ból piersi.
U mężczyzn hiperprolaktynemia objawia się: bezpłodnością, spadkiem libido, spadkiem masy mięśniowej. Niezwykle częste są też zaburzenia potencji. Co ciekawe, nadmiar prolaktyny drastycznie zwiększa u panów ryzyko osteoporozy, która w normalnych warunkach w tej grupie pacjentów jest bardzo rzadka.
Przeczytaj również:
Hormony płciowe u kobiet i u mężczyzn – funkcje, działanie
Kiedy mlekotok powinien niepokoić?
Mlekotok nie musi oznaczać poważnych problemów ze zdrowiem. Niemniej jednak zaleca się konsultację ze specjalistą (zwykle endokrynologiem), jeżeli wyciek pokarmu następuje spontanicznie i dotyczy jednej, a nie obu piersi. Szczególnie niepokojące jest pojawienie się problemu u mężczyzn oraz kobiet w wieku postmenopauzalnym, kiedy naturalne zdolności rozrodcze organizmu ustały. Zasadniczo pokarm powinien przypominać kolorem i konsystencją mleko. Jeśli jest przezroczysty albo podbarwiony krwią, może to oznaczać rozwój guza.
Diagnostyka – badania hormonalne i obrazowe
Diagnostyka hiperprolaktynemii wymaga przede wszystkim kilkukrotnego badania poziomu hormonu w surowicy krwi. Zaleca się oznaczenie poziomu prolaktyny kilka razy w tym samym punkcie czasowym. Należy wykluczyć stan ciąży i laktacji, ponieważ mogą one powodować fizjologiczne zwiększenie poziomu prolaktyny. Ważne jest też zebranie wywiadu od pacjenta w zakresie przyjmowanych leków, ponieważ niektóre substancje mogą być przyczyną hiperprolaktynemii. Zalicza się do nich, m.in.:
leki przeciwpsychotyczne i przeciwdepresyjne;
leki pobudzające pracę jelit;
leki hipotensyjne;
opioidy;
hormony płciowe – estrogeny, progestageny i androgeny (w tym wiele popularnych sterydów anabolicznych jak nandrolon i trenbolon).
Podstawą diagnostyki obrazowej jest rezonans magnetyczny (MRI) niekiedy poprzedzony tomografią komputerową (CT). To niezwykle skuteczna metoda pozwalająca na wyeliminowanie podejrzenia nowotworu. Uzupełniająco stosuje się test uwzględniający podanie choremu metoklopramidu. Badanie polega na pomiarze poziomu prolaktyny po upływie jednej oraz dwóch godzin. Jeżeli jej poziom przekroczy 6-krotność normy, można mówić o utajonej hiperprolaktynemii.
Produkcję mleka może powodować też makroprolaktynemia, czyli obecność w organizmie pacjenta cząsteczek makroprolaktyny – nieefektywnej biologicznie prolaktyny połączonej z przeciwciałami IgG. Tego rodzaju zaburzenie diagnozuje się laboratoryjnie. Można je rozpoznać po wycieku mleka przy jednoczesnym braku typowych objawów klinicznych.
Leczenie mlekotoku – dostępne metody
Leczenie mlekotoku może przebiegać na wiele sposobów. Lekarze chętnie przepisują leki z grupy agonistów dopaminy – np. bromokryptynę, która zwiększa wydzielanie dopaminy, co powoduje hamowanie produkcji prolaktyny. Obecnie bromokryptynę coraz częściej wypierają bardziej zaawansowane leki ze względu na towarzyszące jej objawy uboczne, jak: ortostatyczne spadki ciśnienia, senność i zaburzenia ze strony układu pokarmowego. Obecnie częściej wybierana jest kabergolina lub quinagolid.
Jeżeli problem leży w zaburzeniach funkcjonowania gruczołu tarczowego, konieczne jest przepisanie leków, które stymulują produkcję hormonów tarczycy. W przypadkach, kiedy nieprawidłowy wyciek mleka jest spowodowany guzem, niezbędna jest ocena, czy nowotwór trzeba operować, czy wystarczy doprowadzić do jego zmniejszenia za pomocą farmakologii.
Nadmierna produkcja mleka jest potęgowana mechanicznym drażnieniem brodawek sutkowych. Dlatego aby uniknąć kłopotliwych sytuacji na co dzień, warto nosić luźną odzież, a kobiety mogą nabyć specjalne wkładki do staników, które ograniczają przeciekanie pokarmu.
Przeczytaj również:
Mężczyzna po 40. – jakie zmiany zachodzą w organizmie?
Czy mlekotok można całkowicie wyleczyć?
Obecne metody leczenia mlekotoku o podłożu patologicznym przynoszą bardzo dobre rezultaty. Normalizację poziomu prolaktyny w leczeniu farmakologicznym uzyskuje się u przeważającej części pacjentów, niezależnie od przyczyny zaburzenia. Zarówno czas trwania terapii, jak i jej szczegółowy przebieg określa lekarz prowadzący, dopasowując ją do potrzeb pacjenta. Dla przykładu popularną kabergolinę stosuje się zwykle w dawkach 0,5 mg na tydzień.
Ze względu na wysoką skuteczność farmakologii leczenie chirurgiczne stosuje się obecnie rzadko i głównie u osób, u których leki nie przyniosły pożądanego efektu. Również przynosi ono dobre rezultaty, zwłaszcza w przypadku niedużych guzów. Dużych makrogruczolaków często nie udaje się usunąć całkowicie.
