Estrogeny – hormony kluczowe nie tylko dla kobiet
Estrogeny zalicza się do hormonów płciowych. To hormony steroidowe produkowane z cholesterolu. Wyróżnia się ich trzy rodzaje:
estron (E1),
estradiol (E2),
estriol (E3).
Spośród wymienionych rodzajów estrogenów największą aktywność biologiczną wykazuje estradiol. U kobiet estrogeny wytwarzane są przede wszystkim w jajnikach, łożysku, a także w kościach, tkance tłuszczowej i mózgu. Syntezę hormonów płciowych reguluje hormon folikulotropowy (FSH), działając na zasadzie sprzężenia zwrotnego. FSH powoduje produkcję estrogenów, a poziom jego spada, kiedy stężenie estrogenów wzrasta. U mężczyzn za produkcję estrogenów odpowiadają jądra oraz kora nadnerczy.
Estrogeny regulują wiele funkcji w kobiecym organizmie. Począwszy od rozwoju żeńskich cech płciowych, przez cykl miesiączkowy, poziom cholesterolu HDL, aż po mineralizację kości. U mężczyzn odpowiadają przede wszystkim za dojrzewanie nasienia i popęd płciowy.
Przeczytaj również:
Leczenie estrogenami – terapia hormonalna
Jak działają estrogeny?
Estrogeny pełnią funkcję przekaźników w organizmie. Po dotarciu do komórki wiążą się z odpowiednim receptorem (G protein-coupled estrogen receptor 1, a także receptory estrogenowe ER-alfa i ER-beta). Te receptory są rozmieszczone w całym ciele, znajdują się m.in. w komórkach narządów rozrodczych, mózgu, kościach, wątrobie, nerkach, w płucach, jelicie, a nawet w skórze.
Poprzez wiązanie się z tkankami estrogeny powodują zmiany w ekspresji genów. To z kolei pociąga za sobą konkretne zmiany w organizmie.
Rola estrogenów w cyklu miesiączkowym, ciąży i menopauzie
Estrogeny odgrywają istotną rolę w cyklu miesiączkowym, choć zmienia się ona w zależności od jego etapu:
w fazie folikularnej (poprzedzającej owulację), hormon FSH pobudza pęcherzyki G, które produkują estrogeny, odpowiedzialne m.in. za pogrubienie i naprawę tkanki endometrialnej;
w fazie owulacyjnej wysoki poziom estrogenów powoduje wydzielanie hormonu luteinizującego, w efekcie dojrzałe jajeczko zostaje uwolnione;
w fazie lutealnej pęknięty pęcherzyk jajnikowy staje cię ciałkiem żółtym (łac. corpus luteum), które produkuje estrogen i progesteron, przygotowując organizm kobiety na ewentualną ciążę. Na tym etapie dochodzi do dalszego zagęszczenia i pogrubienia endometrium.
Jeżeli jajeczko nie zostanie zapłodnione, poziomy estrogenu i progesteronu spadają, a endometrium zostaje wydalone z organizmu. Następnie pojawia się krwawienie menstruacyjne, po którym cały cykl miesiączkowy zaczyna się od nowa.
W okresie menopauzy poziom estrogenów drastycznie spada, ponieważ jajniki zaprzestają ich produkcji. Zanik funkcji rozrodczych następuje stopniowo. Cykle stają się coraz mniej regularne i rzadsze. Na tym etapie życia głównym źródłem estrogenów staje się zgromadzona tkanka tłuszczowa.
Objawami są wtedy m.in.:
przewlekłe zmęczenie,
zaburzenia nastroju,
zwiększone ryzyko chorób sercowo-naczyniowych oraz osteoporozy,
suchość pochwy.
Sposobem na radzenie sobie z objawami niskiego poziomu estrogenów jest m.in. hormonalna terapia zastępcza. Warto jednak wprowadzić zmiany w życiu codziennym poprze dodanie aktywności fizycznej oraz dbałość o zbilansowaną dietę.
Przeczytaj również:
Hormonalna terapia zastępcza – pomaga czy szkodzi?
Estrogeny u mężczyzn – niedoceniana część gospodarki hormonalnej
Estrogeny odgrywają istotną rolę nie tylko w organizmach kobiet, ale także mężczyzn. U panów szczególnie ważny jest estradiol, który wpływa na stan kości, serca, mózgu. Bierze także udział w funkcji reprodukcyjnej, wpływając na erekcję, dojrzewanie plemników i popęd płciowy.
O ile niski poziom estrogenów jest u mężczyzn pożądany, kiedy jest ich zbyt dużo mogą pojawić się problemy z bezpłodnością, ginekomastią, erekcją i spowolnionym wzrostem.
Wysoki estrogen jest promowany przez enzym zwany aromatazą, która przekształca androgeny w estrogeny. Aromataza jest szczególnie aktywna w tkance tłuszczowej, dlatego mężczyźni z jej wysoką zawartością mogą mieć jednocześnie niski poziom testosteronu i zwiększone stężenie estrogenów.
Jakie funkcje pełnią estrogeny poza układem rozrodczym?
Estrogeny oddziałują na mózg poprzez obecność receptorów ERα i ERβ. Stymulują różnicowanie i wykształcania komórek nerwowych oraz tworzenie połączeń synaptycznych w życiu płodowym. U osób dorosłych natomiast oddziałują na funkcje poznawcze, koordynację ruchu, stany psychiczne, odczuwanie bólu, ale też procesy zapamiętywania. Poprzez wydzielanie acetylotransferazy cholinowej estrogeny zmniejszają ryzyko wystąpienia choroby Alzheimera i spowalniają jej rozwój.
Receptory estrogenowe znajdują się także w tkance kostnej, wpływając na mineralną gęstość kości. Badania potwierdzają, że estrogeny hamują działanie parathormonu oraz osteoklastów (komórek kościogubnych). Zwiększają też produkcję kalcytoniny, co skutkuje mniejszą utratą wapnia z kości. Utrzymanie fizjologicznego stężenia estrogenów pomaga zachować właściwą gęstość kości i zmniejsza ryzyko osteoporozy.
Niedobór estrogenów jest związany z wyższym ryzykiem zachorowania na serce. Hormony estrogenowe wspierają obniżenie poziomu cholesterolu całkowitego, a także działają kardioprotekcyjnie, wpływając na ściany naczyń krwionośnych, płytki krwi i koagulację oraz łagodzenie stanów zapalnych.
Poziom estrogenów ma również związek dla prawidłowego metabolizmy glukozy. Te hormony zwiększają wrażliwość insulinową i usprawniają absorpcję glukozy, pośrednio chroniąc przed insulinoopornością i cukrzycą.
Przeczytaj również:
Niedobór estrogenów – przyczyny, objawy, leczenie niskiego poziomu estrogenów
Kiedy warto badać estrogeny?
Badanie poziomu estrogenów zleca się w przypadku podejrzenia takich chorób, jak zespół policystycznych jajników (PCOS) lub zespół Turnera i związany z nim nieprawidłowy rozwój lub brak jajników. Również nadczynność tarczycy lub jej niedoczynność może powodować zaburzenia hormonalne. Za niski poziom estrogenów może odpowiadać też nadmierny wysiłek fizyczny, niewydolność przysadki mózgowej lub wygłodzenie organizmu wskutek anoreksji.
To także objaw przedwczesnego wygasania czynności jajników. Taki stan jest rzadką sytuacją towarzyszącą niektórym chorobom genetycznym.
Jak interpretować wyniki badań estrogenów?
Aby można mówić o niedoborze estrogenów lub ich nadmiarze, konieczne jest potwierdzenie zaburzenia na drodze badań klinicznych. W tym celu oznacza się stężenie estrogenów we krwi. Trzeba pamiętać, że zakres referencyjny dla hormonów płciowych może wyglądać nieco inaczej w zależności od laboratorium, dlatego w pierwszej kolejności trzeba sprawdzić rekomendacje dla wyniku badań (widełki od-do).
W przypadku kobiet poziom estrogenów zależy przede wszystkim od etapu cyklu miesiączkowego i może wynosić od 20 do 100 pg/ml w fazie menstruacyjnej do nawet 300 pg/ml lub więcej w szczycie owulacji.
W czasie ciąży poziom hormonów płciowych drastycznie wzrasta. W zależności od norm laboratoryjnych może przekroczyć stan sprzed ciąży nawet kilkusetkrotnie! U kobiet w wieku postmenopauzalnym następuje znaczący spadek tych hormonów płciowych. W tym okresie za normalny uważa się poziom estrogenów między 10 a 30 pg/ml.
W przypadku mężczyzn estrogeny z reguły utrzymują się na poziomie od 10 do 40 pg/ml (z możliwą zwyżką do 50 pg/ml). Co ciekawe, w okresie pomenopauzalnym oraz u mężczyzn kluczową rolę odgrywa estron, a nie estradiol.
Przeczytaj również:
Nadmiar estrogenów – przyczyny, badania, objawy, leczenie
Objawy niedoboru i nadmiaru estrogenów
Niedobór estrogenów może objawiać się nieco inaczej u mężczyzn i u kobiet. Niski poziom żeńskich hormonów płciowych w pierwszej grupie może powodować m.in.:
obniżone libido,
problemy z erekcją,
wahania nastroju,
zmęczenie,
bóle mięśni i stawów,
osłabienie mięśni,
brak energii,
niską jakość nasienia.
U kobiet częściej obserwuje się przede wszystkim:
zaburzenia miesiączkowania (np. nieregularne krwawienia lub ich zanik),
zaburzenia płodności,
zmniejszone wydzielanie śluzu pochwowego,
zaburzenia dojrzewania płciowego,
obniżoną gęstość kości (większa podatność na złamania),
problemy z sercem lub krążeniem pomimo zdrowej, zbilansowanej diety,
zanik drugo- i trzeciorzędowych cech płciowych.
Nadmiar estrogenów może objawiać się w sposób podobny do niedoboru hormonów płciowych. Długotrwale zwiększony poziom estrogenów może stać się przyczyną nadciśnienia, zakrzepicy lub nowotworów (jak rak piersi lub jajników). W takich sytuacjach należy dążyć do obniżenia poziomu estrogenów m.in. przez redukcję stresu, utrzymanie prawidłowej masy ciała, a w ostateczności – podawanie syntetycznej gonadoliberyny, która zwiększa wydzielanie LH i pośrednio obniża estrogeny. Zarówno nadmiar, jak i niedobór estrogenów powinien skłonić do kontaktu z endokrynologiem.
