Co to jest anemia?
Niedokrwistość (anemia) to choroba, w której następuje zmniejszenie stężenia hemoglobiny i czerwonych krwinek w odniesieniu do norm przyjętych dla określonego wieku rozwojowego.
Anemia, zwłaszcza ta wynikająca z niedoboru żelaza, jest schorzeniem powszechnie diagnozowanym u dzieci. Ogólna częstotliwość jego występowania szacowana jest na od 40% do nawet 60%, przy czym najczęściej chorują dzieci poniżej 5. roku życia oraz te z rodzin o niskim statusie społeczno-ekonomicznym.
Czytaj również: Niska hemoglobina – przyczyny
Anemia u dziecka – przyczyny
W zależności od przyczyn, niedokrwistości można podzielić na następujące grupy:
- Niedokrwistości spowodowane nieprawidłowym wytwarzaniem erytrocytów i/lub hemoglobiny
W tej grupie znajdują się niedokrwistości niedoborowe (głównie anemia z niedoboru żelaza), niedokrwistości powstałe w wyniku hipoplazji bądź aplazji szpiku kostnego (nieprawidłowości w zakresie funkcji szpiku) oraz niedokrwistości w przebiegu zakażeń, chorób tkanki łącznej, wątroby, nerek oraz nowotworów.
- Niedokrwistości hemolityczne
Wyróżniamy tutaj zaburzenia wrodzone oraz nabyte.
- Niedokrwistości w wyniku utraty krwi
Tego typu niedokrwistość może mieć charakter ostry (na skutek urazu, wypadku) bądź przewlekły (związany z utajonym krwawieniem).
Spośród wszystkich wymienionych zdecydowanie najczęstszą przyczyną anemii u dzieci jest niedobór żelaza w diecie. To dobra informacja, ponieważ schorzenie to łatwo można leczyć i w dość prosty sposób można mu zapobiegać.
Czytaj również: Niedokrwistość u dzieci
Przyczyny anemii z niedoboru żelaza
Niedobór żelaza nierzadko diagnozuje się już u noworodków, zwłaszcza tych przedwcześnie urodzonych bądź pochodzących z ciąż mnogich. Wynika to z faktu, że magazynowanie żelaza w organizmie płodu odbywa się w ostatnich tygodniach ciąży. Noworodki, które rodzą się przed terminem, nie mają zatem odpowiednich „zapasów”. Ze zrozumiałych względów na anemię narażone są również dzieci, których matki cierpiały na niedokrwistość w okresie ciąży.
Za pojawienie się niedoborów żelaza w organizmie dziecka bardzo często odpowiada połączenie okresu intensywnego wzrastania z niewłaściwą dietą. Dotyczy to np. dzieci od 6. miesiąca życia, karmionych tylko mlekiem matki. Choć z pokarmu kobiecego wchłania się aż 49% żelaza, to ogólnie w mleku jest go za mało, by pokryć całe zapotrzebowanie organizmu dziecka.
Zdaniem wielu specjalistów najczęstszą przyczyną anemii u dzieci jest zbyt wczesne podawanie im mleka krowiego. Z takiego mleka wchłania się jedynie 10% żelaza, nie należy więc podawać go dzieciom, które nie ukończyły jeszcze 1. roku życia.
To też może Cię zainteresować: Anemia sierpowata – przyczyny, objawy, leczenie
Za pojawienie się anemii z niedoboru żelaza u starszych, kilkuletnich już dzieci, najczęściej odpowiada dieta uboga w mięso, żółtka jaj, podroby oraz warzywa i owoce.
W tym miejscu warto wspomnieć o fizjologicznym niedoborze krwinek czerwonych, do którego dochodzi między 3. a 6. miesiącem życia dziecka. To właśnie w tym okresie wyczerpują się zapasy żelaza zgromadzone w czasie życia płodowego. Jeśli jednak dieta dziecka zostanie rozszerzona z uwzględnieniem produktów bogatych w żelazo, sytuacja „naprawi” się sama.
Oczywiście istnieją również inne przyczyny powstawania niedoborów żelaza w organizmie dziecka. To między innymi przewlekłe choroby (wrzodziejące zapalenie jelita, celiakia), a także zespół złego wchłaniania żelaza z przewodu pokarmowego.
Czytaj również: Anemia u niemowląt
Skutki anemii u dzieci
Powszechna świadomość na temat możliwych skutków nieleczonej, przewlekłej niedokrwistości u dzieci jest niestety wciąż zbyt mała. Niewielu rodziców wie na przykład, że niedobory żelaza mogą przyczyniać się do powstania zaburzeń w rozwoju poznawczym, motorycznym, społeczno-emocjonalnym, a także neurofizjologicznym. Chore dzieci stają się blade i słabe, szybko się męczą, pogarsza się ich pamięć, z trudem się uczą, stają się drażliwe i ciągle zmęczone, ponadto zwiększa się u nich częstotliwość zapadania na infekcje bateryjne i wirusowe. Istnieją nawet przypuszczenia (wstępnie potwierdzone badaniami), że niedokrwistość z niedoboru żelaza może mieć negatywny wpływ na rozwój mowy dziecka.
Co bardzo istotne, niedokrwistość u dzieci – zwłaszcza w początkowym okresie życia – może powodować nieodwracalne zmiany w ośrodkowym układzie nerwowym.
Podsumowując: nieleczona anemia to nie tylko utrzymująca się „bladość skóry” czy trochę mniej sił na co dzień. To choroba, która może w dużym stopniu wpłynąć na rozwój dziecka, a czasami nawet doprowadzić do nieodwracalnych, niekorzystnych zmian.
Anemia u dzieci – objawy
Objawy anemii u dzieci to:
- bladość skóry (zwłaszcza bladość śluzówki jamy ustnej oraz spojówek);
- brak łaknienia;
- zahamowanie przyrostu masy ciała i wzrostu;
- szmer skurczowy nad sercem;
- łamliwość paznokci i włosów;
- nadżerki w kącikach ust;
- łatwe męczenie się dziecka;
- drażliwość;
- apatia;
- senność.
Oczywiście objawy anemii nie muszą występować „w komplecie”. Zdarza się, że dziecko jest jedynie nieco blade i zmęczone – jeśli stan ten utrzymuje się od dłuższego czasu, należy przeprowadzić odpowiednie badania.
Anemia z niedoboru żelaza – rozpoznanie
Rozpoznanie anemii u dziecka jest możliwe dzięki morfologii, czyli oznaczeniu parametrów krwi. O niedokrwistości świadczyć będzie obniżony hematokryt (procentowa zawartość krwinek czerwonych) oraz obniżony poziom hemoglobiny. Normy hemoglobiny różnią się w zależności od wieku dziecka. U niemowląt w wieku do 6. miesiąca życia wynoszą one około 9-10 g/dl. W wieku od 6 miesięcy do 2 lat najniższa dopuszczalna wartość to 11 g/dl, później natomiast jest to 11,5 g/dl.
Poza morfologią u dziecka przeprowadza się również badanie określające poziom żelaza w surowicy oraz poziom ferrytyny (białka, które gromadzi żelazo).
Leczenie anemii
Niedobory żelaza u dzieci leczy się poprzez podawanie preparatów żelaza. Niemowlęta otrzymują leki w formie płynnej, starsze dzieci mogą połykać tabletki. Dawka wynosi od 4,5-6,0 mg Fe/kg mc/dobę i nie powinna przekraczać 100 mg u niemowląt i 200 mg u dzieci starszych. Aby żelazo łatwiej ulegało metabolizmowi, wraz z nim należy podawać dziecku witaminę C oraz B6.
W niektórych przypadkach, np. gdy tradycyjne leczenie anemii powoduje wystąpienie licznych skutków ubocznych (bóle brzucha, wymioty, biegunki), preparaty z żelazem podaje się domięśniowo lub dożylnie. Ostateczną decyzję w tej sprawie oczywiście podejmuje lekarz pediatra.
Należy pamiętać, że skutkiem ubocznym leczenia anemii u dzieci jest zmiana koloru stolca na czarny. To zupełnie niegroźna, tymczasowa przypadłość, którą nie należy się martwić.
Rola diety w leczeniu i zapobieganiu anemii u dzieci
Przyswajalność żelaza zależy od wielu czynników, między innymi od jego rodzaju. Wchłanianie żelaza hemowego wynosi średnio 20%, natomiast niehemowego – około 5%.
Źródłem żelaza hemowego są:
- żółtka jaj;
- wątroba;
- kaszanka;
- czernina;
- czarny salceson;
- mięso ryby.
Źródłem żelaza niehemowego są natomiast:
- jajka;
- pełen ziarna zbóż, makarony pełnoziarniste;
- razowe pieczywo;
- fasola;
- brokuły;
- groch;
- szpinak;
- orzechy;
- suszone brzoskwinie;
- owsianka.
Warto pamiętać również o tym, że niektóre produkty spożywcze zmniejszają wchłanianie żelaza. W czasie leczenia niedokrwistości warto unikać produktów bogatych w szczawiany (kawa, czarna herbata, czekolada, truskawki, buraki, soja), zawierających sporo polifenoli (np. kukurydza, pszenica, owies, ziemniaki, czerwona kapusta, papryka), ponadto z diety dziecka należy usunąć pokarmy bogate w fityniany (np. jęczmień, żyto, proso). Z żelazem nie „współgrają” także produkty zawierające spore ilości wapnia.
Czytaj również: Dieta bogata w żelazo – produkty, zasady, co jeść w anemii?
Preparaty żelaza w profilaktyce anemii u dzieci
Wielu rodziców zadaje sobie pytanie, czy sama dieta wystarczy, żeby uchronić dziecko przed niedokrwistością. A może w celu jej zapobiegnięcia warto wprowadzić profilaktyczną suplementację?
W świetle obecnej wiedzy medycznej takie postępowanie nie jest wskazane. W przypadku, gdy dziecko właściwie się odżywia, prawidłowo rozwija, ma dużo sił na co dzień, jest energiczne i radosne – suplementacja absolutnie nie jest wskazana. Należy pamiętać, że nadmiar żelaza, podobnie jak jego niedobór, również nie służy zdrowiu.
Badania kontrolne pod kątem anemii u dziecka – jak często je przeprowadzać?
Nie istnieją żadne sztywne medyczne wytyczne dotyczące częstotliwości wykonywania kontrolnej morfologii krwi. Niektórzy lekarze zalecają przeprowadzanie takiego badania raz w roku, inni co 2-3 lata. Zasadniczo jednak morfologię przeprowadza się wtedy, kiedy u dziecka występują objawy choroby (nie tylko anemii, ale też wielu innych schorzeń).
