Co to jest pląsawica Huntingtona?
Pląsawica Huntingtona to rzadka, postępująca choroba zwyrodnieniowa ośrodkowego układu nerwowego. Jest to postępująca choroba neurodegeneracyjna, uwarunkowana genetycznie, dziedziczona. Jej nazwa pochodzi od nazwiska lekarza, Georga Huntingtona, który jako pierwszy opisał ją w 1872 roku.
Pląsawica to określenie ruchów mimowolnych o charakterze określanym jako płynne. Nasilenie ruchów pląsawiczych może być różne, od dyskretnych do uniemożliwiających normalne funkcjonowanie.
Choroba prowadzi do stopniowego obumierania komórek nerwowych w określonych obszarach mózgu, dlatego z czasem wpływa na sprawność ruchową, funkcje poznawcze, zachowanie i zdrowie psychiczne. Ma charakter postępujący, co oznacza, że stopniowo ogranicza samodzielność chorego i utrudnia wykonywanie codziennych czynności.
Jakie są przyczyny choroby Huntingtona?
Przyczyny choroby Huntingtona są związane z mutacją genetyczną w genie HTT, zlokalizowanym na chromosomie 4. Zmiana polega na nadmiernym powieleniu fragmentu DNA złożonego z trzech nukleotydów: cytozyny, adeniny i guaniny, określanych skrótem CAG. W rezultacie organizm wytwarza nieprawidłowo wydłużoną huntingtynę. Jej toksyczne fragmenty gromadzą się w komórkach nerwowych, zaburzając ich pracę i prowadząc do stopniowego obumierania neuronów, zwłaszcza w obszarach mózgu odpowiedzialnych za kontrolę ruchów, myślenie i emocje
Czy choroba może ominąć pokolenie?
Choroba Huntingtona dziedziczy się w sposób autosomalny dominujący. Oznacza to, że osoba mająca chorobotwórczą zmianę w jednej kopii genu HTT, może przekazać ją dziecku, a ryzyko dla każdej ciąży wynosi 50%. Mutacja nie „przeskakuje” pokoleń: jeśli potomek jej nie odziedziczy, nie zachoruje i nie przekaże jej dalej. Czasem jednak może powstać takie wrażenie, ponieważ choroba ujawnia się dopiero po wielu latach, wcześniejsze objawy bywają niezauważone albo nosiciel umiera przed ich wystąpieniem. Przy 36–39 powtórzeniach CAG penetracja jest niepełna, dlatego u części osób objawy mogą nigdy się nie pojawić, mimo obecności zmiany genetycznej.
Przeczytaj również:
Dyskineza – jakie są przyczyny i objawy, jak leczyć?
Czy mutacja może wystąpić bez wcześniejszych przypadków w rodzinie?
Choć choroba Huntingtona zwykle występuje rodzinnie, jej rozpoznanie u osoby bez znanych chorych krewnych jest możliwe. Nowa mutacja powstająca całkowicie od podstaw zdarza się bardzo rzadko. Częściej przyczyną jest wydłużenie niestabilnego odcinka CAG w genie HTT podczas tworzenia komórek rozrodczych. Rodzic może mieć pośrednią liczbę powtórzeń, która nie wywołuje u niego choroby, lecz u dziecka rozszerza się do zakresu chorobotwórczego. Zjawisko to częściej dotyczy przekazania genu przez ojca.
Jakie są objawy pląsawicy?
U ponad 2/3 pacjentów choroba Huntingtona rozpoczyna się od objawów neurologicznych, u pozostałych w początkowym okresie dominują zaburzenia psychiczne. Przy typowym przebiegu choroba zaczyna się od
delikatnych zaburzeń koordynacji ruchowej,
drobnych ruchów mimowolnych,
zaburzeń nastroju, takich jak depresja, drażliwość i labilność emocjonalna
zaburzeń poznawczych, takich jak trudności w planowaniu czynności złożonych.
Faza wczesna choroby
W większości przypadków początek choroby jest niezauważalny, bez objawów neurologicznych bądź związany z niewielkimi zaburzeniami natury psychicznej. Pojawiają się delikatne zaburzenia koordynacji ruchowej, problemy z pamięcią, szybkie ruchy rąk, drażliwość, lękliwość oraz depresja. Zdarzają się sytuacje, iż u chorego pojawiają się bardzo subtelne zaburzenia poznawcze.
Faza średnia choroby
W kolejnej fazie choroby wraz z narastaniem ruchów mimowolnych pojawiają się istotne trudności w wykonywaniu czynności planowanych. Na tym etapie obserwuje się również zaburzenia zachowania, w tym zachowanie agresywne, nierzadkie są również epizody psychotyczne. Chory ma urojenia np. o romansach i zdradach swojej partnerki/partnera, jest chorobliwie zazdrosny, wmawia innym wrogość w stosunku do jego osoby. Pojawiają się grymasy twarzy, wykręcanie całego ciała oraz ruchy pląsawicze. Zaburzenia funkcji poznawczych prowadzą do coraz bardziej widocznego otępienia. Chory zaczyna mieć problemy z połykaniem w związku z tym pojawia się konieczność karmienia przez zgłębnik.
Przeczytaj również:
Drżenie samoistne – przyczyny, badania, leczenie
Faza zaawansowana choroby
W zaawansowanym stopniu choroby pacjent staje się całkowicie zależny od opiekuna. Pojawia się nietrzymanie moczu i stolca oraz narastają objawy otępienia. Osoba chora przestaje interesować się swoim wyglądem fizycznym, narastają zaburzenia motoryczne i poznawcze. Średni czas od pierwszych uchwytnych klinicznie objawów do śmierci to 15-18 lat. Przebieg choroby jest zmienny i trudny do przewidzenia.
Zaburzenia w chorobie Huntingtona
Zaburzenia ruchowe
W chorobie Huntingtona obserwuje się zarówno ruchy mimowolne jak i zaburzenia ruchów dowolnych. Ruchy mimowolne są obecne u ok. 90% chorych, zwykle nasilają się w ciągu pierwszych 10 lat choroby. Są one obecne w czasie czuwania, rzadko obecne są w czasie snu, ale stres bardzo często zwiększa ich nasilenie. Zaburzenia ruchów dowolnych są równie częste. W toku choroby obserwuje się niezgrabność ruchów, zaburzenia chodu. Podobnie częstym objawem jest dyzartia. Dysfagia jest rzadsza i występuje w późniejszych stadiach choroby. Bardzo ważna jest rehabilitacja ruchowa, która pozwala zachować sprawność i normalnie funkcjonować.
Zaburzenia funkcji poznawczych
Otępienie występuje niemal u wszystkich chorych. Subtelne zaburzenia poznawcze mogą w niektórych przypadkach wyprzedzić inne objawy choroby. W czesnymi obawami mogą być zaburzenia funkcji wykonawczych (planowanie, organizowanie kolejnych zajęć i czynności), uwagi i pamięci. Pojawiają się również zaburzenia funkcji językowych, wzrokowo-przestrzenne, ale one występują w późniejszych okresach choroby. Często pojawiają się problemy z pisaniem, mówieniem, a nawet prowadzeniem samochodu. W przypadku większości chorych występuje także otępienie.
Zaburzenia psychiczne
Zaburzenia psychiczne u chorych z choroba Huntingtona są bardzo częste. Zmiany dotyczące osobowości obserwuje się już na samym początku choroby. Początkowo mogą mieć one bardzo łagodny charakter ale w ostatniej fazie częste są zachowania agresywne, wybuchowość, nadwrażliwość, drażliwość i apatia. Bardzo często towarzyszą im nadużywanie alkoholu, zaburzenia snu, zaburzenia seksualne, problemy z przyjmowaniem pokarmów lub odwrotnie, niekontrolowany wzrost apetytu.
W jakim wieku zaczyna się choroba Huntingtona?
Choroba Huntingtona najczęściej ujawnia się między 30. a 50. rokiem życia, choć moment wystąpienia choroby jest bardzo zróżnicowany. U części osób pierwsze dolegliwości rozwijają się dopiero po 60. roku życia. Późna postać choroby obejmuje około 25 proc. chorych. Rozwój objawów choroby jest wtedy zwykle wolniejszy, zarówno w zakresie objawów neurologicznych jak i zaburzeń funkcji poznawczych.
Znacznie rzadziej rozpoczynają się przed 20. rokiem życia – jest to młodzieńcza postać choroby, nazywana również wariantem Westphala. Zwykle ma szybszy przebieg i może dawać inny obraz kliniczny niż postać dorosłych. Na wcześniejszy początek wpływa zazwyczaj większa liczba powtórzeń CAG w genie HTT, jednak sam wynik badania genetycznego nie pozwala precyzyjnie określić, kiedy u konkretnej osoby pojawią się objawy choroby.
Przeczytaj również:
Drżenie ciała – jakie mogą być przyczyny drżenia mięśni całego ciała?
Jak rozpoznaje się chorobę Huntingtona?
Wczesne rozpoznanie choroby Huntingtona wymaga konsultacji neurologicznej i zestawienia objawów klinicznych z historią pacjenta. Lekarz zbiera wywiad dotyczący zmian w codziennym funkcjonowaniu oraz zachorowań w rodzinie, ale brak obciążenia rodzinnego nie wyklucza diagnozy. Następnie przeprowadza badanie neurologiczne, oceniając m.in. kontrolę ruchów, chód, koordynację, napięcie mięśni i mowę. Ważna jest również ocena funkcji poznawczych, zachowania oraz zdrowia psychicznego, niekiedy z udziałem psychiatry lub neuropsychologa.
Jakie badania wykonuje się przy podejrzeniu choroby?
Podstawą potwierdzenia choroby są badania genetyczne z próbki krwi, które określają liczbę powtórzeń CAG w genie HTT. Wynik pozwala wykryć zmianę związaną z pląsawicą Huntingtona, lecz jego znaczenie powinien wyjaśnić specjalista genetyki klinicznej. Rezonans magnetyczny mózgu może wykazać zanik jądra ogoniastego i skorupy oraz poszerzenie komór bocznych, jednak we wczesnym okresie obraz bywa prawidłowy, dlatego MRI nie zastępuje badania DNA. Zależnie od objawów lekarz może zlecić też tomografię komputerową, badania laboratoryjne lub ocenę neuropsychologiczną, głównie w celu wykluczenia innych przyczyn zaburzeń ruchowych i poznawczych.
Jakie są leki na pląsawicę Huntingtona?
Leki stosowane w leczeniu choroby Huntingtona dobiera się do dominujących dolegliwości – nie istnieje obecnie leczenia przyczynowe. Ruchy pląsawicze można ograniczać inhibitorami VMAT2, przede wszystkim tetrabenazyną. W niektórych krajach dostępne są również deutetrabenazyna i walbenazyna. Gdy zaburzeniom ruchowym towarzyszą objawy psychotyczne, pobudzenie lub agresja, lekarz może rozważyć leki przeciwpsychotyczne, np. olanzapinę albo rysperydon. Leki przeciwdepresyjne, zwłaszcza z grupy SSRI, wykorzystuje się przy depresji, lęku i drażliwości, a stabilizatory nastroju w wybranych zaburzeniach zachowania.
Jakie nowe terapie są obecnie badane?
Najważniejszym kierunkiem badań jest obniżanie poziomu huntingtyny, czyli białka powstającego na podstawie genu HTT. W badaniach klinicznych ocenia się oligonukleotyd antysensowny tominersen, doustne modulatory składania RNA, takie jak votoplam i SKY-0515, oraz terapie genowe dostarczane do mózgu za pomocą wektorów wirusowych, m.in. AMT-130 i SPK-10001. Ich celem jest ograniczenie wytwarzania wadliwej huntingtyny i spowolnienie uszkadzania neuronów. Badane są też metody wpływające na stan zapalny, naprawę komórek i działanie połączeń nerwowych.
Przeczytaj również:
Udar mózgu – skutki, powikłania, rokowanie, konsekwencje
Czy choroba Huntingtona jest wyleczalna?
Obecnie choroba Huntingtona nie jest wyleczalna – dostępne postępowanie nie usuwa mutacji ani nie potrafi zatrzymać lub odwrócić uszkodzeń układu nerwowego. Można jednak łagodzić dolegliwości, podtrzymywać samodzielność i poprawiać jakość życia. Podstawą opieki jest współpraca neurologa, psychiatry, fizjoterapeuty, logopedy, dietetyka i psychologa. Rehabilitacja pomaga zachować sprawność i ograniczać ryzyko upadków, terapia zajęciowa ułatwia codzienne czynności, a wsparcie logopedyczne obejmuje zaburzenia mowy i połykania. Ważne są również wsparcie psychologiczne, dostosowanie żywienia i utrzymanie prawidłowej masy ciała. Plan opieki zmienia się wraz z postępem choroby.
Ile się żyje z pląsawicą Huntingtona?
Od pojawienia się pierwszych objawów choroby Huntingtona pacjenci żyją przeciętnie około 15–20 lat, choć możliwy jest zarówno krótszy, jak i ponad 25-letni przebieg choroby. Rokowanie zależy m.in. od postaci schorzenia, tempa narastania zaburzeń, wieku zachorowania, ogólnego stanu zdrowia oraz jakości opieki. W późnych stadiach choroby szczególne zagrożenie stanowią trudności w połykaniu, niedożywienie, upadki i zakażenia. Najczęstszą przyczyną zgonu jest zachłystowe zapalenie płuc, rozwijające się po przedostaniu pokarmu lub płynu do dróg oddechowych.
Czy można zapobiec przekazaniu choroby dziecku?
Ryzyko odziedziczenia mutacji można ograniczyć dzięki zapłodnieniu pozaustrojowemu połączonemu z badaniem genetycznym zarodków przed transferem (PGT-M). Do macicy przenosi się zarodki, u których nie wykryto chorobotwórczej zmiany w genie HTT. Procedura nie gwarantuje jednak ciąży, wymaga wcześniejszego ustalenia rodzinnego wariantu i może podlegać ograniczeniom prawnym.
Innymi możliwościami są wykorzystanie komórki jajowej lub nasienia dawcy bez mutacji oraz adopcja. Badanie prenatalne z biopsji kosmówki albo płynu owodniowego może ustalić, czy płód odziedziczył zmianę, ale nie zapobiega jej przekazaniu. Pierwszym krokiem powinno być poradnictwo genetyczne.
współpraca: lek. Magdalena Kacperska
