Wilczomlecz – co to za roślina i gdzie występuje?
Wilczomlecz (bardziej właściwa byłaby w tym przypadku liczba mnoga – „wilczomlecze”) to rodzaj roślin z rodziny wilczomleczowatych, który liczy sobie około 2000 gatunków. Wbrew nazwie do rodziny wilczomleczowatych zalicza się również takie rośliny, jak:
maniok jadalny – którego bulwy stanowią podstawę diety w wielu krajach tropikalnych i z których wytwarza się tapiokę;
kauczukowiec brazylijski – najpopularniejsza plantacyjna roślina kauczukodajna;
rącznik pospolity – z którego nasion pozyskuje się olej rycynowy.
Wilczomlecz spotkać można na całym świecie, przy czym w Polsce występuje około 20 gatunków. Część z nich stanowią gatunki uprawne, natomiast znaczną część stanowią tzw. antropofity zadomowione, czyli rośliny pierwotnie niewystępujące na terenie Polski, jednak które – sprowadzone przez człowieka – doskonale radzą sobie w naszym środowisku. Wilczomlecz uważany jest za chwast i choć nie zarasta upraw, to potrafi wpłynąć na różnorodność biologiczną, zagłuszając inne rośliny na łąkach oraz pastwiskach. W zależności od odmiany wilczomlecz jest rośliną jedno- lub dwuletnią oraz wieloletnią.
Przeczytaj również:
Passiflora (męczennica) – co to jest, właściwości, zastosowanie
Rodzaje wilczomleczy – jak wygląda wilczomlecz?
Określenie „wilczomlecz” jest mocno nieprecyzyjne, nie odnosi się bowiem do konkretnej i łatwo rozpoznawalnej rośliny (jak mniszek, nawłoć czy lipa), ale określa zbiorczo jeden z najbardziej zróżnicowanych rodzajów w obrębie całej nadklasy roślin okrytonasiennych, czyli ogromnej grupy roślin charakteryzujących się schowanymi (ukrytymi, okrytymi) nasionami wewnątrz owoców.
Wilczomlecz – w zależności od gatunku – oznaczać może chwast (spotykany jest na terenie całej Polski), roślinę doniczkową oraz ogrodową. To nie tylko piękne gatunki ozdobne w różnych barwach, ale również sukulenty (kaktusy), pnącza i rośliny płożące, krzewinki (pędy drewnieją od dołu), sporych rozmiarów krzewy, a nawet niewielkie drzewa. Różnice są tak znaczne, że w wielu przypadkach można odnieść wrażenie, że rosnące obok siebie wilczomlecze to zupełnie inne gatunki roślin.
Wilczomlecz spotkać można nie tylko w ogrodach (wiele gatunków poradzi sobie nawet na naprawdę suchych obszarach, choć nie wszystkie tolerują „pełne” słońce), ale również na łąkach, miedzach, nieużytkach i pastwiskach, w okolicach torowisk, w rowach, na brzegach rzek oraz zbiorników wodnych.
W naturze (stanie dzikim) traktowany jest jako chwast, choć nie zarasta upraw, ale łąki i pastwiska, zagłuszając inne rośliny. Aby nie pozwolić mu na zdominowanie bioróżnorodności, wystarczy systematycznie wykaszać łąkę (najlepiej razem z przyległymi nieużytkami), miedze lub rowy, na których występuje.
Wilczomlecz w ogrodzie – najpopularniejsze odmiany
Wilczomlecz może być z powodzeniem uprawiany w przydomowym ogrodzie. Posiada niewielkie wymagania glebowe, jest łatwy w uprawie i charakteryzuje go duża zmienność gatunkowa. Poradzi sobie praktycznie w każdych warunkach, choć niektóre z odmian wymagają osłony zimą, a u innych nadmierne podlewanie zwiększa ryzyko gnicia korzeni. Przyciągają wzrok kolorami żółci, czerwieni, pomarańczy i zieleni, co sprawia, że stanowią barwną ozdobę każdego ogrodu.
Szczególną popularnością cieszą się w tym przypadku:
wilczomlecz sosnka – dorastająca do 40 centymetrów bylina o żółtych kwiatach (popularna jest barwna odmiana fens ruby o czerwonawym zabarwieniu młodych pędów), która preferuje słoneczne stanowiska i toleruje nawet słabszą, mniej żyzną glebę. Powszechnie występuje również na przydrożnych skarpach, brzegach torowisk czy miedzach;
wilczomlecz ogrodowy – o zebranych w wierzchołki zielonożółtych kwiatach, które rozkwitają od czerwca do września. Pomimo nazwy – „ogrodowy” – jest rośliną silnie trującą;
wilczomlecz groszkowy – może być uprawiany jako roślina jedno- lub dwuletnia. Istnieją doniesienia sugerujące, że wytwarzane przez jego korzenie substancje działają odstraszająco m.in. na krety, myszy i turkucia podjadka;
wilczomlecz trójżebrowy – choć popularny w ogrodach – wyróżniają go rozgałęzione pędy z drobniutkimi listkami na szczycie – sprawdzi się również w warunkach domowych oraz jako roślina doniczkowa na balkonie. Posadzony w ogrodzie osiąga nawet do 3 metrów (w donicach dorasta do 2 metrów) wysokości, jednak jest wrażliwy na mróz;
wilczomlecz okazały – wyróżniają go mięsiste, rozgałęzione łodygi pokryte drobnymi kolcami. W sprzedaży dostępne są również odmiany o niewielkich rozmiarach, oznaczane jako Euphorbia milii „mini”;
wilczomlecz mirtowaty – płożący się, niski sukulent, którego drobne liście tworzą gęste, niebieskawo-zielone kobierce.
Przeczytaj również:
Estragon – właściwości, zastosowanie, zamiennik, do jakich potraw dodawać estragon?
Wilczomlecz doniczkowy i na skalniak – uprawa w domu i ogrodzie
Wilczomlecz doskonale sprawdzi się również jako ozdoba wnętrza domu, bez problemu poradzi sobie w doniczce nie tylko na stole czy parapecie, ale (szczególnie w pełni lata) także na balkonie czy tarasie. W takim przypadku zastosowanie znajdą:
wilczomlecz nadobny (powszechnie zwany „poinsecją”) – prawdopodobnie najbardziej znany wilczomlecz, choć większość osób kojarzy go pod nazwą „gwiazda betlejemska”. Charakteryzują go ciemnozielone liście oraz charakterystycznie wybarwione liście przykwiatowe, często uważane za kwiaty, choć te w rzeczywistości są niewielkie, o barwie zielonkawej lub żółtej i tworzą specyficzne skupienia, zebrane w dość niepozorny kwiatostan. Wymaga jasnego stanowiska, choć nie lubi bezpośredniego słońca. Jest wrażliwy na chłód oraz nadmierne podlewanie;
wilczomlecz białounerwiony – łatwy w uprawie sukulent, którego nazwa pochodzi od charakterystycznie ubarwionej łodygi;
wilczomlecz opasły – jest bardzo powoli rosnącym sukulentem z wyglądu przypominającym piłkę. Nie ma wysokich wymagań, wystarczy mu bardzo oszczędne podlewanie oraz odżywka dla kaktusów.
Niektóre wilczomlecze to również (obok m.in. rojników) prawdziwa ozdoba ogrodowych skalników. Bez problemu na takim podłożu poradzą sobie np. wilczomlecz obrzeżowy o drobniutkich zielonożółtych kwiatach czy wilczomlecz złocisty, którego lancetowate liście (zebrane w kuliste, zwarte kępy) przybierają na jesień czerwonawy odcień.
Nie należy przy tym zapominać, że wilczomlecz jest rośliną silnie ekspansywną. Aby „zabezpieczyć” działkę, należy regularnie przycinać pędy oraz korzenie i kłącza, a także usuwać przekwitnięte kwiatostany.
Wilczomlecz – właściwości i zastosowanie w medycynie ludowej
Wilczomlecz jest źródłem wykorzystywanego w medycynie tradycyjnej świeżego mlecznego soku (przypominającego sok wytrącający się po przełamaniu łodygi mniszka), zawierającego w składzie m.in.: flawonoidy (w tym kwercytynę), saponiny, kwasy eufobiowy i elagowy, żywicę, kauczuk i związki cyjanogenne.
Wilczomlecz znalazł zastosowanie (wyłącznie zewnętrzne!) w przypadkach odpornych na leczenie innymi metodami brodawek oraz odcisków i modzeli. Zmianę skórną należy smarować sokiem kilka razy dziennie. Działanie ma wyłącznie świeży sok (suszone ziele nie wykazuje takich właściwości), dlatego każdorazowo należy wykorzystywać świeżo zerwaną roślinę, przy czym na jednorazowe posmarowanie kilku brodawek wystarczy zerwać jeden listek.
Ponadto wilczomlecz był stosowany jako środek silnie (w zależności od gatunku nawet drastycznie) przeczyszczający, łagodzący egzemy skórne oraz rozjaśniający piegi (w obu przypadkach stosowano maść na smalcu z dodatkiem mlecznego soku), pomocniczy w gruźlicy oraz ciężkich i przewlekłych chorobach układu oddechowego, a także jako środek moczopędny i bakteriobójczy.
Przeczytaj również:
Krwawnik – na co pomaga, przeciwwskazania
Czy wilczomlecz jest trujący? Objawy zatrucia i środki ostrożności
Wilczomlecz jest rośliną silnie trującą, dlatego w kontakcie z nią należy zachować szczególną ostrożność. Dotyczy to wszystkich gatunków (toksyczne są zarówno dojrzałe, jak i młode rośliny), choć ze względu na zmienność składu, stopień nasilenia objawów może być różny.
Wilczomlecz zawiera mleczny sok (ten sam, który znajduje zastosowanie w medycynie ludowej), który posiada działanie toksyczne oraz silnie drażniące. Sam kontakt z sokiem (np. prace ogrodowe bez rękawic) może skutkować podrażnieniem skóry.
Podczas pielęgnacji czy też stosowania na skórę nie wolno dotykać ust dłońmi pobrudzonymi sokiem z wilczomleczu. Od razu po kontakcie pojawia się uczucie silnego, bolesnego pieczenia. W żadnym wypadku nie wolno też wykonywać jakichkolwiek prób smakowych – dotykać soku językiem czy przyjmować do ust. Skutkuje to bowiem silnym bólem i pieczeniem w jamie ustnej, a w przypadku połknięcia – również w przełyku oraz żołądku. Wbrew licznym opiniom, picie wody czy innych płynów nie przynosi ulgi i nie pomaga w zwalczeniu objawów.
Wilczomlecz po spożyciu doustnym wywołuje nie tylko ból i uczucie pieczenia, ale również nudności, silną biegunkę, zaburzenia oddychania i pracy serca oraz zapalenie nerek. Większe ilości świeżego surowca lub soku prowadzą do utraty przytomności i śmierci. W związku z powyższym należy chronić dzieci przed kontaktem z wilczomleczem.
Wilczomlecz należy stosować wyłącznie zewnętrznie, na zmienioną chorobowo skórę i z zachowaniem należytej ostrożności. Na zdrową skórę działa drażniąco, podobnie jak na błony śluzowe oraz oczy. Kontakt z okiem powoduje silne pieczenie oraz ból, następuje silne zapalenie i obrzęk spojówek i/lub zapalenie rogówki. Jest to stan groźny dla wzroku i może spowodować jego trwałe uszkodzenie. Pomoc w przypadku zanieczyszczenia oczu/oka sokiem polega na jak najszybszym przemyciu oczu wodą oraz podaniu – pod kontrolą lekarza – specjalistycznych kropli.
