Sencha – przedstawicielka zielonych herbat
Słowo „herbata” jest pojęciem niejednoznacznym. Określa się nim zarówno napar powstający z liści oraz pąków Camellia sinensis (herbata chińska), jak i same wysuszone liście oraz roślinę (krzew herbaciany). Niekiedy pojęciem tym określa się również w języku potocznym napary i odwary powstałe z surowców zielarskich, np. herbata rumiankowa, herbata pokrzywowa, itd.
Natomiast herbata chińska (Camellia sinensis) jest pochodzącym z pogranicza Chin zimozielonym krzewem o ząbkowanych liściach, dorastającym w naturalnych warunkach nawet do kilku metrów wysokości. Na plantacjach krzew ten jest przycinany w celu łatwiejszego zbioru liści, z których pozyskuje się – w zależności od sposobu przetwarzania – kilka rodzajów suszu:
herbatę białą – w Chinach nazwa ta odnosi się do suszu pozyskiwanego z konkretnych odmian (np. Camellia sinensis var. Khenghe bai hao) w rejonie Fujian, natomiast w innych krajach nazwą tą objęte są herbaty wytwarzane z pozyskiwanych na wiosnę i suszonych pierwszych listków oraz pąków;
herbatę żółtą – określaną jako „cesarska”, bowiem przez wiele lat mogła być spożywana wyłącznie na dworze cesarskim. Do jej produkcji wykorzystuje się wyłącznie najmłodsze pędy krzewu herbacianego, a podczas zwijania listków proces fermentacji zostaje przerwany;
herbatę czerwoną – powstaje poprzez przerwanie fermentacji, w momencie gdy końcówki listków staja się czerwonawe. Charakteryzuje się intensywnym aromatem oraz gorzkawo-korzennym smakiem. Najbardziej znana jej odmiana jest pochodząca z chińskiej prowincji Yunnan: herbata Pu-erh;
herbatę czarną – pozyskiwana jest z listków, pączków oraz łodyżek w wyniku (metoda tradycyjna) więdnięcia, zwijania zwijarkami, fermentacji i suszenia;
herbatę zieloną (np. japońska odmiana sencha, chińska odmiana gun powder) – znaną od niemal 5 tysięcy lat i uważaną za najstarszy rodzaj herbaty na świecie. Niepoddawana fermentacji i uzyskiwana poprzez parowanie – lub ewentualnie prażenie – listków w czasie ich więdnięcia (co hamuje działanie enzymów) oraz ich suszenie. Taka metoda obróbki pozwala zachować zielono- oliwkową barwę suszu, a sam napar ma barwę lekko zielonkawą lub słomkową.
Sencha – japońska zielona herbata
Herbata została do Japonii przywieziona przez chińskiego ambasadora w postaci suszu, a pierwsze uprawy powstały prawdopodobnie w XII wieku w okolicach Uji, do dziś słynących ze swoich upraw. Swoją popularność w Kraju Kwitnącej Wiśni zawdzięcza buddyjskim mnichom, którzy pili ją w celach pobudzających, by nie zasnąć w trakcie medytacji. Zaczęto też organizować spotkania, które rozwinęły się w praktykowane do dziś ceremonie parzenia herbaty.
Najczęściej wybieranym przez Japończyków rodzajem herbaty jest sencha, której historia sięga roku 1738, kiedy to właściciel plantacji w Uji, Nagatani Sōen opracował sposób pozyskiwania suszu herbacianego polegający na wieloetapowym suszeniu i zwijaniu listków (bez ich fermentacji), co pozwalało na zachowanie ich zielonooliwkowej barwy. Do dziś (choć udoskonalono technologię samego procesu) bezpośrednio po zbiorze świeże listki traktowane są gorącą parą wodną, co zatrzymuje proces fermentacji i pozwala zachować kolor. Następnie listki są studzone, ugniatane, zwijane, ponownie ugniatane, formowane (ważne jest odpowiednie oddzielenie suszu) i suszone oraz sortowane, co ostatecznie nadaje wysuszonym listkom charakterystyczny, podłużny wygląd.
Dzięki takiemu procesowi sencha (w zależności od miejsca pochodzenia) charakteryzuje się całym spektrum smaków: można odnaleźć nuty słodkie, cierpkie, owocowe, umami, kwiatowe, a nawet nuty morskie. Warto przy tym pamiętać, że zalanie wrzątkiem sprawi, że napar będzie nie tylko bardziej aromatyczny ale też cieprko-goryczkowy, natomiast zalanie suszu niższą temperaturą pozwoli uzyskać cała gamę wspomnianych wyżej smaków.
Sencha Japan Style, czyli japońska zielona herbata?
W sprzedaży spotkać można herbaty sencha, które zostały opisane określeniem „Sencha Japan Style”. Najczęściej oznacza to, że dana herbata pochodzi z plantacji umiejscowionych w Chinach, jednak uprawianie krzewów i przetwarzanie herbacianych liści prowadzone jest z zachowaniem standardów japońskich, a więc identycznie jak ma to miejsce w przypadku sencha „pozyskiwanej” w Japonii.
Czasem spotyka się także określenie „japan sencha” (nie należy utożsamiać tego określenia z opisem „japońska zielona herbata”, który może obejmować również inne gatunki zielonych herbat), choć w tym przypadku przedrostek „japan” nie jest konieczny, bowiem herbata zielona sencha z samej definicji wywodzi się z Japonii. Dodatkowo osoby, które chcą zyskać pewność, co do miejsca pochodzenia surowca, mogą sprawdzić kraj pochodzenia na etykiecie produktu.
Sencha – wartościowa zielona herbata
Sencha, podobnie jak inne zielone herbaty, jest źródłem wielu związków aktywnych biologicznie, takich jak (skład będzie się różnił w zależności od miejsca oraz pory zbioru):
polifenole (m. in. epigalokatechina, galusan epigalokatechiny, epikatechina),
flawonoidy (kwercetyna, kemferol),
kwasy fenolowe, alkaloidy purynowe (teina = kofeina),
mikroelementy, witaminy (A, B, C, E, K).
Regularne picie herbaty sencha (analogicznie jak innych zielonych herbat) niesie ze sobą liczne korzyści zdrowotne, takie jak:
zmniejszenie stanów zapalnych oraz poziomu wolnych rodników (działanie antyoksydacyjne);
zmniejszenie adhezji płytek krwi (działanie przeciwzakrzepowe);
obniżenie frakcji LDL cholesterolu (tzw. „zły cholesterol”), a tym samym zapobieganie chorobom sercowo-naczyniowym;
zmniejszenie ryzyka chorób nowotworowych;
redukcja tkanki tłuszczowej;
działanie antyneurodegeneracyjne (chroniące komórki nerwowe).
Sencha – sposoby przygotowania
Obecnie japońska zielona herbata sencha dostępna jest w sklepach internetowych, sklepach zielarskich i herbaciarniach. Kupujący mają do wyboru zarówno zielone herbaty „czyste” (bez dodatków), jak i smakowe. Warto wybierać te pierwsze i na ich bazie samodzielnie tworzyć własne kompozycje smakowe, np. z dodatkiem mięty, melisy, czy płatków róży. Natomiast w przypadku herbat zielonych sencha „smakowych” najlepiej jest przeczytać dokładnie skład i wybrać naturalne mieszanki herbat, ziół i owoców, pozbawione sztucznych aromatów i barwników.
Herbatę zielona sencha w postaci sypanej można wykorzystać zarówno w kuchni, jak i w celach kosmetycznych w postaci:
naparów – 1 łyżeczkę suszu zalać 1 szklanką wody o temperaturze 70-80 stopni Celsjusza i odstawić na 1-3 minuty (optymalne jest parzenie dwuminutowe) do zaparzenia. Parzona przez dłuższy czas będzie bowiem miała intensywny i gorzki smak, podobnie jak zalana wrzątkiem. Natomiast odpowiedni sposób parzenia wydobędzie z naparu łagodną słodycz oraz smak umami (nazywany „piątym smakiem”);
proszku – liście zmielić na proszek (w młynku do kawy lub moździerzu); 2-3 szczypty proszku zalać gorącą wodą (nie wrzątkiem) i wypić po przestygnięciu bez przecedzania;
wina – 50 gram suszonych liści sencha zalać 250 mililitrami czerwonego wina wytrawnego i odstawić na 4 tygodnie; przecedzić i przyjmować po kieliszku raz dziennie przez 3-4 tygodnie;
toniku – 1 płaską łyżkę stołową sproszkowanych liści (mocny napar będzie miał silniejsze właściwości) zalać szklanką wrzącej wody i wystudzić do temperatury pokojowej, dodać 2 łyżeczki niefiltrowanego octu jabłkowego i wstawić do lodówki w zamkniętym pojemniku (butelka z szeroką szyjką lub słoik). Tonik doskonale sprawdzi się do przemywania cery trądzikowej, tłustej oraz z przebarwieniami;
okładów – 1 czubatą łyżeczkę suszonych liści zalać 1/3 szklanki wrzącej wody i odstawić do przestygnięcia, a następnie wstawić do lodówki w celu schłodzenia. Namoczone w naparze płatki kosmetyczne stanowią doskonały okład na worki pod oczami (stosować kilka razy dziennie, każdorazowo używając świeżych płatków).
W sprzedaży dostępne są również herbaty zielone sencha w torebkach (określane również mianem „herbat ekspresowych” lub „fix”), jednak ze względu na walory smakowe lepiej jest wybierać herbaty w postaci sypanej.
Japońska zielona herbata sencha – napar dla każdego?
Sencha (podobnie jak inne odmiany zielonych herbat) uważana jest za napój bezpieczny, co potwierdza jej powszechne stosowanie na całym świecie. Warto jednak pamiętać, że ze względu na zawartość kofeiny spożywanie jej na noc może spowodować nadmierne pobudzenie i problemy z zaśnięciem. Z tego samego powodu nie zaleca się łączenia jej z preparatami stymulującymi układ nerwowy. Niekiedy mogą pojawić się także dolegliwości żołądkowo-jelitowe (jak wzdęcia, nudności czy biegunki) oraz – jednak wyjątkowo rzadko – skórne reakcje alergiczne.
Wbrew częstym opiniom zielonymi herbatami nie wolno popijać leków, gdyż mogą zaburzyć ich działanie. Dotyczy to również leków cytostatycznych stosowanych w terapiach nowotworów (np. bortezomibu), dlatego w przypadku chemioterapii pacjenci wypijający na co dzień duże ilości herbaty, powinni jej dalsze spożywanie skonsultować z lekarzem prowadzącym.
Nie zaleca się kobietom w ciąży spożywania większych ilości naparu sencha, ponieważ zawarte w nim katechiny mogą zaburzać wchłanianie kwasu foliowego, znanego również pod nazwą witamina B9.
