Harmina – alkaloid o długiej historii. Co o niej wiemy dzisiaj?
Harmina to psychoaktywny alkaloid występujący w wysokich stężeniach w pnączu ayahuasca (Banisteriopsis caapi) i w łupinach nasiennych ruty syryjskiej (Peganum harmala), który posiada bogatą historię tradycyjnego stosowania w medycynie ludowej i obrzędach religijnych starożytnych kultur Ameryki Południowej, Bliskiego Wschodu i Azji Środkowej. Rośliny zawierające harminę wykorzystywane były między innymi jako kadzidła w celach rytualnych, a także jako środki lecznicze o działaniu przeciwbólowym i przeciwzapalnym. Harmina posiada ponadto właściwości halucynogenne.
Pod względem chemicznym harmina to alkaloid harmala z grupy beta-karbolin – alkaloidów indolowych. Ich źródłem jest tryptofan – aminokwas będący prekursorem serotoniny, z którą harmina jest blisko spokrewniona pod względem wpływu na układ nerwowy człowieka.
W ostatnich latach harmina jest przedmiotem intensywnych badań naukowców, którzy odkryli, że wykazuje ona właściwości przeciwzapalne, antyoksydacyjne i neuroprotekcyjne, dlatego jest szansa na wykorzystanie jej między innymi w leczeniu chorób neurodegeneracyjnych, cukrzycy czy nowotworów, a także jako wsparcie układu odpornościowego.
Przeczytaj również:
Łysiczka lancetowata – właściwości, występowanie, działanie
Źródła harminy
Harmina to substancja naturalnie występująca w wielu gatunkach roślin, owadów, organizmów morskich, ssaków, a nawet grzybów. W najwyższych stężeniach, istotnych z punktu widzenia wpływu na organizm człowieka, obecna jest przede wszystkim w:
kłączu ayahuasca – występuje w południowoamerykańskiej dżungli,
łupinach nasion ruty syryjskiej – roślina obecna w Azji, Afryce, Europie oraz zachodniej części Stanów Zjednoczonych.
W mniejszych stężeniach wykryto ją również w męczennicy (Passiflora phoenicia) oraz kilku gatunkach grzybów halucynogennych, w tym zwłaszcza P. mexicana i P. Cubensis.
Harmina a ayahuasca
Harmina stanowi kluczowy składnik psychoaktywnego wywaru roślinnego ayahuasca, stosowanego przez szamanów w Ameryce Południowej w celach leczniczych i spirytystycznych. Jako inhibitor enzymu MAO (monoaminooksydazy) pełni kluczową rolę, blokując metabolizm DMT (dimetylotryptaminy) w żołądku i wątrobie, co umożliwia mu dotarcie do mózgu i wywołanie psychoaktywnego efektu. Bez harminy DMT jest rozkładane przez MAO i nieaktywne doustnie. Harmina nie tylko „uaktywnia” DMT, ale również przedłuża nieco jego działanie.
DMT to bardzo silna substancja psychodeliczna z grupy tryptamin, oddziałująca na receptory serotoninowe, wywołująca krótkie, ale bardzo intensywne halucynacje i zmiany świadomości, często opisywane jako podróż do innych wymiarów. Występuje w wysokich stężeniach w roślinach takich jak chacruna (Psychotria viridis) i chaliponga (Diplopterys cabrerana), które obok kłącza Banisteriopsis caapi stanowią jedne z głównych składników napoju ayahuasca.
Przeczytaj również:
MDMA (ecstasy) – co to jest? Sposób działania, objawy zażycia, skutki uboczne, uzależnienie
Efekty działania harminy
Warto wspomnieć, że harmina sama w sobie (w dawkach powyżej 300 mg) również może wykazywać działanie halucynogenne i wpływać na nastrój człowieka. Jest to możliwe, ponieważ przenika ona barierę krew-mózg i wiąże się z receptorami serotoninowymi (przede wszystkim 5HT2A, ale również 5HT2C). Oddziałując z neuroprzekaźnikami i ich receptorami harmina powoduje zmiany w sposobie przetwarzania informacji sensorycznych przez mózg, co skutkuje zniekształceniami słuchowymi i wzrokowymi.
Oprócz tego, jak już wspomnieliśmy, zaliczana jest do inhibitorów MAO – enzymu rozkładającego takie neuroprzekaźniki jak dopamina, serotonina czy noradrenalina. Hamując jego aktywność harmina zwiększa ich stężenie w mózgu, co skutkuje poprawą nastroju czy zwiększeniem energii.
Jakich efektów można spodziewać się po zażyciu harminy?
Wibrujące wizje,
intensywniejsze kolory,
uczucie zniekształcenia czasu,
geometryczne wzory i obrazy,
stan introspekcji,
senność,
głęboki sen,
większa kreatywność,
uczucie bezwładności,
dezorientacja,
lęk.
Oprócz tego mogą pojawić się efekty czysto fizyczne, takie jak:
zwiększone ciśnienie krwi,
zmniejszone tętno,
obniżony apetyt,
nudności i wymioty,
zawroty głowy,
spowolnienie mowy,
drgawki.
Jeżeli chodzi o wpływ harminy na nastrój i psychikę człowieka, po jej zażyciu często odczuwana jest euforia, a następnie relaks.
Przeczytaj również:
LSD – co to jest, jak działa, skutki zażycia, uzależnienie
Potencjał terapeutyczny harminy
Najnowsze badania potwierdzają wiele właściwości harminy znanych z medycyny ludowej obszarów, w których jest stosowana. Oprócz tego odkryto jej nowy potencjał terapeutyczny, między innymi w leczeniu:
cukrzycy – wykazano, że harmina może stymulować regenerację komórek beta wysp trzustkowych, odpowiedzialnych za produkcję insuliny;
chorób neurodegeneracyjnych – harmina wykazuje działanie neuroprotekcyjne, a także wspiera regenerację aksonów i funkcje poznawcze, co może mieć zastosowanie w terapii takich schorzeń jak Alzheimer czy Parkinson;
nowotworów – harmina wykazuje silne działanie antyoksydacyjne, a także przeciwnowotworowe i cytotoksyczne wobec wybranych linii ludzkich komórek nowotworowych;
depresji – ze względu na swój mechanizm działania wykazuje ona silny potencjał przeciwdepresyjny i może stanowić alternatywę dla syntetycznych antydepresantów obecnych na rynku farmaceutycznym.
Niestety, jej zastosowanie kliniczne jest obecnie ograniczone, głównie ze względu na fakt, iż granica między dawką leczniczą a toksyczną w przypadku harminy jest bardzo cienka. Co więcej, stosowanie harminy wiąże się z koniecznością stosowania tzw. diety MAO, czyli pozbawionej produktów bogatych w tyraminę. Stosowanie harminy może być również utrudnione u pacjentów z chorobami współistniejącymi, ze względu na fakt, iż jest ona inhibitorem MAO.
Nie należy zapominać również o tym, że w wyższych dawkach harmina może wywoływać zaburzenia percepcji i dezorientację, co jest uznawane za działanie niepożądane w farmakoterapii domowej.
Działania niepożądane harminy
W mniejszych ilościach harmina może wykazywać korzystny wpływ na organizm człowieka, wspierając funkcje poznawcze, poprawiając nastrój czy działając przeciwzapalnie i przeciwnowotworowo. Działania niepożądane harminy pojawiają się zwykle wtedy, gdy przekroczymy dawkę terapeutyczną. Wśród najczęściej zgłaszanych dolegliwości wymienia się:
nudności i wymioty, pojawiające się zwykle kilkadziesiąt minut po jej zażyciu,
wzmożoną senność,
uczucie ciężkości ciała,
zaburzenia wzroku (tzw. zaśnieżony obraz).
Zwykle objawy te ustępują w ciągu kilku godzin.
Zażycie dużych dawek harminy może być toksyczne i prowadzić do poważnych działań niepożądanych, takich jak:
ataksja,
halucynacje,
problemy żołądkowo-jelitowe o dużym nasileniu,
drgawki,
zaburzenia pracy serca (tachykardia, arytmia).
uszkodzenie OUN.
W Polsce harmina jest nielegalna, co dodatkowo zwiększa ryzyko związane z jej stosowaniem, ponieważ nie prowadzi się nadzoru nad jej pochodzeniem i czystością preparatu.
Przeczytaj również:
Esketamina na lekooporną depresję. Leczenie na NFZ
Interakcje harminy z lekami i żywnością
Interakcje harminy z lekami i żywnością wynikają głównie z faktu, iż pełni ona rolę inhibitora MAO-A, wpływając na sposób metabolizowania niektórych substancji w organizmie. W związku z tym może ona m.in. blokować rozkład tyraminy zawartej w pożywieniu i prowadzić do przełomu nadciśnieniowego. Pokarmy, na które szczególnie należy uważać to:
wędliny,
sery dojrzewające i pleśniowe,
wędzone ryby,
czerwone wino,
kiszonki,
fermentowana soja i jej przetwory.
Ryzykowne jest również jednoczesne stosowanie harminy z lekami zwiększającymi poziom serotoniny w organizmie, takimi jak SSRI czy SNRI. Może to prowadzić do wystąpienia tzw. zespołu serotoninowego, objawiającego się drgawkami, sztywnością mięśni, halucynacjami i hipertermią, w skrajnych przypadkach prowadzącego do śmierci pacjenta.
