Czym są nieswoiste zapalenia jelit?
Nieswoiste choroby zapalne jelit (inflammatory bowel disease, IBD) to wspólne określenie przewlekłych chorób jelit o charakterze idiopatycznym, w których występuje stan zapalny, spowodowany nieprawidłową reakcją naszego układu odpornościowego. W wyniku postępującego procesu zapalnego dochodzi do licznych uszkodzeń przewodu pokarmowego, prowadzących do występowania licznych objawów i związanych z nimi powikłań, niejednokrotnie wymagających leczenia chirurgicznego.
Jedną z charakterystycznych cech wszystkich nieswoistych chorób zapalnych jelit jest występowanie okresów zaostrzeń i remisji.
Jakie są przyczyny nieswoistych zapaleń jelit?
Przyczyny nieswoistych zapaleń jelit – pomimo wielu przeprowadzonych badań – wciąż nie zostały w pełni poznane. Obecnie za najbardziej wiarygodną teorię na temat ich patogenezy uznaje się tą o istnieniu predyspozycji genetycznych, w połączeniu z niekorzystnym działaniem określonych czynników środowiskowych. Udało się zidentyfikować do tej pory wiele mutacji, które są związane z ich występowaniem, ulegających aktywacji w określonych warunkach (pod wpływem odpowiednich czynników środowiskowych i diety).
Inna teoria na temat powstawania tych chorób wspomina o dysfunkcji układu odpornościowego. W jej wyniku ma dochodzić do wykształcenia nieprawidłowej odpowiedzi immunologicznej organizmu, która zamiast być skierowana przeciwko mikroorganizmom chorobotwórczym, kieruje się w stronę własnych komórek przewodu pokarmowego człowieka. Nieswoiste zapalenie jelit wiąże się bowiem z nadmierną produkcją cytokin prozapalnych, produkowanych przez krwinki białe.
Wśród czynników predysponujących do występowania nieswoistych chorób zapalnych jelit wymienia się:
predyspozycje rodzinne – występowanie nieswoistych chorób zapalnych jelit u bliskich krewnych,
wiek – na IBD zazwyczaj chorują ludzie młodzi, poniżej 40. roku życia,
stres,
przyjmowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych – zwiększają zarówno ryzyko zachorowania, jak również występowania zaostrzeń objawów chorobowych,
palenie papierosów – jeden z najważniejszych czynników, zwłaszcza w przypadku choroby Leśniowskiego-Crohna,
nieodpowiednią dietę – bogatą w żywność przetworzoną, z dużą ilością sztucznych konserwantów,
picie alkoholu,
zanieczyszczenie środowiska,
zaburzenie prawidłowej mikrobioty człowieka (w wyniku przebytych infekcji czy stosowanej antybiotykoterapii).
Przeczytaj również:
Zespół jelita drażliwego – przyczyny, objawy, badania, leczenie, domowe sposoby
Jakie są rodzaje tych chorób?
Do nieswoistych zapaleń jelit zalicza się trzy jednostki chorobowe:
chorobę Leśniowskiego-Crohna,
nieokreślone nieswoiste zapalenie jelita grubego – posiadające cechy charakterystyczne dla obu pozostałych chorób.
Każda z nich ma m.in. charakter rzutowo-remisyjny, choć różnice w występujących w poszczególnych jednostkach objawach są dość znaczące.
Jeżeli chodzi o nieswoiste zapalenie jelit, ICD-10 wyróżnia w ramach tej grupy następujące kody jednostek chorobowych:
K50 – choroba Leśniowskiego-Crohna,
K51 – wrzodziejące zapalenie jelita grubego.
Dodatkowo stosuje się kody z grupy K52 dla innych zapaleń o charakterze niezakaźnym.
Z kolei w nowej, międzynarodowej klasyfikacji chorób ICD-11 główne kody dla nieswoistych chorób zapalnych jelit to:
DD70 – choroba Leśniowskiego-Crohna,
DD71 – wrzodziejące zapalenie jelita grubego,
DD72 – zapalenie jelita grubego nieokreślone,
DD7Y – inne określone nieswoiste zapalenia jelit.
Przeczytaj również:
Choroby jelita grubego – jakie są?
Jakie są typowe objawy nieswoistych zapaleń jelit?
Objawy nieswoistego zapalenia jelit pojawiają się okresowo i mogą mieć różne nasilenie, w zależności od rozległości stanu zapalnego. Do najbardziej typowych symptomów tej grupy chorób zalicza się:
biegunki, niejednokrotnie z domieszką krwi lub śluzu,
uczucie przelewania w brzuchu,
ból brzucha,
osłabienie apetytu,
utrata masy ciała,
uczucie przewlekłego zmęczenia,
stan podgorączkowy lub gorączka,
zmiany skórne w okolicach odbytu: przetoki, owrzodzenia i ropnie,
występowanie przetok w obrębie jamy brzusznej.
W przypadku nieswoistego zapalenia jelit u dzieci pojawić się może również słaby przyrost masy ciała i zahamowanie wzrostu.
Wśród mniej charakterystycznych i rzadziej występujących symptomów, mogących świadczyć o nieswoistej chorobie zapalnej jelit wymienia się także:
ból i zmiany zapalne w stawach,
zapalenie błony naczyniowej oka i inne choroby w obrębie gałki ocznej,
stany zapalne wątroby,
osteoporozę,
kamicę żółciową,
kamicę nerkowę.
Choć główne różnice pomiędzy IBD dotyczą lokalizacji zmian zapalnych w przewodzie pokarmowym, mogą one różnić się również pod kątem obrazu klinicznego. Przykładowo dla choroby Leśniowskiego-Crohna typowe mogą być zmiany chorobowe w obrębie jamy ustnej, których nie zaobserwujemy w przypadku wrzodziejącego zapalenia jelita grubego.
Przeczytaj również:
Grzybica jelit – jakie objawy, jak jeczyć i jaką dietę stosować?
Diagnostyka nieswoistych zapaleń jelit
Przewlekłe nieswoiste zapalenie jelit może być trudne do rozpoznania, głównie ze względu na mało specyficzne objawy i brak jednoznacznej przyczyny występowania choroby. Rozpoznanie stawiane jest na podstawie szeroko zakrojonej diagnostyki, która obejmuje:
wnikliwy wywiad lekarski, obejmujące także historię chorób w rodzinie i czynniki ryzyka zachorowania;
badanie fizykalne;
badania laboratoryjne obejmujące m.in. morfologię, markery stanu zapalnego, próby wątrobowe, czynnik RF we krwi oraz testy na obecność krwi utajonej i kalprotektynę w kale;
badania endoskopowe z histopatologiczną oceną pobranych wycinków (głównie kolonoskopia, rzadziej gastroskopia czy sigmoidoskopia),
badania obrazowe: USG jamy brzusznej, tomografię komputerową lub rezonans magnetyczny jelit.
W ramach diagnostyki różnicowej konieczne jest wykluczenie chorób pasożytniczych, celiakii czy innych stanów zapalnych o charakterze infekcyjnym.
Jak leczyć nieswoiste zapalenie jelit?
Leczenie ma na celu zminimalizowanie przewlekłego stanu zapalnego w przewodzie pokarmowym, a tym samym maksymalne wydłużenie okresów remisji, co przekłada się na poprawę jakości życia pacjentów.
W zależności od obrazu klinicznego choroby i odczuwanych przez pacjenta objawów leczenie obejmować może:
leczenie zachowawcze,
farmakoterapię,
leczenie chirurgiczne.
Leczenie – standardowe / doraźne
Gdy u pacjenta zdiagnozowane zostanie nieswoiste zapalenie jelit, leczenie w pierwszej kolejności opiera się na unikaniu czynników nasilających stan zapalny w obrębie błony śluzowej przewodu pokarmowego, takich jak:
infekcje,
stres,
niesteroidowe leki przeciwzapalne,
palenie papierosów,
alkohol.
Najczęściej stosowane preparaty na nieswoiste zapalenie jelita to leki immunosupresyjne (aminosalicylany, metotreksat, glikokortykosteroidy) i leki przeciwzapalne, a także środki łagodzące ból, jak np. paracetamol czy w skrajnych przypadkach opioidy.
Kluczowa jest również odpowiednia dieta. W nieswoiste zapaleniach jelit powinna ona być pozbawiona nabiału, ciężkostrawnych pokarmów i produktów pełnoziarnistych, bogatych w błonnik.
Przy dużym nasileniu objawów lub gdy choroba atakuje również inne narządy niż jelito cienkie czy jelito grube, konieczne może okazać się leczenie chirurgiczne (zamykanie przetok, usunięcie uszkodzonych tkanek itp).
Przeczytaj również:
Uchyłkowatość jelita grubego – co to jest? Jak leczyć zapalenie?
Biologiczne i inne „nowe”
Leczenie biologiczne, obejmujące przeciwciała monoklonalne blokujące działanie cytokin prozapalnych, takie jak adalimumab czy infliksymab, to przyszłość w leczeniu nieswoistych chorób zapalnych jelit, zwłaszcza tych o ciężkim przebiegu. Nie tylko pozwalają na skuteczne łagodzenie objawów i wydłużają okres remisji, ale także charakteryzują się mniejszą ilością działań niepożądanych niż „tradycyjne” preparaty stosowane w leczeniu. Co ważne, leczenie biologiczne w Polsce podlega refundacji.
Czy NZJ mogą powodować raka?
IBD, czyli zarówno wrzodziejące zapalenie jelita grubego jak i choroba Leśniowskiego-Crohna, mogą prowadzić do różnego rodzaju powikłań. Jednym z nich może być rak jelita grubego. Z tego względu osoby cierpiące z powodu nieswoistych chorób zapalnych jelit powinny zdecydowanie częściej wykonywać badania przesiewowe w tym kierunku niż osoby zdrowe.
