Przetoka odbytu – czym jest?
Przetoka odbytu to nieprawidłowy kanał łączący światło kanału odbytu lub odbytnicy ze skórą w okolicy okołoodbytniczej. Kanał ten jest wyścielony tkanką zapalną i często stanowi drogę przewlekłego drenażu wydzieliny ropnej lub surowiczej. Z medycznego punktu widzenia przetoka jest następstwem utrwalonego procesu zapalnego, który nie uległ całkowitemu wygojeniu.
Zmiana ta lokalizuje się w bezpośrednim sąsiedztwie odbytu, choć jej przebieg może być prosty lub rozgałęziony. W praktyce klinicznej wyróżnia się różne typy przetok w zależności od ich przebiegu względem mięśni zwieraczy, co ma istotne znaczenie dla planowania leczenia. Najczęstszym diagnozowanym typem jest przetoka odbytu międzyzwieraczowa – stanowi do 70% przypadków. Przechodzi pomiędzy zwieraczem wewnętrznym a zewnętrznym odbytu.
Zobacz też: Guzek w odbycie – co może oznaczać?
Przetoka odbytu – przyczyny
Na sam fakt powstania przetoki odbytu ma wpływ wiele czynników. Najczęściej powstaje ona samoistnie lub pod wpływem wcześniejszych interwencji chirurgicznych w okolicy okołoodbytniczej. Ryzyko wystąpienia przetoki odbytu wzrasta również w następujących sytuacjach:
- niewłaściwym nacięciu i drenażu ropnia okołoodbytniczego,
- stanie po zabiegu chirurgicznym, proktologicznym (np. po operacji guzków krwawniczych) czy ginekologicznym,
- chorobie Leśniowskiego-Crohna,
- wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego,
- raku odbytnicy lub rak odbytu (również w trakcie radiochemioterapii),
- zakażeniu wirusem HIV,
- po urazie,
- w przebiegu gruźlicy.
Dolegliwości często nasilają się i ustępują. W okresach zaostrzenia ból staje się wyraźniejszy, zwłaszcza gdy stan zapalny jest aktywny.
Jaki związek ze sobą mają przetoka odbytu i ropień okołoodbytniczy?
Ropień okołoodbytniczy i przetoka odbytu są ze sobą ściśle powiązane. W większości przypadków przetoka stanowi następstwo niecałkowicie wyleczonego ropnia. Najpierw dochodzi do ostrego zakażenia i nagromadzenia ropy, a po jego samoistnym pęknięciu lub nacięciu pozostaje kanał zapalny.
Rzadziej zdarza się, że oba procesy rozwijają się równocześnie. W praktyce klinicznej uznaje się, że przetoka jest powikłaniem wcześniejszego ropnia, a nie odrębną chorobą powstającą niezależnie.
Jak wygląda przetoka odbytu i jakie daje objawy?
Dla pacjenta kluczowe znaczenie mają objawy przetoki odbytu, które często utrudniają codzienne funkcjonowanie. Z zewnątrz zmiana może wyglądać jak niewielki otwór w skórze, z którego okresowo wydobywa się wydzielina. To właśnie tak najczęściej wygląda przetoka widoczna w badaniu fizykalnym.
Do najczęstszych objawów należą:
- przewlekły lub nawracający ból, który nasila się podczas siedzenia i oddawania stolca,
- uczucie wilgoci w okolicy odbytu,
- stały lub okresowy wyciek treści śluzowej, ropnej lub kałowo-ropnej z otworku zlokalizowanego w pobliżu odbytu,
- świąd i podrażnienie skóry,
- uczucie dyskomfortu i rozdrażnienia,
- gorączka i dreszcze w przypadku powstania ropnia okołoodbytniczego.
Przetoka odbytu – badania i diagnostyka
Rozpoznanie wymaga zawsze zbadania w znieczuleniu przez doświadczonego chirurga. Podstawowym jego zadaniem jest udzielenie odpowiedzi na 4 pytania:
- Lokalizacja ujścia wewnętrznego przetoki w kanale odbytu.
- Ustalenie długości i przebiegu kanału przetoki.
- Określenie umiejscowienia przetoki w stosunku do zwieraczy odbytu.
- Czy doszło do wytworzenia ropnia okołoodbytniczego.
Do celów diagnostycznych wykonuje się badanie per rectum – podstawowe badanie fizykalne czasem już na wstępie umożliwia określenie ujścia wewnętrznego przetoki.
Z kolei anoskopia to standardowa procedura wykonywana przy użyciu specjalnego wziernika do oceny kanału odbytu w celu zidentyfikowania ujścia wewnętrznego przetoki.
Badania obrazowe
- Ultrasonografia przezodbytnicza (TRUS) – badanie obrazowe wykorzystujące ultradźwięki. Ułatwia również zlokalizowanie ropni okołoodbytniczych.
- Rezonans magnetyczny (MRI) miednicy małej z zastosowaniem cewki doodbytniczej cechuje się najwyższą czułością z dostępnych badań w diagnostyce przetok odbytu. Szczególnie przydatny do obrazowania złożonych przetok o wysokim umiejscowieniu (np. miedniczno-odbytniczych).
- Tomografia komputerowa (TK, CT) miednicy małej – badanie obrazowe mające jednak mniejszą czułość w wykrywaniu przetok odbytu niż ultrasonografia i rezonans magnetyczny.
- Fistulografia rentgenowska – badanie obrazowe o małej czułości (umożliwia identyfikację zaledwie co czwartej przetoki) co sprawia, że jest obecnie coraz rzadziej stosowane.
Leczenie przetoki odbytu
Podstawową metodą postępowania pozostaje operacja przetoki. Leczenie zachowawcze może jedynie ograniczać objawy, ale nie usuwa przyczyny choroby. Zabieg przetoki odbytu polega na usunięciu lub otwarciu kanału zapalnego w taki sposób, aby umożliwić jego wygojenie od dna.
Klasyczna operacja wykonywana jest w znieczuleniu miejscowym, podpajęczynówkowym lub ogólnym, w zależności od rozległości zmiany. Często stosuje się drenaż, który pozwala na kontrolowane opróżnianie wydzieliny i ograniczenie ryzyka nawrotu. Zabieg trwa zwykle od kilkudziesięciu minut do godziny i może być wykonany na NFZ.
Metody operacyjne zależne od przypadku
Proste, płytkie przetoki najczęściej leczy się je przez rozcięcie kanału przetoki, co pozwala jej się zagoić od środka. To skuteczna metoda przy niewielkich przetokach, z małym ryzykiem powikłań.
Głębsze lub bardziej złożone - w tych przypadkach stosuje się seton (cienką nitkę chirurgiczną). Luźny seton pomaga odprowadzać wydzielinę i zmniejszyć stan zapalny. Czasem jest stopniowo zaciskany, żeby przetoka goiła się powoli i bezpiecznie. Ta metoda zmniejsza ryzyko nietrzymania stolca.
Przetoki trudne, nawrotowe lub w chorobie Crohna. W tych przypadkach można wykonać zabieg polegający na zamknięciu wewnętrznego ujścia przetoki fragmentem śluzówki odbytnicy. Skuteczność tej metody wynosi około 60–70%. Czasem po zabiegu mogą wystąpić objawy wilgotności okolicy odbytu.
Metody mało inwazyjne (bez cięcia): klej tkankowy – ma niską skuteczność (ok. 10–20%), specjalna „zatyczka” do przetoki – skuteczność ok. 50–70%, ale wyniki są różne i zależą od typu przetoki.
U pacjentów z bardzo skomplikowanymi, wielokrotnie operowanymi przetokami czasem czasowo wyłania się stomię, aby umożliwić wygojenie. To rozwiązanie stosowane rzadko.
Laserowe leczenie przetoki odbytu
Leczenie laserem jest nowoczesną metodą, polegającą na zamykaniu przetoki odbytu przy użyciu energii laserowej. Zabieg ten jest mniej inwazyjny niż klasyczna operacja i wiąże się z krótszym okresem rekonwalescencji.
Laserowe usuwanie przetoki odbytu NFZ nie jest standardowo refundowane. Metoda ta nie jest odpowiednia dla wszystkich pacjentów, zwłaszcza przy rozległych i wielokanałowych przetokach.
Czy możliwa jest terapia nieoperacyjna?
Nieoperacyjne leczenie przetoki odbytu ma charakter wyłącznie wspierający. Obejmuje leczenie zachowawcze, czyli higienę okolicy odbytu, odpowiednią dietę oraz unikanie czynników nasilających objawy, takich jak alkohol czy zaparcia.
Domowe sposoby, leczenie ziołami czy leczenie niekonwencjonalne nie prowadzą do zamknięcia kanału przetoki. Mogą jedynie zmniejszyć dolegliwości, ale nie powodują, że zmiana sama zniknie.
Czy przetoka odbytu sama zniknie?
Przetoka odbytu nie goi się samoistnie. Objawy mogą okresowo ustępować, jednak choroba pozostaje aktywna. Nieleczona przetoka może prowadzić do nawrotów ropni, rozszerzania kanału zapalnego i powikłań. Niektóre typy przetok mogą dawać tendencję do nawrotów, co dodatkowo utrudnia osiągnięcie sukcesu terapeutycznego.
Czytaj również: Luźne stolce – jakie są przyczyny częstych, luźnych stolców?
