Czym jest polekowy nieżyt nosa i dlaczego występuje?
Polekowy nieżyt nosa rozwija się najczęściej po zbyt długim stosowaniu donosowych leków obkurczających błonę śluzową nosa. Preparaty te działają na znajdujące się w niej naczynia krwionośne – powodują ich zwężenie, dzięki czemu zmniejsza się obrzęk błony śluzowej i nos szybko się udrażnia.
Przy zbyt częstym lub długotrwałym stosowaniu dochodzi jednak do zmian w reakcji naczyń na lek. Po ustąpieniu jego działania naczynia ponownie się rozszerzają, a błona śluzowa obrzęka. Nos zaczyna się wtedy zatykać, czasem silniej niż przed zastosowaniem preparatu. Kolejna dawka ponownie zwęża naczynia i przynosi ulgę, ale tylko na pewien czas. W rezultacie lek, który miał krótkotrwale zmniejszać obrzęk, zaczyna podtrzymywać problem.
Dokładny mechanizm tego zjawiska nie jest w pełni poznany. Uważa się, że znaczenie mają m.in. zmiany w napięciu naczyń błony śluzowej oraz jej przewlekłe przekrwienie i obrzęk. Dlatego przy polekowym nieżycie nosa samo zwiększanie częstotliwości stosowania preparatu nie rozwiązuje problemu – konieczne jest odejście od leku, który go wywołał.
Po jakich lekach najczęściej występuje katar?
Klasyczny polekowy nieżyt nosa najczęściej pojawia się po zbyt długim lub zbyt częstym stosowaniu donosowych leków obkurczających błonę śluzową nosa. Należą do nich preparaty zawierające m.in.:
- ksylometazolinę – szybko zmniejsza obrzęk błony śluzowej i udrażnia nos;
- oksymetazolinę – działa podobnie, obkurczając naczynia krwionośne w błonie śluzowej;
- nafazolinę – zmniejsza przekrwienie i obrzęk nosa;
- fenylefrynę – również działa obkurczająco na naczynia błony śluzowej.
Przy stosowaniu zgodnie z przeznaczeniem leki te przynoszą krótkotrwałą ulgę w zatkanym nosie. Problem pojawia się przy ich przedłużonym stosowaniu. Po ustąpieniu działania obkurczającego nos może ponownie się zatkać, a pacjent sięga po kolejną dawkę. Z czasem preparat działa coraz krócej, co sprzyja utrwaleniu błędnego koła polekowego nieżytu nosa.
Nieżyt nosa po lekach stosowania ogólnego
Zatkany nos lub wodnista wydzielina z nosa mogą występować również jako działanie niepożądane niektórych leków przyjmowanych doustnie lub w inny sposób ogólnoustrojowy. Nie jest to jednak ten sam mechanizm co polekowy nieżyt nosa związany z nadużywaniem donosowych leków obkurczających.
W przypadku leków ogólnoustrojowych objawy mogą wynikać m.in. z ich wpływu na napięcie naczyń lub inne mechanizmy regulujące błonę śluzową nosa. Dlatego nie każdy nieżyt nosa pojawiający się podczas stosowania leku można określać jako polekowy nieżyt nosa w znaczeniu typowym dla nadużywania kropli lub sprayów obkurczających.
Jeżeli przewlekłe zatkanie nosa pojawiło się po rozpoczęciu stosowania nowego leku lub nasiliło się po zmianie leczenia, warto omówić to z lekarzem. Nie należy samodzielnie odstawiać leku stosowanego z powodu innej choroby.
Przeczytaj również:
Co oznacza częste kichanie?
Jakie są objawy nieżytu błony śluzowej nosa?
Najbardziej charakterystycznym objawem jest stałe lub nawracające uczucie zatkania nosa, które szybko powraca po odstawieniu leku. Może pojawić się również:
- obrzęk i przekrwienie błony śluzowej nosa,
- wodnista wydzielina,
- kichanie,
- swędzenie nosa,
- spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła,
- zmniejszenie skuteczności stosowanego preparatu.
Typowe jest to, że lek, który wcześniej szybko udrażniał nos, zaczyna działać coraz słabiej lub tylko na krótko.
Ile trwa polekowy nieżyt nosa?
Nie ma jednego czasu trwania polekowego nieżytu nosa. Po odstawieniu leku zatkanie nosa może początkowo się nasilić, ponieważ ustępuje działanie obkurczające i ujawnia się obrzęk błony śluzowej. Nie oznacza to, że odstawienie preparatu nie działa.
U większości osób objawy stopniowo ustępują po przerwaniu stosowania donosowego leku obkurczającego. Jeśli nie ma poprawy albo konieczność stosowania preparatu utrzymuje się przez dłuższy czas, trzeba sprawdzić, czy pod pierwotnym problemem nie kryje się alergia, przewlekły nieżyt nosa, zapalenie zatok lub przeszkoda anatomiczna.
Czy i kiedy przerwać dotychczasowe leczenie?
Jeżeli polekowy nieżyt nosa jest skutkiem zbyt długiego stosowania donosowego leku obkurczającego, podstawą leczenia jest odstawienie preparatu wywołującego problem. Po przerwaniu stosowania nos może przez pewien czas pozostawać bardziej zatkany lub zatkanie może się przejściowo nasilić. Jest to związane z utrzymującym się obrzękiem błony śluzowej i nie oznacza, że należy ponownie sięgać po lek obkurczający.
Sposób odstawienia można dostosować do nasilenia objawów. U części osób możliwe jest jednoczesne całkowite odstawienie preparatu, natomiast przy bardzo nasilonej niedrożności lekarz może zalecić stopniowe ograniczanie jego stosowania, np. przez zmniejszanie częstotliwości aplikacji lub odstawienie preparatu najpierw w jednym otworze nosowym.
W okresie odstawiania lekarz może zalecić donosowy glikokortykosteroid, który zmniejsza obrzęk i stan zapalny błony śluzowej. Pomocne może być również nawilżanie lub płukanie nosa roztworem soli. Nie należy natomiast samodzielnie wracać do regularnego stosowania donosowego leku obkurczającego, ponieważ może to ponownie podtrzymywać polekowy nieżyt nosa.
Jeśli podejrzewasz, że niedrożność nosa jest działaniem niepożądanym leku przyjmowanego na stałe, nie odstawiaj go samodzielnie. W takiej sytuacji konieczna jest konsultacja z lekarzem, ponieważ sposób postępowania zależy od konkretnego leku i choroby, z powodu której jest stosowany.
Przy długotrwałym problemie może dojść do utrwalonych zmian w obrębie błony śluzowej i małżowin nosowych. Jeżeli po odstawieniu leku nos nadal pozostaje przewlekle niedrożny, laryngolog może ocenić, czy nie doszło do przerostu małżowin lub czy nie występuje inna przyczyna blokady nosa
Jak wyleczyć przewlekły nieżyt nosa?
Samo odstawienie leku usuwa przyczynę polekowego nieżytu nosa, ale nie zawsze rozwiązuje problem, który doprowadził do jego stosowania. Jeśli ktoś przez wiele tygodni używał sprayu na zatkany nos z powodu alergii, przewlekłego nieżytu nosa, zapalenia zatok czy polipów nosa, po odstawieniu preparatu pierwotna choroba nadal może powodować objawy.
Dlatego leczenie powinno obejmować:
- odstawienie donosowych leków obkurczających;
- zmniejszenie obrzęku błony śluzowej, często za pomocą donosowych glikokortykosteroidów;
- płukanie nosa roztworem soli;
- leczenie choroby, która pierwotnie powodowała niedrożność nosa.
Przeczytaj również:
Płukanie zatok – jakie są wskazania? Czym, kiedy i jak płukać zatoki?
Jeżeli mimo odstawienia leku nos pozostaje przewlekle zatkany, potrzebna jest konsultacja lekarska, ponieważ samo dalsze stosowanie preparatu obkurczającego utrwala problem. Donosowe glikokortykosteroidy są również podstawowym leczeniem wielu innych przewlekłych postaci nieżytu nosa, ale wybór preparatu zależy od przyczyny objawów.
Jakimi sposobami leczyć dzieci?
U dzieci trzeba zachować szczególną ostrożność stosując leki obkurczające naczynia błony śluzowe nosa. Nie należy samodzielnie przedłużać ich stosowania ani zwiększać dawki, gdy nos nadal pozostaje zatkany. Jeśli dziecko stosuje taki preparat dłużej niż zalecono, a bez niego nie może swobodnie oddychać przez nos, warto skonsultować się z pediatrą lub laryngologiem. Lekarz może ocenić, czy doszło do polekowego nieżytu nosa i czy dziecko nie ma innej przyczyny przewlekłej niedrożności nosa.
Najważniejsze: jeśli po kilku dniach stosowania sprayu lub kropli obkurczających nos nadal jest zatkany, nie rozwiązuj problemu przez coraz częstsze sięganie po preparat. To właśnie taki sposób stosowania może prowadzić do polekowego nieżytu nosa.
U dzieci w pierwszej kolejności można stosować roztwory soli fizjologicznej lub wody morskiej, odpowiednie do wieku. W przypadku rozpoznanego przewlekłego nieżytu nosa lekarz może dobrać leczenie donosowe odpowiednie dla wieku i przyczyny problemu. Aktualne wytyczne dotyczące nieżytu nosa zalecają szczególną ostrożność z donosowymi lekami obkurczającymi u dzieci.
Pytania, które często zadają pacjenci
Jak odstawić krople lub spray do nosa?
Najważniejsze jest przerwanie stosowania donosowego leku obkurczającego, ale sposób odstawiania można dobrać do nasilenia objawów. Nagłe odstawienie może spowodować bardzo silne zatkanie nosa, dlatego część lekarzy zaleca stopniowe ograniczanie stosowania preparatu. Jedną ze stosowanych metod jest zmniejszanie częstotliwości aplikacji lub odstawienie preparatu najpierw w jednym otworze nosowym, a następnie w drugim.
W okresie odstawiania lekarz może zalecić donosowy glikokortykosteroid, który zmniejsza stan zapalny i obrzęk błony śluzowej. Pomocne może być również płukanie lub nawilżanie nosa roztworem soli. Dzięki temu łatwiej przejść przez okres, w którym nos po odstawieniu sprayu jest bardziej zatkany.
Przeczytaj również:
Jak odetkać nos? Co jest skuteczne na zatkany nos?
Czy polekowy nieżyt nosa to uzależnienie od kropli do nosa?
Potoczne określenie „uzależnienie od kropli” dobrze opisuje sytuację, w której bez preparatu trudno oddychać przez nos i pojawia się potrzeba jego ponownego zastosowania. Nie jest to jednak uzależnienie w takim znaczeniu jak uzależnienie od substancji psychoaktywnych. Problem polega na powstaniu przekrwienia i obrzęku błony śluzowej po zbyt częstym lub zbyt długim stosowaniu leku. Ponowne użycie preparatu chwilowo udrażnia nos, ale utrwala błędne koło.
Jak zapobiegać polekowemu nieżytowi nosa?
Donosowych leków obkurczających, takich jak ksylometazolina czy oksymetazolina, nie stosuj dłużej ani częściej, niż zaleca ulotka konkretnego preparatu. Jeśli po kilku dniach nos nadal jest zatkany, nie przedłużaj samodzielnie leczenia. Utrzymująca się niedrożność może wymagać leczenia jej rzeczywistej przyczyny, np. alergii, nieżytu nosa lub zapalenia zatok. Ryzyko polekowego nieżytu nosa wiąże się przede wszystkim z powtarzanym i przedłużonym stosowaniem donosowych leków obkurczających.
