Jak objawia się stres u dziecka?
Skala problemu, jakim jest niedostrzegane cierpienie dzieci, jest ogromna. Wynika to z faktu, że młody człowiek rzadko potrafi nazwać swoje uczucia i emocje. W efekcie jego symptomatologia przybiera najczęściej postać somatyzacji, czyli wyrażania napięcia emocjonalnego poprzez dolegliwości fizyczne.
Do najczęstszych sygnałów z ciała należą:
bóle brzucha,
nudności,
brak apetytu,
bóle głowy.
Przewlekłemu napięciu emocjonalnemu nierzadko towarzyszy silne napięcie fizyczne objawiające się sztywnością mięśni karku czy barków. Sygnałami ostrzegawczymi są także nerwowe zachowania, takie jak: obgryzanie paznokci, ssanie kciuka, jąkanie się, a u starszych dzieci izolacja od otoczenia i zaburzenia snu.
Objawy stresu u dzieci w różnym wieku
Sposób, w jaki dziecko manifestuje trudności, zmienia się wraz z etapami jego rozwoju.
U niemowląt do stresujących należy zaliczyć takie doznania, jak:
głód,
pragnienie,
nuda,
hałas,
mokra pieluszka, niedopasowane ubranie i inne niewygody,
brak reakcji rodziców na sygnały wysyłane przez niemowlę.
Wiek przedszkolny (3-6 lat)
Dla dzieci w wieku przedszkolnym największym wyzwaniem jest separacja od opiekunów. Zestresowany maluch często staje się płaczliwy, drażliwy i wykazuje regresję umiejętności (np. ponowne moczenie nocne). Występuje potrzeba ciągłego kontaktu fizycznego, a na zmiany rutyny dziecko może reagować napadami złości.
Wiek wczesnoszkolny (7-10 lat)
Gdy dziecko wkracza na ścieżkę edukacji, pojawia się stres szkolny. U dzieci w wieku szkolnym napięcie często objawia się bólami psychosomatycznymi w niedzielę wieczorem lub rano przed lekcjami. Dzieci w wieku szkolnym odczuwają lęk przed oceną, co przekłada się na płochliwość, nadmierną rywalizację lub wycofywanie się z kontaktów z rówieśnikami.
Wiek nastoletni (11+ lat)
U młodzieży stres manifestuje się jako drastyczny spadek samooceny, drażliwość, buntowniczość i izolacja. Młodzież poddawana silnym stresorom ma skłonność do zaburzeń snu, apatii i nagłych wybuchów gniewu, co bywa mylnie interpretowane jako tzw. burza hormonalna. To również wiek, w którym szczególnie destrukcyjny wpływ na psychikę wywierają media społecznościowe i internet.
. Powszechne objawy stresu u dzieci to:
uczucie napięcia, poddenerwowania,
potliwość dłoni,
drżenia kończyn lub ramion,
przemijające bóle głowy lub brzucha.
Do objawów, które łączą się z przewlekłym stresem u dziecka, można natomiast zaliczyć:
ssanie kciuka,
kołysanie się,
przewlekłe bóle różnych części ciała,
obgryzanie paznokci,
tiki,
jąkanie się,
krzyk, napady wściekłości,
płaczliwość,
wyrywanie włosów,
trudności z zasypianiem, budzenie się w nocy.
Należy pamiętać, że każdy z wymienionych objawów może mieć podłoże napięciowe, ale nie musi. Diagnozę o stresie jako przyczynie objawu stawia się wtedy, gdy zostaną wykluczone przyczyny o charakterze fizjologicznym (choroby, alergie itp.).
Przeczytaj również:
Ból brzucha u ucznia – stres czy choroba?
Skąd bierze się stres u dziecka?
Wśród dorosłych panuje przekonanie, że dzieciństwo to szczęśliwy czas, pełen zabawy i beztroski. Pogląd ten bierze się prawdopodobnie stąd, że nie lubimy pamiętać niemiłych chwil: napięć, upokorzeń, lęków i wstydu, jakie były naszym udziałem w dzieciństwie. Stres u dzieci nie jest zjawiskiem rzadkim, jest wiele stresujących sytuacji: zaczynając od odwiedzin u bliższej i dalszej rodziny, przez zabawy na podwórku, napięcia związane ze spełnianiem oczekiwań różnych osób i instytucji, po krzyk, krytykę i złość rodziców. Im bardziej wrażliwe jest dziecko, tym więcej przeżywa napięć. Stresujące może być nawet witanie sąsiadki, pytanie przedszkolanki o możliwość wyjścia do toalety lub ognisko klasowe.
Jednymi z najsilniejszych stresorów są: zmiana szkoły, przeprowadzka lub pojawienie się rodzeństwa. Wszelkie adaptacje do nowej sytuacji są trudne dla dziecka. W starszym wieku dominują problemy rodzinne (konflikty rodziców, rozwód), które odbierają poczucie bezpieczeństwa.
Ogromnym źródłem stresu jest edukacja, w szczególności gdy dziecko doświadcza trudności w nauce. Ogrom materiału, liczne sprawdziany oraz obawa przed porażką generują lęk szkolny. Presja potęguje się, gdy w postrzeganiu uczniów liczą się wyłącznie wyniki, a nie proces zdobywania wiedzy. Źródłem problemów może być brak zrozumienia i trudności w dogadaniu się z rówieśnikami, porównywanie się z nimi, a także doświadczanie przemocy rówieśniczej.
Obserwuje się również związek między intensywnym korzystaniem z mediów społecznościowych a pogarszającym się samopoczuciem.
Porównywanie się z wyidealizowanym obrazem życia rówieśników w sieci podsyca spadek samooceny i poczucie niewystarczalności. Cyberprzemoc (hejt, wykluczanie z grup, upublicznianie prywatnych treści) stała się jednym z najbardziej dotkliwych stresorów w życiu młodych ludzi.
Kiedy stres u dziecka powinien zaniepokoić rodzica?
Krótkotrwały niepokój przed klasówką jest zjawiskiem naturalnym i mobilizuje organizm do działania. Jednak opiekunów powinny zaalarmować stany, w których lęk paraliżuje dziecko i uniemożliwia mu codzienne funkcjonowanie. Jeśli objawy utrzymują się kilka tygodni, dziecko traci zainteresowanie dawnymi pasjami, unika znajomych, a w jego słowach słychać destrukcyjne myśli na własny temat, jest to sygnał głębszych problemów emocjonalnych.
Uwaga! Jeśli dziecko wyraża myśli o samookaleczeniu lub o tym, że nie chce żyć, jest to sytuacja wymagająca natychmiastowej reakcji. Skontaktuj się z Telefonem Zaufania dla Dzieci i Młodzieży (116 111) lub ze służbami ratunkowymi.
Przeczytaj również:
Ból brzucha u dziecka ze stresu – jak rozpoznać?
Jak pomóc dziecku radzić sobie z przewlekłym stresem?
Podstawą wsparcia jest zrozumienie! Bagatelizowanie problemu komunikatami typu „nie masz się czym przejmować" przynosi odwrotny skutek, zamykając drogę do komunikacji.
Zapewnij poczucie bezpieczeństwa: Dziecko musi wiedzieć, że jesteś jego bezpieczną przystanią. Przytulanie, obecność i stabilna rutyna dają poczucie kontroli i bezpieczeństwa.
Modeluj radzenie sobie: Dzieci uczą się przez naśladownictwo. Pokaż, jak Ty potrafisz radzić sobie ze stresem, nazywaj swoje emocje.
Zadbaj o ruch: Aktywność fizyczna powoduje obniżenie poziomu hormonów stresu. Wspólny spacer, jazda na rowerze czy zabawa na świeżym powietrzu regulują układ nerwowy i poprawiają samopoczucie.
Zadbaj o sen: Regularny, wystarczająco długi sen jest niezbędny dla prawidłowej regulacji emocji. Warto zadbać o stałe pory kładzenia się spać i ograniczyć ekrany godzinę przed snem.
Techniki relaksacyjne dla dzieci
By pomóc dziecku osiągnąć stan odprężenia, warto wdrażać techniki relaksacyjne.
Ćwiczenia oddechowe: Wydłużony wydech aktywuje nerw błędny i spowalnia tętno. Warto uczyć najmłodszych oddychania np. metodą „wąchania kwiatka i zdmuchiwania świeczki".
Relaksacja mięśni metodą Jacobsona: Polega na naprzemiennym napinaniu i rozluźnianiu poszczególnych grup mięśni. Dziecko może wyobrażać sobie np., że wyciska cytrynę w dłoni, a następnie ją puszcza.
Wizualizacje i bajkoterapia: Przenoszenie wyobraźni w bezpieczne, spokojne miejsce ułatwia wyciszenie przed snem.
Przeczytaj również:
Co na ból żołądka u dziecka?
Jak rozmawiać z dzieckiem o stresie i emocjach?
Warto zachęcać podopiecznego szczerą rozmową, by uczył się mówić o swoich emocjach, jednocześnie nie zmuszając go do wyznań pod presją. Używaj otwartych pytań i nazywaj emocje. Zamiast pytać „dlaczego płaczesz?”, spróbuj: „Widzę, że jesteś zdenerwowany jutrzejszym sprawdzianem. To zrozumiałe, że się martwisz”.
Ważne jest tłumaczenie dziecku, że stres jest naturalną częścią życia i wszyscy, co jakiś czas, musimy się z nim mierzyć. Taka rozmowa ma kojący wpływ, ponieważ pokazuje dziecku, że nie dzieje się z nim nic nienormalnego.
Można podzielić się z dzieckiem własnymi doświadczeniami: powiedzieć, w jakich sytuacjach mama i tata przeżywają stres, po czym go rozpoznają i jak sobie radzą. Dobrze jest zastanowić się razem z dzieckiem, co je relaksuje, co obniża napięcie.
Kiedy warto zgłosić się z dzieckiem do specjalisty?
Jeśli obserwujesz u dziecka, że zaburzenia snu i brak apetytu się pogłębiają, a lęk przed konfrontacją ze stresującymi sytuacjami narasta, to znak, że potrzebujesz wsparcia specjalisty.
Jeśli nie wiesz, jak poradzić sobie z dziecięcym stresem, wycofaniem lub agresją dziecka, skorzystanie z pomocy psychologa dziecięcego to mądry krok. Wsparcie emocjonalne zapewnione podczas profesjonalnej terapii pomoże zidentyfikować podłoże trudności i wyposaży zarówno Ciebie, jak i Twoje dziecko w narzędzia, by w zdrowy sposób wspierać dziecko i chronić jego psychikę.
współpraca: psycholog dziecięcy Małgorzata Stoch-Teodorczyk
